Ὁ Μητροπολίτης Μεσογαίας καὶ Λαυρεωτικής Νικόλαος εἶναι πτυχιοῦχος τῆς Φυσικῆς τοῦ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Μεταπτυχιακὲς σπουδὲς ἔκανε στὸ Harvard (Ἀστροφυσική, M.A.) καὶ στὸ ΜΙΤ (Μηχανολογία, M.S.). Οἱ διδακτορικὲς σπουδὲς του ἔλαβαν χώρα κάτω ἀπὸ κοινὸ πρόγραμμα τοῦ Harvard καὶ ΜΙΤ στοὺς τομεῖς τῆς Βιοϊατρικῆς Τεχνολογίας καὶ τῶν Ἐφαρμοσμένων Μαθηματικῶν.
Τὴ Θεολογία σπούδασε στὴ Θεολογικὴ Σχολὴ τοῦ Τιμίου Σταυροῦ τῆς Βοστώνης σὲ μεταπτυχιακὸ ἐπίπεδο (M.T.S. καὶ Th.M.).
Εἶναι διδάκτορας Βιοηθικῆς τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς Θεσσαλονίκης καὶ ἐπίτιμος διδάκτορας τοῦ ΕΚΠΑ καὶ τοῦ Παντείου Πανεπιστημίου.
Ἐργάστηκε ὡς ἐπιστημονικὸς σύμβουλος διεθνῶν ἑταιρειῶν (NASA, Arthur D. Little) σὲ θέματα Διαστημικῆς Ἰατρικῆς Τεχνολογίας καὶ ὡς ἐρευνητὴς καὶ ἐπιστημονικός συνεργάτης σὲ νοσοκομεῖα τῆς Βοστώνης (MGH, New England Deaconess Hospital).
Εἶναι ὁ ἱδρυτὴς καὶ πρόεδρος τοῦ Κέντρου Βιοϊατρικῆς Ἠθικῆς καὶ Δεοντολογίας, πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς Βιοηθικῆς τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος καὶ διετέλεσε μέλος ἐπιστημονικῶν ἐπιτροπῶν Βιοηθικῆς καὶ Δεοντολογίας. Ἐπίσης, εἶναι ὁ ἐμπνευστὴς καὶ πρόεδρος τῆς πρότυπης Μονάδας Ἀνακουφιστικῆς Φροντίδας ἀσθενῶν τελικοῦ σταδίου «ΓΑΛΙΛΑΙΑ», ποὺ δραστηριοποιεῖται στὴν περιοχὴ τῶν Μεσογείων καὶ Λαυρεωτικῆς.
Ἔχει συγγράψει 17 βιβλία ἐπιστημονικοῦ, θεολογικοῦ καὶ βιοηθικοῦ περιεχομένου, κάποια ἐκ τῶν ὁποίων ἔχουν μεταφραστεῖ σὲ 13 γλῶσσες.
Μητροπολίτης Μεσογαίας καὶ Λαυρεωτικῆς ἐξελέγη τὸ 2004, ἐνῶ ἐκάρη ἀρχικὰ μὲν μικρόσχημος μοναχὸς τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Στομίου Κονίτσης ὑπὸ τοῦ μακαριστοῦ Μητροπολίτου Δρυϊνουπόλεως Σεβαστιανοῦ, ἀπὸ τὸν ὁποῖο καὶ χειροτονήθηκε διάκονος καὶ πρεσβύτερος, μεγαλόσχημος δὲ μοναχὸς τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Σίμωνος Πέτρας τοῦ Ἁγίου Ὄρους τὸ 2000. Πρὸ τῆς εἰς ἐπίσκοπον ἐκλογῆς του, ἀσκήτευσε συνολικῶς τρία χρόνια στὸ Ἅγιον Ὄρος καὶ διακόνησε ἐπὶ 14 συναπτά ἔτη ὡς οἰκονόμος στὸ Σιμωνοπετρίτικο Μετόχι τῆς Ἀναλήψεως στὸν Βύρωνα Ἀττικῆς.