en ru

«Η Aνάσταση είναι Επανάσταση»

(Συνέντευξη του Μητροπολίτου στον κ. Δημοσθένη Γκαβέα - www.huffingtonpost.gr)

Σεβασμιώτατε, οι γιορτές ήταν παιδαγωγία, όχι μόνο ανακούφιζαν τον άνθρωπο αλλά και τον δίδασκαν. Εξακολουθούν να έχουν την ίδια δυναμική σήμερα; Σας ρωτάω διότι και αυτό το Πάσχα θα περάσει, όπως όλες οι μεγάλες γιορτές και τη χαρά θα διαδεχθεί η δύσκολη καθημερινότητα. Πώς μπορεί κανείς να παραμείνει αναστάσιμος;

anastasi2Άλλο πράγμα η εορτή ως εορτασμός και άλλο η εορτή ως εκκλησιαστική πανήγυρη. Το πρώτο σημαίνει απλά ποικιλία στη ζωή μας, αλλαγή στη μονοτονία της. Η Ανάσταση είναι κάτι διαφορετικό ως εκκλησιαστικό γεγονός και κάτι άλλο ως εορταστική πανήγυρη. Ακόμη και από θρησκευτικής πλευράς υπάρχει ένα έντονο σκηνικό με ποικίλες ακολουθίες, τύπους, συμβολισμούς, με τον Σταυρό, με τον Επιτάφιο, με όλες αυτές τις εναλλαγές και βεβαίως με τα έθιμα, τα κόκκινα αυγά, τις λαμπάδες, τα αρνιά, τη σχέση με την άνοιξη και τα λοιπά. Όμορφα έθιμα. Όλο όμως αυτό παραπέμπει σε μια γιορτή χαράς, γιορτή αγάπης, γιορτή εξωτερικών σχημάτων, ανθρώπινων σχέσεων. Η Εκκλησία δεν γιορτάζει την Ανάσταση. Γιορτάζει την Ανάσταση του Χριστού, το οποίο σημαίνει τρία πράγματα: το πρώτο είναι η συντριβή της δυνάμεως του διαβόλου, το δεύτερο η νίκη του Χριστού κατά του θανάτου και το τρίτο η δυνατότητα του ανθρώπου να αναστηθεί και ο ίδιος. Με την Ανάσταση του Χριστού αποδεικνύεται η θεότητά Του, αφού ούτε ο θάνατος, ούτε ο τάφος μπορεί να Τον περιορίσει, αλλά ταυτόχρονα φαίνεται και η δυνατότητα που έχει ο άνθρωπος να σπάσει τον φραγμό του θανάτου. Να το πω με ένα απλό παράδειγμα. Εάν ο θάνατος είναι μια επιφάνεια, μια οθόνη αδιαπέραστη και σκοτεινή, αυτό που η Ανάσταση του Χριστού κάνει είναι ότι δίνει σε αυτή την επιφάνεια διαφάνεια και διαπερατότητα, που σημαίνει ότι μπορείς να δεις πίσω και μετά από τον θάνατο και επιπλέον να περάσεις και ο ίδιος μέσα από τον θάνατο στην όντως ζωή, στην αιωνιότητα. Θα μπορούσε να υπήρχε ζωή αιώνια χωρίς να είχε νικηθεί ο θάνατος, να μην υπήρχε ο θάνατος. Εφόσον όμως υπάρχει, η Ανάσταση σημαίνει συντριβή του θανάτου.

Τι ίσχυε με την αντίληψη του θανάτου σύμφωνα με την εβραϊκή θρησκεία και σε σχέση με την αρχαία ελληνική σκέψη;

Οι Εβραίοι καταρχάς δεν καταλάβαιναν τον Εσταυρωμένο, γι΄ αυτό και ο απόστολος Παύλος λέει ότι η ιδέα του σταυρωμένου Θεού είναι «Ἰουδαίοις μέν σκάνδαλον, Ἕλλησι δὲ μωρία». Για μεν τους Ιουδαίους που περιμένανε επίγεια βασιλεία, δόξα, λύση των προβλημάτων της καθημερινότητας και παγκόσμια κυριαρχία, ήταν σκάνδαλο· δεν ήταν δυνατό να πιστέψουν σε σταυρωμένο θεό. Αλλά και οι φιλοσοφούντες Έλληνες, δεν μπορούσαν να δεχθούν και να καταλάβουν την ανάσταση του Χριστού, δεν χωρούσε στη λογική τους. Γι΄ αυτό και όταν ήρθε ο Παύλος στην Αθήνα και στον Άρειο Πάγο, μόλις τους ανέφερε για ανάσταση νεκρών του είπαν «ἀκουσομέθά σου καὶ πάλιν»  και έφυγαν. Περιφρόνησαν το πιο επαναστατικό κήρυγμα. 

Υπό αυτήν λοιπόν την έννοια, Εβραίοι και Έλληνες είμαστε και εμείς. Έτσι σκεπτόμαστε. Οι περισσότεροι άνθρωποι της Εκκλησίας προσευχόμαστε ή ζούμε εκκλησιαστικά για να πάνε τα πράγματα καλά στη ζωή μας. Στην ουσία καλύπτουμε ανασφάλειες και δημιουργούμε επίγεια εικόνα του Θεού μέσα μας.Όμως δεν είναι έτσι. Στην Εκκλησία ερχόμαστε για σωτηρία. Ο Χριστός είναι Σωτήρας, δηλαδή είναι Αυτός που δίνει αιώνια ζωή στην ψυχή, άσχετα εάν θα κακοπεράσουμε ή θα καλοπεράσουμε εδώ. Δεν πιστεύουμε στον Θεό για να βολευτεί η καθημερινότητα μας, πιστεύουμε για να φωτιστεί η αιωνιότητά μας. Με αυτή την έννοια, η Ανάσταση φωτίζει την αιωνιότητα. Δεν είναι σκοτάδι ο θάνατος, δεν είναι τέλος· είναι πέρασμα. Αυτό θα πει Πάσχα. Είναι πέρασμα από την καθημερινότητα στην αιωνιότητα, από την υλικότητα στην αφθαρσία, από τον κόσμο της πτώσεως στον κόσμο του Θεού, στη Βασιλεία του Θεού.

Φτάνει κάποιος να το πιστεύει αυτό

Γι΄ αυτό είναι αναγκαία η πίστη, μάλιστα στην εποχή μας που επιδιώκεται το ξερίζωμά της. Η μεγαλύτερη ζημιά που μπορεί κανείς να πάθει είναι να του γκρεμίσουνε την πίστη και γίνεται αυτό συστηματικά. Να πω ένα παράδειγμα: προ ημερών υπήρξε ένα δημοσίευμα σε μεγάλης κυκλοφορίας εφημερίδα, το οποίο έδινε οδηγίες πώς να βοηθήσουμε τα παιδιά να ζήσουν όμορφα το Πάσχα ως ελληνικό έθιμο. Ταυτόχρονα όμως υπεδείκνυε να προσέξουν οι γονείς να μην τραυματιστεί η ψυχούλα τους όταν θα αντικρύσουν τη σταύρωση ή τον Επιτάφιο. Συμβούλευε να μιλήσουμε για τα λουλούδια και όχι για τον νεκρό. Όλα αυτά σε μια εποχή που τα παιδιά έχουν δεχτεί τόση οπτική και εμπειρική βία μέσα από τα παιχνίδια τους, από το διαδίκτυο, τις εικόνες και παραστάσεις τους. Ο σταυρός είναι νίκη, είναι δύναμη, είναι χαρά. Γιατί προβάλλεται πάντα στο φως της Αναστάσεως. Αυτό κάνει η Εκκλησία. Την ώρα που βγάζει τον εσταυρωμένο, την Μεγάλη Πέμπτη, το πρώτο τροπάριο που ψάλλει είναι: «ὁ σταυρός Σου, Κύριε, ζωή καὶ ἀνάστασις ὑπάρχει τῷ λαῷ Σου». Ο σταυρός αποτελεί προϋπόθεση της αναστάσεως. Αυτό το υπέροχο πράγμα έρχεται το σύστημα να το συμπιέσει. Να προσεγγίσει την ανάσταση χωρίς πίστη, χωρίς Θεό, να την καταντήσει έθιμο. Σε αυτό αμύνεται η Εκκλησία και πρέπει να αμύνεται. Κι εγώ αμύνομαι.

Ο θάνατος στην εποχή μας είναι πλέον ταμπού...

mmln galΕμείς στη Μητρόπολή μας έχουμε μια πλούσια θα έλεγα εμπειρία θανάτου. Στο ίδρυμα που έχουμε δημιουργήσει, τη «Γαλιλαία»,έχουμε ζήσει 660 θανάτους. Έχουμε έναν θάνατο περίπου κάθε πέντε μέρες. Αυτό είναι μια εμπειρία θανάτου. Γι΄ αυτό και η ψυχολογική και πνευματική διαχείριση του πένθους αποτελούν βασικό στοιχείο της διακονίας μας. Σας διαβεβαιώνω ότι όπου υπάρχει σπέρμα πίστεως, και ευτυχώς υπάρχει σε πάρα πολλούς ανθρώπους, ο θάνατος είναι άλλο πράγμα από το ταμπού για το οποίο μιλάτε. Η αποστροφή του θανάτου είναι έμφυτη στον κάθε άνθρωπο. Ο Χριστός στη Γεσθημανή φαίνεται να λυγίζει, λέει ότι είναι «περίλυπη η ψυχή Του». Αυτό έχει τη θεολογική ερμηνεία του, δείχνει όμως τη φυσική συστολή στον θάνατο. Και εμένα, εάν με ρωτήσετε, μου δημιουργεί δυσκολία το να μιλάω στους άλλους για το θάνατο ή το να τον σκέπτομαι για τον εαυτό μου. Είναι μια πολύ δύσκολη εμπειρία της ανθρώπινης ψυχολογίας. Αυτό όμως που έχει σημασία είναι ότι η πίστη αυτή την εμπειρία την μεταμορφώνει. Είναι άλλο πράγμα να νιώσεις ότι ο θάνατος είναι τέλος και άλλο να πιστέψεις μέσα από την Εκκλησία ότι η μετά τον θάνατο ζωή είναι καλύτερη από αυτή τη ζωή, πολύ πιο φωτεινή, πολύ πιο αληθινή…

Τι είναι αυτό που σας δίνει την βεβαιότητα ότι η αναζήτηση του Θεού είναι έμφυτη ανάγκη και όχι άμυνα ενάντια στο φόβο του αγνώστου και του θανάτου; Εάν αυτή η πίστη για τη μεταθανάτια ζωή είναι μηχανισμός άρνησης –άμυνας;

Μπορεί να είναι, αλλά μπορεί και να μην είναι. Αλλά και ψυχολογικό δημιούργημα να είναι, βοηθάει. Ο αλγόριθμος δουλεύει ούτως ή άλλως. Φανταστείτε όμως να είναι κάτι γνήσιο και αυθεντικό η πίστη. Είναι πολύ δυνατό στοιχείο στον άνθρωπο, πιο δυνατό από την κατανόηση, πιο δυνατό από την αίσθηση. Εμείς λειτουργούμε με τη λογική και με την αίσθηση. Είναι σαν να έχουμε δύο μόνο διαστάσεις. Είμαστε επίπεδοι. Υπάρχει όμως μια Τρίτη διάσταση που, όπως λέμε στη Φυσική είναι παγωμένη. Είναι η διάσταση της πίστης. Αν αυτή ξεπαγώσει, σου δίνει άλλη υπόσταση, σε ανεβάζει, σε κάνει τρισδιάστατο! Σου δίνει όγκο, χώρο, δύναμη, ορατότητα, ορίζοντα και διαρκώς σου επιβεβαιώνεται. Αυτό είναι μεγάλο πράγμα!  Πίστη σημαίνει ότι εμπιστεύομαι  χωρίς να δω, χωρίς να πιάσω. Όντως «μακάριοι οἱ μή ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες». Γιατί αυτοί που πιστεύουν τελικά βλέπουν…

Αυτά όλα δεν είναι κολπάκια του Χριστού και του Ευαγγελίου. Είναι εμπειρίες. Και εγώ αυτό έκανα στη ζωή μου, έκανα άλματα, όλα στο κενό, με μια εσωτερική πεποίθηση και κάποια  αμφιβολία. Τώρα όμως που ζω την εμπειρία της επιβεβαίωσης της πίστης δεν με κουνάει κανένας. Αυτό είναι η πίστη, «ἐλπιζομένων ὑπόστασις, πραγμάτων ἔλεγχος οὐ βλεπομένων». Υπό αυτή λοιπόν την έννοια, η πίστη δεν είναι ψυχολογικό τέχνασμα. Και όποιος την έχει δεν πρέπει να τη χάσει. Και όποιος δεν την έχει πρέπει να την ψάξει. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος να αντιμετωπίζεις τον θάνατο. Να λες ότι είσαι δυνατός; Αφού δεν είσαι. Να επιμένεις ότι ο θάνατος είναι επιστροφή στην ανυπαρξία; Τότε τί αξία έχει η ζωή; Είναι πολύ παράλογη η αθεΐα.

Η πίστη υπάρχει παντού, ακόμη και στον επιστημονικό τομέα. Το ότι δεχόμαστε τα επιτεύγματα των επιστημόνων πίστη δεν είναι; δεν το κάναμε το πείραμα εμείς. Απλά, πιστεύουμε ότι αυτοί που το έκαναν λένε την αλήθεια και τους εμπιστευόμαστε. Έτσι και στην Εκκλησία ζούμε με την εμπειρία των αγίων μας, η οποία μετά μπορεί να γίνει και δική μας. Εγώ, όταν διαβάζω τον απόστολο Παύλο με μαγεύει! Αυτός λοιπόν δεν είδε την Ανάσταση του Χριστού, αλλά μιλάει για την εμπειρία της Αναστάσεως με τέτοια δύναμη, ώστε να την διαδώσει σε όλο τον κόσμο και με τέτοια βεβαιότητα, ώστε να δώσει και τη ζωή του. Δεν μπορούμε να μιλήσουμε για παραλήρημα. αυτά μπορεί να τα υποστηρίζει κάποιος που δεν ξέρει τι γράφει και ποιος είναι  ο Παύλος. Να σας πω και κάτι άλλο, όταν ζεις δίπλα σε έναν Άγιο Παΐσιο, ή όταν διαβάζεις κείμενα αγίων, σου κλέβουν την εμπιστοσύνη, είσαι σίγουρος ότι αυτοί έχουν εμπειρία και έτσι μιλάνε. Ζηλεύω και τότε πιστεύω, δοκιμάζω και προσδοκώ κάτι και αυτό το κάτι μου επιβεβαιώνεται. Δοξάζω τον Θεό και προχωρώ. Αυτὸ είναι το δρομολόγιο της πίστεως.

Είπατε πριν “σιγά την ποιότητα της ζωής που έχουμε. Εάν ο Χριστός είναι Ζωή, υπάρχει μια αντίφαση. Όσοι ήταν δίπλα του είχαν βίαιο θάνατο... Είπατε πριν “σιγά την ποιότητα της ζωής που έχουμε. Εάν ο Χριστός είναι Ζωή, υπάρχει μια αντίφαση. Όσοι ήταν δίπλα του είχαν βίαιο θάνατο...

Mισό λεπτό, άλλο μαρτύρησαν και άλλο είχαν βίαιο θάνατο. Δεν πέθαναν από ατύχημα, ούτε από λάθη τους, ούτε πάλι ήταν θύματα. Αυτοί αντήλλαξαν την επίγεια και βιολογική ζωή τους με την αιώνια για τον Χριστό. Πράγματι όλοι όσοι ήταν δίπλα στο Χριστό μαρτύρησαν, πλην του ευαγγελιστού Ιωάννου. Όλοι  οι απόστολοι και κανένας από τους μεγάλους πατέρες μας δεν καλοπέρασε σε αυτή  τη ζωή, κανένας!

Αυτό δεν είναι λίγο απογοητευτικό και αποτρεπτικό για κάποιον που θέλει να εξερευνήσει την πίστη; Να ταυτίζεται ο χριστιανισμός με τη δυστυχία;

Όχι, όχι (έντονη αντίδραση), μισό λεπτό. Ο χριστιανισμός φυσικά και δεν ταυτίζεται με την δυστυχία. Κάθε άλλο. Άλλο είμαι δυστυχής και άλλο περνώ από δυσκολίες. Ο χριστιανός είναι ευτυχής και στις δυσκολίες του. Η εκκλησία δεν κάνει  προσηλυτισμό, δεν κάνει διαφήμιση, δεν λέει «ελάτε και θα καλοπεράσετε…». Λέει ελάτε για να σωθείτε. Είναι διαφορετικό. Σώζομαι, προέρχεται από τη λέξη σώος, ακέραιος. Σώζομαι σημαίνει, βρίσκω τον εαυτό μου και στη θλίψη και στη χαρά και παντού, βρίσκω την αλήθεια μου, βρίσκω τον Θεό. Εάν θέλεις να καλοπεράσεις, κάθισε καλύτερα εκεί που είσαι. Εάν όμως θέλεις να γίνεις τρισδιάστατος, να αποκτήσεις όγκο και χώρο, θέα και ζωή, «ἔρχου και ἴδε»,  ετοιμάσου για άλλου είδους γεύσεις. Αυτό επαγγέλλεται η Εκκλησία. Δεν επαγγέλλεται καλοπέραση σε κανέναν. Ο Λόγος του Θεού, το μήνυμα του Χριστού, των αποστόλων και των αγίων επαγγέλλεται θέα Θεού. Αντί να φύγεις από αυτόν τον κόσμο βλέποντας μόνο τα αισθητά και κατανοώντας μόνο τα λογικά, κάνε και ένα βήμα μήπως και δεις λίγο από το πρόσωπο του Θεού. Είναι κρίμα να χάσεις την ευκαιρία.

Και για τον Σταυρό θέλω να σας ρωτήσω το ίδιο.  Ο Σταυρός, όπως συχνά το ακούμε προκαλεί μια αρνητική αίσθηση. Ο καθένας κουβαλάει τον σταυρό του. Ο χριστιανός πρέπει να κουβαλήσει τον σταυρό του. Ο σταυρός ως προϋπόθεση να είσαι χριστιανός, ο Σταυρός ως αντίθετο της χαράς της ζωής, της εδώ ζωής

athos stayrosΟ Σταυρός είναι η πηγή της σωτηρίας,  είναι η εγγύηση της Ανάστασης. Χωρίς Σταυρό δεν υπάρχει Ανάσταση και Ανάσταση σημαίνει ανακαίνιση ζωής. Ο θάνατος του Χριστού οδηγεί σε ανάσταση ζωής. Αυτή είναι η εμπειρία της Εκκλησίας μέσα στην ιστορία. Γι΄ αυτό κάνουμε το σημείο του σταυρού, γι΄ αυτό φοράμε σταυρό. Δεν είναι δεισιδαιμονία, είναι εμπειρία. Και φυσικά δεν σημαίνει ότι δεν θα βρεθείς σε κίνδυνο ή δεν θα αρρωστήσεις, αλλά ό,τι και αν σου συμβεί είναι παρών ο Θεός, είσαι κάτω από το βλέμμα του, αυτό σου αρκεί.

Δείτε πώς ο ίδιος ο Χριστός αποκαλύπτει το δικό του πάθος στους μαθητές. Καταρχάς δεν τους μιλάει μόνο για ανάσταση και για νίκη και θρίαμβο, αλλά τους μιλάει για πάθος, μαστιγώσεις και σταυρό, για τον δικό του θάνατο. Δεν τους προτρέπει να τον γνωρίσουν μόνον στη μεταμόρφωση, αλλά να αναγνωρίσουν τη θεότητά του όταν Τον αντικρύσουν στον σταυρό. Ούτε τους υπόσχεται επίγεια καλοπέραση. Αντίθετα, τους λέει ότι «εἰ ἐμὲ ἐδίωξαν καὶ ὑμᾶς διώξουσι» και ότι όποιος θέλει να τον ακολουθήσει πρέπει να απαρνηθεί τον εγωκεντρικό εαυτό του και να σηκώσει τον σταυρό του. Μιλάει για διωγμούς και πειρασμούς, για «στενή πύλη καί τεθλιμμένη ὁδό». Όταν ο Πέτρος ομολογεί τη θεότητά του Χριστού, του λέει ότι αυτό είναι αποκάλυψη του Θεού μέσα του· όταν όμως αρνείται τη σταύρωσή του, τον επιτιμά λέγοντας πως αυτό αποτελεί φωνή του διαβόλου μέσα του.

Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να καταλάβουμε πως η πορεία μας πρέπει να έχει θυσία. Όπως ο Χριστός προσφέρεται «κλώμενος», κομματιασμένος και «εκχυνόμενος», ματωμένος, έτσι και εμείς πρέπει να κάνουμε καθώς αντιμετωπίζουμε τους πειρασμούς μας, τις δοκιμασίες μας, τις απρόβλεπτες δυσκολίες, τις ασθένειες, τους θανάτους, τα αδιέξοδα, τις καταστροφές, τις διαταραγμένες σχέσεις μας, τον εαυτό μας, γιατί αυτός είναι ο μεγαλύτερος σταυρός. Όλα τα σηκώνουμε με πνεύμα θυσίας, όχι με πνεύμα καλοπέρασης. Έτσι λοιπόν δεν προσεγγίζουμε τον Θεό για  να μας έρθουν όλα βολικά, αλλά για να μπορούμε να αντέξουμε τον κάθε σταυρό και κυρίως τον εαυτό μας. Και έτσι να ακολουθήσουμε τον Χριστό.

Πρέπει να το καταλάβουμε· είναι πρόβλημα ο εαυτός μας, δεν είναι το πρόβλημα ο άλλος. Αντίθετα ο συνάνθρωπός μας είναι ευκαιρία, είναι ευλογία στη ζωή μας. Ο εαυτός μας έχει μιζέρια, κουβαλάει πτώση, είναι μικροπρεπής, είναι μικρονοϊκός, είναι στενός. Όταν το καταλάβει κάποιος αυτό το πράγμα, τότε πρέπει να διασπάσει το άτομό του, πρέπει να ξεφύγει από το βαρυτικό πεδίο του εγώ για να αποκτήσει ταχύτητα διαφυγής. Στην ουσία αυτό που μας χρειάζεται είναι να πιστεύσουμε σε σταυρωμένο και αναστημένο Θεό και να αποφασίσουμε να σταυρωθούμε και εμείς μαζί του. Ελεύθερος είναι ο σταυρωμένος, ζωντανός ο αναστημένος. Ο σταυρός τελικά είναι πηγή ζωής και αίτιος χαράς και σε αυτή τη ζωή.

Έτσι είναι αυτά τα πράγματα. Δυστυχώς, δεν μας μαθαίνουν τέτοια φυσική, μας μαθαίνουν τη φυσική του εγωκεντρισμού.

Ένα από αυτά που με αγγίζουν στο ευαγγέλιο είναι το μήνυμα της συγχώρεσης και της συνύπαρξης

Ο Χριστός κάνει κάτι ακόμη παραπάνω. Μας καλεί σε κοινωνία. Όχι σε συνύπαρξη, να είμαστε μαζί, αλλά να είμαστε περιχωρούντες αμοιβαίως. Βλέπετε πλάθεται ο άνθρωπος «κατ’ εικόνα και ομοίωσιν», δηλαδή με όλα τα θεϊκά χαρακτηριστικά χαραγμένα στην ταυτότητά του, στο πνευματικό του γονιδίωμα, και με τη δυνατότητα να ομοιάσει με τον Θεό. Ο Χριστός μετά το πάθος Του μας δίνει κάτι ακόμη περισσότερο· τη δυνατότητα της κοινωνίας μαζί του, αυτό που λέγεται «μέθεξις», το να μετέχει κανείς στη θεότητα. Δεν είναι ψέμα, είναι μεγάλη αλήθεια που ορίζει την προοπτική μας ως ανθρώπων. Είναι λοιπόν μοναδική ευκαιρία που με κανέναν τρόπο δεν πρέπει να χάσουμε. Να γίνουμε μέτοχοι της θεότητος του Χριστού, να είναι και παρών στη ζωή μας, αλλά ταυτόχρονα να είναι και κοινωνούμενος από εμάς και κοινωνών μεθ′ ημών.

Εμείς, ως πιστοί, σε αυτήν τη κολυμβήθρα των εννοιών, των ερεθισμάτων, των προκλήσεων, κολυμπάμε. Στην πρόκληση της κοινωνίας με τον Θεό. Άρα συν–χωρεί,δηλαδή μας δέχεται στο χώρο του, επίσης περι-χωρεί, έρχεται και μπαίνει μέσα μας και εμείς μέσα του. Αυτό σημαίνει «ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα καὶ πίνων μου τὸ αἷμα ἐν ἐμοί μένει, κἀγώ ἐν αὐτῷ».

Υπάρχει καλύτερο πράγμα σε αυτή τη ζωή από το να αγωνιστείς για την κοινωνία του Θεού, να έχεις δηλαδή τον Θεό μέσα σου, όπως λέει ο απόστολος Παύλος και οι ευχές στη λειτουργία των προηγιασμένων, «ἐνοικοῦντα καί ἐμπεριπατοῦντα»; Είναι μεγάλο πράγμα να είναι ο Θεός ζων και ενεργών μέσα σου και να αντιλαμβάνεσαι τις κινήσεις του. Αυτό στα αυτιά κάποιου που είναι άγευστος πίστεως και αμύητος ακούγεται σαν παραμύθι και ενδεχομένως το απορρίπτει χωρίς να δοκιμάσει. Δεν είναι κρίμα και άδικο για τον εαυτό μας; Ίσως κάποιοι να λένε: it’s  too  good  to  be  true. Εμείς απαντούμε it’s too  great to  let  it  go. Έτσι είναι, εγώ δεν θα το άφηνα ποτέ!

Μια διευκρίνιση παρακαλώ. Μετά την Ανάσταση υπάρχουν στιγμές που οι μαθητές του Χριστού δεν τον αναγνωρίζουν. Το πρόσωπο του είναι διαφορετικό. Τι μπορεί να σημαίνει αυτό;

Ο Χριστός, δεν είναι δύναμις, δεν είναι ενέργεια, έχει δύναμη, έχει ενέργεια, υπάρχει η χάρις του Θεού, αλλά είναι πρόσωπο, έχει βούληση. Υπάρχει μια πάρα πολλή ωραία λέξη στα ευαγγέλια, η λέξη «έτερος». Υπάρχει τρεις φορές.Η μια φορά είναι στην Μεταμόρφωση, λέει «τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐγένετο ἕτερον», δηλαδή αλλιώτικο. Η δεύτερη είναι στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιον όπου ο Χριστός εμφανίζεται σε δύο μαθητές κάπως διαφορετικός, «δυσίν ἐξ αὐτῶν περιπατοῦσιν ἐφανερώθη ἐν ἑτέρᾳ μορφῇ πορευομένοις εἰς ἀγρόν». Η τρίτη είναι στην Πεντηκοστή, όπως αναφέρεται στις Πράξεις των Αποστόλων ότι οι Απόστολοι «ἤρξαντο λαλεῖν ἑτέραις γλώσσαις». «Έτερος» σημαίνει άλλου είδους, ασυνήθιστος, όχι απλά διαφορετικός, αλλά άλλη κατηγορία. Δεν ξέρω γιατί συμβαίνει αυτό, αλλά όλα αυτά παραπέμπουν σε έναν κόσμο με ετερότητα, σε έναν «ἄλλον» κόσμο, δηλαδή άλλου είδους από τον αισθητό και λογικό. Γι΄ αυτό και επιδίωξή μας μέσα στην Εκκλησία είναι η ετεροποίησή μας, δηλαδή η μετοχή μας στον κόσμο της βασιλείας του Θεού. Θέλουμε νοερά να φύγουμε από τον αισθητό κόσμο, όχι να τον εγκαταλείψουμε, όχι να τον απορρίψουμε, ούτε όμως και να φυλακισθούμε σ’ αυτόν, αλλά τουλάχιστον να πάρουμε γεύσεις και από τον άλλο κόσμο, τον κόσμο της ετερότητος, τον «ξένον» κόσμο.

Άλλη ωραία λέξη, «ξένος». Αυτό σημαίνει ξένον άκουσμα, ξένον θέαμα, που ψάλλουμε κατά την Πεντηκοστή. Έτσι είναι η Εκκλησία, σε παίρνει από τον υλικό και φθαρτό κόσμο και σε εισάγει στη σφαίρα της θεϊκής αλήθειας και πραγματικότητος. Στην Ανάσταση λοιπόν, εμφανίζεται ο Κύριος «ἐν ἑτέρᾳ μορφῇ», θέλοντας να πει στους μαθητές του ότι πλέον δεν είναι ο διδάσκαλος, ούτε ο χαρισματικός προφήτης που έκανε θαύματα, ούτε ο «υἱός τοῦ ἀνθρώπου», όπως τον καταλάβαιναν, αλλά ο «Υἱὸς τοῦ Θεοῦ», όπως αυθόρμητα τον ομολόγησαν. Πλέον η θεότητά του δεν ήταν κρυμμένη αλλά γινόταν πιο εμφανής. Ακτίνες αυτής της θεότητος εμφανίσθηκαν και στη Μεταμόρφωση και μετά την Ανάσταση στο πρόσωπο του Χριστού, αλλά και στην Πεντηκοστή με την ετερότητα των χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος.

Μιλάτε για εξερεύνηση άλλων κόσμων...

Μιλώ για τη βασιλεία του Θεού...

Σαν επιστήμονας δεν εξερευνούσατε το σύμπαν;

Εξερευνούσα αυτόν τον κόσμο. Το σύμπαν το σύνολο της ύλης και της ενέργειας. Αυτό για το οποίο μιλάμε είναι κάτι πέραν από αυτά. 

Δεν ήταν γοητευτικό όμως το σύμπαν;

sympanΕίναι απίθανο, είναι μαγευτικό! Δεν το αρνούμαι. Αντίθετα, δοξάζω τον Θεό όχι μόνο που πέρασα από την γνώση της επιστήμης αλλά που μου χάρισε και την εμπειρία της έρευνας. Είναι μεγάλη ευλογία αλλά και επικίνδυνο δώρο. Μπορεί να πιστέψεις ότι είσαι ο ίδιος θεός και τότε γκρεμίζονται τα πάντα. Αυτή είναι η αρρώστια, η παθολογία της σύγχρονης έρευνας και επιστήμης, η έπαρση και αλαζονεία. Ωστόσο, η γλυκιά αίσθηση της μικρότητας που μπορεί να σου φέρει η επαφή με το μεγαλείο της γνώσης μπορεί να σε οδηγήσει και σε μεγάλη ταπεινότητα. Τί ωραίο που είναι να ζεις σαν ένα χαρούμενο παιδάκι, χωμένο μέσα στην απέραντη αγκαλιά της θεϊκής παρουσίας, όπου πλέον η αποκάλυψη είναι πολύ ανώτερη από κάθε ανακάλυψή σου.

Μόνο που το λέω ευχαριστιέμαι. Είναι πολύ δυνατή αυτή η εμπειρία της πνευματικής θεώρησης του κόσμου. Το σύμπαν λοιπόν έχει πάρα πολλά δυνατά στοιχεία. Έχει και μια μεταφυσικότητα, αν μπορώ να το πω, είναι ασύλληπτο στα μεγέθη του και ακατανόητο στους λόγους, τους μηχανισμούς, την αιτία και τον προορισμό του. Έχει τα ωραία μυστικά του που τα κρύβει. Και όσο αυξάνεται η γνώση τόσο μεγαλώνει ο χώρος του αγνώστου. δεν μπορούμε να καταλάβουμε τα μεγέθη του. Λέμε ότι στο σύμπαν υπάρχουν 100 δισεκατομμύρια γαλαξίες και ο καθένας έχει 200 δισεκατομμύρια ήλιους. Επίσης, ότι η ηλικία του είναι 13,7 δισεκατομμύρια έτη…Η έννοια του δισεκατομμυρίου δεν είναι κατανοητή ούτε από εσάς ούτε από μένα, παραμένει ασύλληπτη. Πού να προχωρήσουμε στο γιατί του, στο πως, στους άγνωστους και κρυμμένους λόγους του. Όλα αυτά ζαλίζουν τον ανθρώπινο νου, δεν τα συλλαμβάνει… τα θαυμάζει. Το σύμπαν δεν υπάρχει για να το κατακτήσουμε, ούτε για να το κατανοήσουμε. Δεν είναι τόσο μικρό για να χωρέσει στο μυαλό μας ή να περιοριστεί στις αισθήσεις μας… Υπάρχει για να μας υποψιάζει για κάτι πολύ μεγάλο, για να μας δείχνει αυτό που υπάρχει πέραν από αυτό.  Έτσι είναι τα του Θεού, τον οποίο δεν μπορείς μεν να τον συλλάβεις, χαίρεσαι όμως τον θαυμασμό της παρουσίας και του μεγαλείου Του.

Κάπου διάβασα μια ομιλία σας όπου λέγατε ότι το φωτόνιο είναι το σωματίδιο του Θεού.

Φυσικά, το φωτόνιο!

Επρόκειτο για μια εξαιρετική ομιλία. Επιτρέψτε μου να παραθέσω ένα απόσπασμα αυτής, είχατε πει λοιπόν:

«Τα φωτόνια επιβεβαιώνουν την ύπαρξη του κόσμου, κυρίως όμως αποκαλύπτουν την ομορφιά του. Αλλά για να την δείς, πρέπει να τα ανακαλύψεις.
Λέγει ο Ελύτης: Θεέ μου, πόσο μπλε ξοδεύεις για να μη σε βλέπουμε! Κι εμείς συμπληρώνουμε: Θεέ μου, πόσα φωτόνια έφτιαξες για να σε υποψιαζόμαστε!
Το σωμάτιο του Θεού είναι το φωτόνιο. Και η πύλη προς τον κόσμο το τηλεσκόπιο. Βάζεις το μάτι σου στον φακό και ξεχύνεσαι στο άπειρο.
Εκεί που συναντάται η ομορφιά με την αλήθεια. Το μάτι βλέπει. Η καρδιά χτυπάει. Η σκέψη καλπάζει. Διαλέγεται με τα φωτόνια»;

Το σωματίδιο του Θεού καταρχάς δεν είναι ένας επιστημονικός όρος, είναι ένα όνομα δημοσιογραφικής επινοήσεως και μιλάει για το μποζόνιο του higgs, το οποίο είναι το σωμάτιο εκείνο το οποίο εξηγεί γιατί η ύλη έχει μάζα. Ο Θεός δεν δημιούργησε πρώτα την ύλη, αλλά το φως: «Εἶπεν ὁ Θεός· γενηθήτω φῶς·  καὶ ἐγένετο φῶς».  Αυτό δεν είναι μόνο πληροφορία της Παλαιάς Διαθήκης, αλλά αποτελεί και συμπέρασμα της σύγχρονης κοσμολογίας, ότι πρώτα υπήρχε ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία, δηλαδή φως, και μετά έγινε η ύλη, τα πρώτα σωμάτια. Η σύνθεση των πυρήνων, η λεγόμενη νουκλεοσύνθεση, συνέβη 700.000 χρόνια μετά την μεγάλη έκρηξη. Άρα θα μπορούσαμε να πούμε ότι πράγματι ο Θεός πρώτα δημιούργησε το φως, την ακτινοβολία, και μετά την ύλη. Υπό αυτή την έννοια το σωμάτιο του Θεού είναι το φωτόνιο.

Μιλώντας για φωτόνια και φως να μιλήσουμε και για το Άγιο Φως. Κάθε χρόνο τέτοια εποχή συνήθως γίνεται μεγάλη κουβέντα για το εάν το Άγιο Φως ανάβει με αναπτήρα ή με θεϊκή παρέμβαση. Εάν είναι θαύμα ή τρικ. Μήπως η Εκκλησία ντρέπεται να πει πως τα πράγματα είναι αλλιώς;

ag.fwsΚαταρχάς να σας πω ότι δεν έχουμε ανάγκη από κανένα θαύμα, πολύ περισσότερο από φτιαχτό θαύμα, αλλά χαιρόμαστε όταν συμβαίνει κάτι που ξεπερνάει την αίσθηση και τη λογική. Το τι γίνεται με το Άγιο Φως, να σας πω, δεν το γνωρίζω. Αυτό το ξέρει μόνον ο Πατριάρχης που αυτός μόνος βρίσκεται μέσα στον Πανάγιο Τάφο. Αυτός ξέρει τι συμβαίνει εκεί μέσα. Εμείς βλέπουμε τί συμβαίνει έξω από τον Τάφο του Κυρίου. Μια φορά ήμουν παρών στην τελετή του Αγίου Φωτός και φέτος θα ξαναπάω (η συνέντευξη με τον Σεβασμιότατο έγινε την Μ. Δευτέρα), αλλά πιστεύω ότι κάτι υπερβατικό οπωσδήποτε συμβαίνει. Δεν θα μου ήταν παράξενο το Άγιο Φως να βγαίνει μόνο του, όπως ο Χριστός αναστήθηκε, όπως έγινε ο κόσμος εκ του μηδενός. Εγώ δεν θα καθόμουν να ασχοληθώ περισσότερο. Μου έτυχε βέβαια, όταν είχα πάει, ένας από αυτούς, που τώρα βγήκαν και λένε διάφορα, ήταν ακριβώς δίπλα μου και ειρωνευόταν το Άγιο Φως. Όταν βγήκε ο Πατριάρχης διερωτήθηκα για το τι φως μας βγάζει και αν όλα αυτά είναι αλήθεια; Βέβαια το ύφος αυτού του επισκόπου δεν μου ενέπνεε καμία εμπιστοσύνη. Ήταν ένας τύπος χωρίς σοβαρότητα ούτε ιεροπρέπεια και σεβασμό. Το εκπληκτικό ήταν ότι αφού βγήκε ο Πατριάρχης με το Φως με πλησίασε ένα ζευγάρι γνωστών μου από την Ανθούσα, οι οποίοι ήταν κάπως απομακρυσμένοι στον εξώστη και μου είπαν για την εκπληκτική εμπειρία που βίωσαν. Πριν βγει ο Πατριάρχης, με το Άγιο Φως, δίπλα τους ήταν μια γυναίκα της οποίας ξαφνικά άναψαν τα κεριά της από μόνα τους . Τους ρωτάω λοιπόν “εσείς από που πήρατε το Άγιο Φως;” “από αυτήν μου απάντησαν”. “Για ελάτε εδώ να ανάψω από εσάς που είναι σίγουρα αληθινό, το άλλο δεν ξέρω τι είναι”, τους είπα (γέλια).

Δεν ξέρω λοιπόν εάν ο Θεός το ανάβει στον Πατριάρχη, σίγουρα όμως το ανάβει στον λαό! Μια ερμηνεία είναι ότι θα μπορούσε κάποτε να άναβε και επειδή αυτοί οι τύποι το ειρωνεύονται να μην τους ανάβει πλέον. Να μην τους το δίνει ο Θεός. Όμως αυτό είναι κάτι που δεν το ξέρω και δεν ασχολούμαι παραπάνω, αλλά χαίρομαι πάρα πολύ που φέτος θα πάω εκεί για να φέρω Αληθινό Φως από τον Πανάγιο Τάφο! Τώρα εάν έχει και μια συμβολική αξία και σημασία, σας λέω πως ναι έχει. Όλοι μας παίρνουμε από μια πηγή και το ανάβουμε ο ένας από τον άλλον, αυτό μας ενώνει. Επίσης, το φυλάγουμε όσο πιο πολύ μπορούμε. Μερικοί το κρατούν για ολόκληρο τον χρόνο. Τι ωραίο που είναι! Χθες μια κυρία στην εκκλησία με πλησίασε και μου είπε “εγώ έχω κρατήσει από πέρυσι Άγιο Φως. Φέτος τι θα κάνω; Θα το σβήσω για να πάρω το άλλο;” Βάλε και το καινούργιο, κάνε ό,τι θες με αυτό που θα φέρουμε και εμείς” (γέλια).

Το Άγιο Φως είναι μια πολύ μεγάλη ευλογία για την Εκκλησία. Δεν παθαίνουμε τίποτα με το να πιστεύουμε. Εάν ήταν κακό πράγμα όλο αυτό, αν ήταν ένα παραμύθι, υπάρχει κάτι χειρότερο. Να γινόταν το θαύμα στο παρελθόν και αιτία που τώρα δεν συμβαίνει να είναι αυτοί οι επίσκοποι των Ιεροσολύμων που το διαψεύδουν στην τηλεόραση. Η παρηγοριά μας είναι ότι ό,τι και αν λένε, ανάβει στον πιστό λαό. Εσείς, αν ήσασταν θεός θα το δίνατε σε αυτούς που το ειρωνεύονται; Ίσως κάναμε το λάθος να πιστεύουμε ότι έως τώρα ο Θεός το έδινε. Δεν ξέρω, το Άγιο Φως είναι μεγάλη ευλογία και είναι ένα σημείο και γι΄ αυτόν τον λόγο είναι πολύ καλό και άγιο να το διατηρήσουμε.

Επίσης, αυτή η υποδοχή στο αεροδρόμιο με τιμές αρχηγού κράτους δεν έχει κάτι  ειδωλολατρικό;

Καταρχάς, έτσι όπως κατάντησε το πράγμα δεν είναι τιμή να είσαι αρχηγός κράτους. Θα προτιμούσα μια εκκλησιαστική υποδοχή. Δεν ξέρω πως καθιέρωσαν αυτόν τον τύπο υποδοχής. Ίσως κάποτε οι αρχηγοί κρατών να άξιζαν περισσότερο από σήμερα. Δεν τιμάται το Άγιο Φως με προσοχές και όπλα ούτε με κοσμικές υπερβολές. Έτσι αισθάνομαι. Από την άλλη πλευρά, εφόσον καθιερώθηκε και η πολιτεία αυτόν τον τρόπο έχει επιλέξει για να δείξει τον σεβασμό της, ας το κάνει. Πάντως οφείλω να σας πω ότι η τοπική κοινωνία της Ανατολικής Αττικής το χαίρεται και το τιμά με καθολική συμμετοχή. Όταν προ ετών εξέφρασα τη σκέψη να αλλάξει το τυπικό, υπήρξε γενικευμένη αντίδραση.

Υπάρχουν διάφοροι οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η ανθρώπινη ιστορία είναι γεμάτη από αφηγήσεις, μύθους, και αλληγορίες που παραπέμπουν στον θεανθρώπο-σωτήρα.

Είπατε τη λέξη μύθοι. Η Εκκλησία μιλάει για αλήθεια. Έχει εμπειρία της θεότητας του Χριστού και πάνω σε αυτήν στηρίζεται. Τα εργαστήρια τα κάναμε και η διδασκαλία επιβεβαιώνεται. Αυτό ζούμε. Είναι ανοησία, επειδή υπάρχει η μυθολογία να αρνείσαι την αλήθεια. Εγώ θεωρώ ότι μεγαλύτερο παραμύθι από την απιστία δεν υπάρχει και μεγαλύτερη αλήθεια από την πίστη επίσης δεν υπάρχει. Δεν έχω άλλο επιχείρημα. Αυτά γνωρίζω και αυτά λέω. Το παραμύθι της απιστίας είναι επικίνδυνο. Γκρεμίζει τα βασικά θεμέλια της ανθρώπινης υπόστασης. Δυστυχώς, γι΄ αυτόν τον λόγο κάθε φορά πριν από τις ημέρες της πίστεως το ξεφουρνίζουν.

Ίσως να έχουν και ένα δίκιο αυτοί που δημιούργησαν το παραμύθι της απιστίας. Έχει εδραιωθεί στη συνείδηση των χριστιανών η αίσθηση της ενοχής και της κληρονομικότητας της αμαρτίας. Για παράδειγμα, όσον αφορά τη σταυρική θυσία και την Ανάσταση και να κάνω μια αναφορά στον Ακυνάτη και τον Αυγουστίνο, που δίνουν ιδιαίτερη έμφαση  στο θέμα της ενοχής και της αποπληρωμής ενός χρέους. Η ικανοποίηση της προσβολής που έχει κάνει ο άνθρωπος στον Θεό, απαιτεί μια θυσία άπειρη σε αξία που ο απλός άνθρωπος δεν μπορεί να προσφέρει. Έτσι ο Θεός θυσιάζει τον Μονογενή του και γίνεται η αποπληρωμή. Αυτή η ενοχή έχει περάσει από τη Δύση και σε εμάς στην Ελλάδα. Ίσως οι άνθρωποι έχουν ανάγκη να σκοτώσουν έναν τέτοιο Θεό.

Κι εγώ έχω την ανάγκη έναν πεθαμένο ή ψεύτικο Θεό να τον εξαφανίσω. Συχνά οι άνθρωποι απορρίπτουν έναν θεό που δεν υπάρχει ή που δεν αξίζει να τον πιστέψεις. Κι εγώ είμαι άθεος με αυτή την έννοια. Αρνούμαι να πιστέψω σε λάθος θεό, σε είδωλα, σε ψέματα. Δεν πιστεύω στον θεό της χλιδής, της υποκρισίας, των ενοχικών συμπλεγμάτων, των υπερβολικών μύθων, της σκληρότητας, της εκδίκησης, της τιμωρίας. Δεν μπορεί όμως απορρίπτοντας τον λάθος θεό να ξεριζώνεις και τον αληθινό, τον Θεό της αγάπης, τον Θεό της ελευθερίας.

Είναι αλήθεια ότι πολλά από αυτά που αναφέρατε έχουν έρθει και σε εμάς. Και εμείς συχνά ταυτίζουμε την ενοχή με τη μετάνοια και τη μειονεξία με την ταπείνωση. Αυτό όμως δεν έχει σχέση με την Ορθόδοξη πίστη, θεολογία και ζωή. Συνεπῶς, θα έλεγα ότι πράγματι πολλά από όσα καταλογίζουν στην Εκκλησία είναι είναι δικαιολογημένα. Αυτό που δεν είναι δικαιολογημένο είναι η προκατάληψη της απιστίας και η άρνηση να αναγνωρίσουν έναν θησαυρό που υπάρχει στην ίδια την αγκαλιά και στη ζωή της δικής μας βιωμένης παραδόσεως. Δεν μπορείς με τον λάθος όρο και την λάθος περιγραφή του σκοτωμένου Θεού να χτυπάς τον Ζώντα Θεό. Δεν το καταλαβαίνω. Το καλύτερο λοιπόν θα ήταν, πριν αυτοί βιαστούν να πολεμήσουν, να γνωρίσουν αυτό για το οποίο μιλάμε. Εκείνο που θα μπορούσα να δεχτώ είναι ότι φταίει και η Εκκλησία, που δεν κομίζει το μήνυμα, δεν το κοινωνεί στην κοινωνία σωστά.

Εκτιμάτε ότι η Εκκλησία μας είναι σε θέση να μιλήσει στην καρδιά του νέου ανθρώπου σήμερα; Δεν ξέρω πόσο μπορεί να μετέχει στα προβλήματα και στους προβληματισμούς που υπάρχουν σήμερα. Μήπως η Εκκλησία ακόμη και με το τελετουργικό της, τις ενδυμασίες τη γλώσσα που χρησιμοποιεί είναι εκτός εποχής;

neolaiaΤο πρόβλημα δεν είναι η γλώσσα και ο τελετουργικός πλούτος. Υπάρχει μια φωτογραφία του αγίου Νεκταρίου, κατά την τελευταία του λειτουργία, όπου είναι ντυμένος ως αρχιερέας, με τη μίτρα και τα λοιπά... Τον βλέπεις και καταλαβαίνεις ότι αυτά δεν αποτελούν στολίδια του, ο άγιος είναι που δίνει αξία στα σύμβολα και στους τύπους. Αυτό τι σημαίνει; Σημαίνει ότι αν η Εκκλησία λειτουργεί ως εργαστήρι αγιότητος, δηλαδή αν γεννάει αγίους, όλα τα άλλα δεν ενοχλούν. Το να αλλάξει τη γλώσσα, να εκσυγχρονιστεί όπως λέτε, δεν πιστεύω πως αποτελεί το ζητούμενο. Η ουσία είναι ότι η Εκκλησία, οι άνθρωποι της Εκκλησίας, πρέπει πρώτα να ζήσουν οι ίδιοι το κήρυγμά τους, το μήνυμα του Χριστού και του Ευαγγελίου. Όταν επί παραδείγματι ο κόσμος βλέπει να τσακώνονται πατριάρχες για το ποιος είναι πρώτος, οι δεσποτάδες να διαφημίζονται για το ποιος κάνει το μεγαλύτερο έργο, οι ιερείς να μην σέβονται ο ένας τον άλλον, όταν πηγαίνεις σε μια εκκλησία και πνίγεσαι από ένα πομπώδες χωρίς περιεχόμενο και βάθος κλίμα ή όταν σου δημιουργείται μια αρρωστημένη κατάνυξη, αυτό δεν έχει να σου δώσει τίποτα, σε απωθεί, ιδίως αν είσαι νέος. Για φανταστείτε όμως μια λειτουργία στην ίδια ακατάληπτη, αρχαία διάλεκτο, μέσα σε ένα εκκλησάκι με τον ίδιο διάκοσμο, τις ίδιες ψαλμωδίες, όμως ανάμεσα σε ανθρώπους που αληθινά προσεύχονται, που η προσευχή τους και η ψαλμωδία τους τρυπάει τον ουρανό! Αυτό μιλάει πολύ βαθιά και στην ψυχή. Μπορεί να μην έχεις καταλάβει τίποτα, έχεις όμως αισθανθεί κάτι μεγάλο. Νοιώθεις την πίστη σου. Αυτό δεν συμβαίνει στο Άγιον Όρος;

Δίπλα σ΄ έναν άγιο εκφυλίζεται το ερώτημα της ύπαρξης του Θεού. Δίπλα σ΄ έναν μορφωμένο θεολόγο συνήθως επιβεβαιώνεται η ανυπαρξία του λάθους θεού. Υπό αυτή λοιπόν την έννοια, ο στόχος της Εκκλησίας δεν πρέπει να είναι ο εκσυγχρονισμός της, αλλά η αυθεντική βίωση της διαχρονικής αλήθειας της. Ταπεινά, σεμνά, αρχοντικά. Ο Χριστός λέει, το ακούμε την Μεγάλη Πέμπτη, να μην ζητάμε τα πρωτεία, να ζούμε ο καθένας ως έσχατος, ως διάκονος του άλλου. Εάν με δείτε να τσακώνομαι με τον άλλο για το ποιος είναι πρώτος, ποιος έχει δικαιώματα, και να παριστάνω τον χριστιανό, θα με ακολουθήσετε; Θα σας εμπνεύσω; Ποτέ! Εάν όμως δείτε να ζω σύμφωνα με τις ευαγγελικές επιταγές, θα μπορούσατε να υποψιαστείτε ότι κάτι διαφορετικό υπάρχει στη ζωή μου. Εάν η Εκκλησία θέλει, και πρέπει πραγματικά να το θέλει, να αγκαλιάσει τον κόσμο, πρέπει να δώσει την εμπειρία της αγιότητας, δηλαδή του βιωμένου ευαγγελικού λόγου, αλλιώς είναι μια κοινωνική λέσχη άλλης εποχής, ένα club, μια θρησκεία με δικαιώματα και διεκδικήσεις.

Εκτός τούτου, προσωπικά θεωρώ ότι δεν υπάρχει καλύτερη ερμηνεία του κόσμου και της ζωής από την διδασκαλία της Εκκλησίας. Διαθέτει μοναδικό θησαυρό. Φυσικά και θα μπορούσε η Εκκλησία να ακουμπήσει τις νεανικές ψυχές, να απαντήσει σε ερωτήματα, να εμπνεύσει, να ελευθερώσει τον κόσμο. Αρκεί να είναι αυθεντικός ο λόγος της.

Και κλειστό club και οι λαϊκοί που συμμετέχουν είναι επίσης κλειστοί..

Και ναι και όχι. Ίσως στην πράξη να υπάρχουν πυρήνες αποκλειστικής αντίληψης. Αυτός όμως δεν αποτελεί διδασκαλία της Εκκλησίας. Είναι εκτροπή του φρονήματός της. Βλέπετε η Εκκλησία δεν αρκείται στους λεγόμενους καλούς. Δεν προβάλλει αυτούς. Αντίθετα, τις μέρες αυτές βλέπουμε ο Κύριος να ελέγχει έντονα με εκείνα τα περίφημα «ουαί» την υποκρισία και σκληροκαρδία των Φαρισαίων, δηλαδή του club των θρησκευομένων, και να προκρίνει την ελπίδα των λεγομένων αμαρτωλών. Μέσα στη Μεγάλη Εβδομάδα, ενώ μεταθέτει τη μνήμη μεγάλων αγίων όπως του Αγίου Γεωργίου, κρατά την ανάμνηση της μετανοούσης Πόρνης γυναικός και του Ευγνώμονος Ληστού. Και τα προβάλλει. Αυτό είναι εκκλησιαστική αρχοντιά. Η αγκαλιά του Χριστού χωράει όλους. Ό,τι και αν έχουν κάνει, όσο και αν έχουν αμαρτήσει. Αρκεί να είναι αληθινοί, αρκεί να έχουν μετανοήσει. Λέγει ο Χριστός στους φαρισαίους: «οἱ τελῶναι καὶ αἱ πόρναι προάγουσιν ὑμᾶς εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν», οι τελώνες και οι πόρνες θα προηγηθούν, θα σας ξεπεράσουν. Αυτό είναι ένα φοβερό μήνυμα για έναν οποιονδήποτε νέο που ξέρει να σκέπτεται, που δεν του έχουν βάλει τις ενέσεις με το δηλητήριο της αθεΐας στο κρανίο και τη σκέψη.

Ο Χριστός είναι ο ξένος, ο ξένος που μας χτυπά την πόρτα, ο ξένος που πεθαίνει σε ξένο μέρος. Αυτή τη στιγμή στην πατρίδα μας ζούμε έντονα το προσφυγικό ζήτημα με ανθρώπους που δεν είναι ομόθρησκοι. Σε κάποιο νησί του Αιγαίου είδαμε ορισμένους να αναρτούν έναν σταυρό που από αρκετούς εκλήφθηκε ως σταυρός – σκιάχτρο. Πόσο χριστιανικό είναι αυτό;

Το σκιάχτρο δεν είναι χριστιανικό. Ο Σταυρός δεν στήνεται για να φοβίζει. Υπάρχει για να προσκαλεί. Η ομολογία όμως ότι για εμάς ο Σταυρός είναι η δύναμή μας, τί αρνητικό έχει;. Δεν θέλουμε να χάσουμε τον θησαυρό μας με την είσοδο των ανθρώπων που έρχονται. Ούτε πάλι και θέλουμε να τους αλλάξουμε. Αλλά δεν θέλουμε την παρακαταθήκη, την πνευματική περιουσία μας να τα χάσουμε. Η ομολογία τους μας σώζει, ιδίως όταν αντιλαμβανόμαστε ότι όλη αυτή η κατάσταση είναι προκλητή, αποτέλεσμα παγκόσμιας πολιτικής με χαρακτήρα απειλής. Δεν πρέπει να είναι κανείς αφελής. Αποτέλεσμα να αμύνονται οι άνθρωποι. Όχι με το σκιάχτρο, αλλά με το «όπλο της ειρήνης», τον Σταυρό.

Όταν φτάνουμε σε μια κοινωνία που μας απαγορεύεται να φορούμε στο στήθος μας εμφανώς τον σταυρό, τότε η ανάρτηση του σταυρού είναι επιβεβλημένη ομολογία. Από την άλλη πλευρά ο φανατισμός και η εμπάθεια προφανώς είναι κατακριτέα. Δεν προβάλλεται ο σταυρός ενάντια στην ημισέληνο για να δούμε ποιος είναι πιο δυνατός...Όταν φτάνουμε σε μια κοινωνία που μας απαγορεύεται να φορούμε στο στήθος μας εμφανώς τον σταυρό, τότε η ανάρτηση του σταυρού είναι επιβεβλημένη ομολογία. Από την άλλη πλευρά ο φανατισμός και η εμπάθεια προφανώς είναι κατακριτέα. Δεν προβάλλεται ο σταυρός ενάντια στην ημισέληνο για να δούμε ποιος είναι πιο δυνατός...

Ξένος, ο Χριστός! Πολύ όμορφα το είπε ότι κρύβεται ως αδελφός στον πεινασμένο, στον διψασμένο, στον ξένο, στον φυλακισμένο, στον ασθενή, στον γυμνό... Αυτό είναι το Ευαγγέλιο, μια τεράστια αγκαλιά, χωρίς αφέλεια όμως. Δεν αγκαλιάζεις τον σκορπιό. Έχει χώρο και γι’ αυτόν εάν βγάλει το κεντρί με το δηλητήριο. Ζει όμως ο σκορπιός χωρίς κεντρί και δηλητήριο; Είμαστε σε διωγμό. Πρέπει να το καταλάβουμε ότι αυτή τη στιγμή ο χριστιανισμός είναι σε διωγμό.

Είναι το κοσμικό κράτος μια νέα θρησκεία, ένας θεός ζηλωτής;

Υπάρχουν πολλές θρησκείες. Θρησκεία μπορεί να είναι και μια ποδοσφαιρική ομάδα, η ένα πολιτικό κόμμα. Ειδωλολατρία, υπάρχει... Το ερώτημα είναι αν αυτό το κοσμικό κράτος είναι όντως ένα ιδεολόγημα, ίσως μεταφυσικού τύπου, που επιβάλλεται πολλή μεγάλη ορμή και δύναμη. Θεωρώ ότι η παγκοσμιοποίηση, όπως φαίνεται να λειτουργεί σήμερα, αποτελεί τεράστια απειλή για την κατάλυση των πολιτισμών, των παραδόσεων και της ζωής μας. Ο χριστιανισμός, όπως προανέφερα, είναι σε διωγμό και στη Δύση αλλά και στη δική μας πατρίδα, στην Ελλάδα. Η ταυτότητά μας, η παράδοσή μας υβρίζονται βάναυσα από το κοσμικό κράτος. Και αυτή η πολεμική θα μπορούσε να είναι κάπως δικαιολογημένη στη Δύση, γιατί εκεί η σχέση της εκκλησίας με τον λαό και τον Θεό ήταν αρκετά χαλαρή και είχε κοσμικά χαρακτηριστικά. Σ΄ εμάς όμως το ξερίζωμα της πίστης αποτελεί εγκληματική αφέλεια.

blue dommed churchΣ’ εμάς υπάρχει ένας πλούτος θεολογίας, κάθε γωνιά, ο αέρας, στην πατρίδα μας έχει άρωμα αγιότητος, το χώμα είναι ποτισμένο με αίματα μαρτύρων. Υπάρχουν πρότυπα, υπάρχει ζωή, υπάρχει ιστορία, υπάρχει πολιτισμός, τα έθιμά μας, όλα έχουν σφραγίδα πίστεως, οι αργίες μας είναι εκκλησιαστικές, είναι ορθόδοξες, τα πανηγύρια, δεν ήξεραν θεολογία οι άνθρωποι, πιστεύανε όμως στον Θεό. Πέθαινε ένας άνθρωπος και λέγανε “θα πάει αδιάβαστος;” και τώρα επιλέγει πολιτική κηδεία και αυτό αρχίζει σιγά σιγά και γίνεται μόδα. Τι πειράζει να του διαβάσει μια ευχούλα ο παπάς. Ο παππάς, με τον απλό τρόπο του ήταν ο παππούλης, ένας πατέρας, ένας υπηρέτης όλων. Έχουμε τον έγγαμο κλήρο και τον καλόγερο. Ο ένας να μας αγκαλιάζει και ο άλλος να μας εμπνέει! Αυτό το γκρεμίζουμε.

Δεν είναι το ίδιο να φύγει ο παπάς και η εκκλησία από τη ζωή του Έλληνα, όπως στο Λουξεμβούργο, στο Βέλγιο ή στη Γαλλία. Εκεί είναι άλλα τα δεδομένα. Το να μιμούμαστε ξενόφερτους μηχανισμούς απόρριψης των πολιτισμικών θεμελίων μας και να τους μεταφέρουμε στη δική μας πραγματικότητα, όπως είπαμε, είναι εγκληματική αφέλεια.

Υπάρχει κάτι που σας ενοχλεί στις σχέσεις της Εκκλησίας με την Πολιτεία σήμερα;  Να υπάρξει διαζύγιο τελικά μεταξύ των δύο;

Καταρχάς εγώ πιστεύω ότι καλύτερα για την Εκκλησία να είναι ελεύθερη από το κράτος και ζωντανή. Σήμερα ισχύει το σύστημα της «νόμῳ κρατούσης πολιτείας». Δηλαδὴ στον υφιστάμενο εναγκαλισμό το πάνω χέρι το έχει η πολιτεία. Επί παραδείγματι, δεν υπάρχει λόγος στην εκλογή αρχιεπισκόπου να είναι παρών ως εγγυητής της διαδικασίας ο υπουργός Παιδείας. Το χειρότερο είναι ότι οι κρατικοί μηχανισμοί έχουν μπλοκάρει πλήρως την Εκκλησία, την οποία προηγουμένως έχουν κυριολεκτικά μαδήσει. Μιλώ πρωτίστως για την περιουσία. Ήδη το έργο και η προσφορά της Εκκλησίας και διαχρονικά και σήμερα είναι τεράστιο. Τον χωρισμό θα έπρεπε να τον θέλει η Εκκλησία, όχι η πολιτεία. Αυτό που ακούγεται εσχάτως περί χωρισμού, στην ουσία σημαίνει πλήρης περιθωριοποίηση και αποδυνάμωση της Εκκλησίας. Αυτοί οι οποίοι πανηγύρισαν για την λεγόμενη συμφωνία του Αρχιεπισκόπου με τον Τσίπρα πιστεύετε ότι ήθελαν να βοηθήσουν την Εκκλησία; Τότε γιατί δεν έδωσαν ούτε μια θέση για το 2018; Απλά, επειδή σύσσωμη η Ιεραρχία αρνήθηκε το «δώρο…». Αυτή τη στιγμή, αυτοί που διετράνωναν ότι εργάζονται για το όφελος της Εκκλησίας έχουν παγώσει τα πάντα. Είναι δυνατόν άνθρωποι που αρνούνται να κάνουν τον σταυρό τους ή να προσκυνήσουν το ευαγγέλιο, που προκλητικά δηλώνουν άθεοι αυτοί να μας οδηγήσουν σε υγιή χωρισμό; Να σας το πω αλλιώς. Δείτε το σαν ένα διαζύγιο μέσα σε μια οικογένεια, όπου ο άντρας θέλει να χωρίσει τη γυναίκα του για να την ταπεινώσει, να την ξεφτιλίσει και αυτή δεν συναινεί, γιατί έχουν τα παιδιά και προτείνει να συνυπάρξουν, να συμβιώσουν, να τα βρούνε στα βασικά, να μην καταστρέψουν τη ζωή τους και των παιδιών. Αυτό είναι το φρόνημα της Εκκλησίας. Αρνείται τον χωρισμό με όρους υποτιμητικούς για την ίδια και καταστροφικούς για την πατρίδα. Καλά κάνει η Εκκλησία και ανθίσταται. Έχει πιο πολύ ανάγκη η πολιτεία την Εκκλησία, παρά η Εκκλησία την πολιτεία, αυτό να το ξέρετε...

Γιατί;

Γιατί; Πέστε μου τι θα έκανε στην παρούσα περίσταση η πολιτεία με όλη αυτή την κοινωνική κρίση; Κοινωνικά σας το λέω, όχι πνευματικά. Η Εκκλησία συγκρατεί τον λαό. Το 2017 μόνο, η Εκκλησία προσέφερε στον λαό έργο και βοήθεια ύψους 124 εκατομμυρίων ΕΥΡΩ, ενώ παράλληλα πλήρωσε αρκετές δεκάδες εκατομμύρια σε φόρους. Δεν θα ήταν καλύτερα τα χρήματα των φόρων να πήγαιναν και αυτά σε ευπαθείς ομάδες; Αυτό είναι δουλειά της πολιτείας, όχι της Εκκλησίας. Και όμως το κάνει με τόση χαρά και με τη βοήθεια χιλιάδων εθελοντών πιστών. Γιατί το κράτος δεν διαθέτει τέτοιο μηχανισμό, γιατί δεν αγκαλιάζει τον λαό;

Τον έχει τσακίσει στους φόρους...

Το λέτε μόνος σας! Έρχεται λοιπόν η Εκκλησία και καλεί όλους σε ενότητα και συμπόρευση, πράγματι όλοι μαζί μπορούμε. Όταν πολλοί δίνουν συχνά από λίγο αντιλαμβάνεστε τι μεγάλο αποτέλεσμα προκύπτει. τώρα και από αυτόν τον λαό του λέει, ελάτε να πιαστούμε όλοι μαζί και έτσι βγάζει από πολλούς συχνά και από λίγο το πολύ, για να βοηθήσει τον ίδιο τον λαό. Έτσι στέκεται η Εκκλησία στο πλευρό του λαού. Δεύτερο πράγμα, ο κόσμος είναι τσακισμένος ψυχολογικά, γκρεμισμένος ηθικά και έρχεται η Εκκλησία να τον ανεβάσει, να του δώσει χαρά, ελπίδα, αξίες, αγάπη, προοπτική. Κακό είναι; Το κράτος, αν ήταν έξυπνο, θα ήθελε γάμο με την Εκκλησία, όχι χωρισμό, διότι έχει ανάγκη από μία καλή, δυνατή και υγιή Εκκλησία. Πάντως, η Εκκλησία μπορεί να ζήσει και μόνη της και έτσι ζούσε πάντοτε.

Ο τύπος της σχέσης της δικής μας δεν υπάρχει σε άλλες χώρες. Ας αφήσουν όλα τα επιχειρήματα. Όταν το κράτος έχει πάρει το 96% της εκκλησιαστικής περιουσίας και μεγάλο μέρος αυτού δεν το έχει αξιοποιήσει, δεν είναι απαράδεκτο να προσπαθεί να την εξουθενώσει; Ο σύνδεσμος Εκκλησίας και πολιτείας στην πατρίδα μας είναι ιερός. Αυτό που χρειαζόμαστε δεν είναι ο χωρισμός, είναι ο αμοιβαίος σεβασμός. Μόνον έτσι θα βγει κερδισμένος ο λαός.

Συνταγματική αναθεώρηση και ουδετερόθρησκο κράτος. Θέλετε να μου σχολιάσετε;

Δεν υπάρχει πιο ανόητο και ιστορικά επικίνδυνο πράγμα. Ανεξίθρησκο κράτος το καταλαβαίνω. Ελεύθερες οι θρησκείες μέσα στα πλαίσια του σεβασμού, βεβαίως, ίσα δικαιώματα. Αλλά δεν μπορεί να μην έχει προνομιακή θέση η Εκκλησία εδώ που έχει δώσει τα πάντα στο κράτος. Όχι για να κάνει τον προσηλυτισμό της, αλλά για να μπορέσει να κρατήσει τον πολιτισμό και την ιστορία μας. Υπ΄ αυτή την έννοια ουδετερόθρησκο κράτος μου φαίνεται ότι είναι άλλο ένα επινόημα αρνητικής διαθέσεως έναντι της Εκκλησίας. Και μόνον ο όρος προκαλεί. Πού τον σκέφθηκαν; Το άρθρο 13 του Συντάγματος διασφαλίζει πλήρως τον θησαυρό της ανεξιθρησκείας.

em>Ένα ακόμη κοινωνικό φαινόμενο είναι και το BrainDrain. Εκτιμώ ότι οι νέοι δεν φεύγουν μόνο εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, τους πνίγει αυτό το περιβάλλον όπου δεν υπάρχει εξέλιξη, δεν υπάρχει γνώση, δεν υπάρχει πνεύμα.

Για το θέμα αυτό αρμόδιο είναι το κράτος. Δεν τους διώχνει η Εκκλησία. Αυτούς, δυστυχώς, τους διώχνει το κοινωνικό κατάντημα στο οποίο μας έχουν οδηγήσει οι πολιτικές των τελευταίων και όχι μόνον ετών. Κατέστρεψαν την παιδεία, αδίκησαν την ιστορία, περιφρόνησαν τον πολιτισμό, πρόσβαλαν την Εκκλησία, γκρέμισαν όλο το στερέωμα των αξιών. Και να πού φτάσαμε. Όχι, ότι ο κόσμος έξω έχει αξίες, αλλά τουλάχιστον έχει καλύτερους όρους κοινωνικής και οικονομικής ζωής, αν έχει και από αυτό. Είναι φοβερό όλα αυτά τα παιδιά να φύγουνε. Αυτόν τον πολιτισμό μας, την ταυτότητά μας ως Ελλήνων, ποιος θα τον κρατήσει; Αλλά βλέπετε, δεν μαθαίνουμε πολιτισμό. Τι είναι ο ελληνικός πολιτισμός, τι είναι το Βυζάντιο, τι είναι το ξωκλήσι, γιατί ο ΕΟΤ όταν παρουσιάζει τη Σαντορίνη και άλλα νησιά τα εκκλησάκια δείχνει;

Πρόσφατα σε κάποιες διαφημίσεις του εξωτερικού από αυτά τα εκκλησάκια που λέτε αφαίρεσαν τον σταυρό...

Αυτό τι δείχνει; Αυτός είναι ο διωγμός. Σαν να είναι κάτι κακό. Τόση μειονεξία, δεν μπορώ να την καταλάβω…

Γιατί αυτή η “χριστοφοβία”;

Δεν μπορώ να πω με βεβαιότητα. Πιστεύω ότι υπάρχει ένας πόλεμος κατά του Χριστού κατά της εκκλησίας, που πάντα υπήρχε. Δεν θέλω να γίνω γραφικός λέγοντας διάφορα, αλλά υποθέτω ότι υπάρχει από πίσω σχέδιο και σκοπιμότητα.

Έχει και μια ηττοπάθεια ο Ορθόδοξος στην Ελλάδα, νομίζει ότι καταδιώκεται...

Εγώ νιώθω περήφανος, δεν έχω καμία ηττοπάθεια που είμαι Ορθόδοξος. Μάλλον κινδυνεύεω από υπερηφάνεια παρά από ηττοπάθεια. Ορθόδοξος και ηττοπαθής είναι ασύμβατες έννοιες. Ο Ορθόδοξος χαίρεται γι΄ αυτό που είναι,  έχει ιερή καύχηση, όχι υπεροψία ότι είναι καλύτερος από τους άλλους. Δεν συγκρίνομαι, αλλά χαίρομαι πολύ για το δώρο της παράδοσής μου και το ζω. Ζούμε σε μια πανέμορφη και πλούσια χώρα από πλευρά φυσικής. Πολύ πιο όμορφη και πλούσια είναι η πατρίδα μας από πλευράς πολιτισμού. Η ιστορία μας είναι εκπληκτική και ακόμη πιο όμορφο το πνεύμα, η φιλοσοφία και η θεολογία. Δυστυχώς όμως, δεν ξέρουνε τον πολιτισμό μας τώρα οι νέοι, γι΄ αυτό η παιδεία είναι κρίσιμο πράγμα, Ξέρουν τα παιδιά Σωκράτη; Πλάτωνα; Τι είναι όλα αυτά; Νομίζουν ότι είναι οδοί και πλατείες. Πάρτε επίσης τους Χαιρετισμούς που ψάλλουμε στην εκκλησία. Υπάρχει ωραιότερο ποίημα; Αυτό θα έπρεπε να διδάσκεται στα σχολεία μας και μόνο για να εμπλουτίσει τη γλωσσική γνώση και έκφραση. Και όμως τα παιδιά μας μάλλον δεν ξέρουν καν την ύπαρξή του. Εάν όλα αυτά δεν αποτελούν κομμάτι της ζωής και κουλτούρας ενός νέου γιατί να μείνει στην Ελλάδα; Με λύπη μου βλέπω ότι σταδιακά χάνεται η γλώσσα μας, χάνεται η γνώση της ιστορίας, χάνεται η αίσθηση του πολιτισμού, χάνεται η εμπειρία του πνεύματος. Εμένα, σας εξομολογούμαι, αυτά με κρατούν.

740639 elladaΕάν χαθούν όλα αυτά, τότε παύεις να νοιώθεις Έλληνας. Χάνεται η σοφία, ενώ αυτός ο τόπος είναι πλασμένος με σοφία. Η σοφία των αρχαίων Ελλήνων είναι αποτυπωμένη παντού· το ίδιο η αισθητική, το κάλος. Αυτός είναι ο τόπος μας. Δεν ξέρω εάν υπάρχουν σκοπιμότητες πίσω από όλα αυτά, αλλά αυτό που δεν καταλαβαίνω είναι τους δικούς μας κυβερνήτες και ηγέτες, οι οποίοι μπορεί να είναι σοσιαλιστές, μπορεί να είναι φιλελεύθεροι, μπορεί να είναι οτιδήποτε θέλουν, αλλά το ερώτημα που τίθεται είναι πόσο πατριώτες είναι και πόσο αγαπούν την Ελλάδα.

Η αγάπη στην πατρίδα, τον πολιτισμό, την ιστορία, την παράδοσή μας δεν σημαίνει ότι προσβάλλουμε τους άλλους. Ίσα-ίσα αγαπώντας πολύ τα δώρα μου, την ταυτότητά μου, επειδή αναπαράγεται η αγάπη, έχω περίσσευμα αγάπης για να αγαπήσω όλο τον κόσμο και να σεβαστώ τους άλλους πολιτισμούς, τις άλλες παραδόσεις, τους άλλους λαούς. Αυτό λοιπόν το οποίο συμβαίνει πιστεύω ότι είναι καταστροφικό και γι΄ αυτό οι νέοι μας φεύγουν εύκολα, δίχως νοσταλγία καμιά φορά. Αν δεν έχεις σφραγίδα ελληνικού πολιτισμού μπορεί να νοιώθεις και ξένος στην Ελλάδα.

Μου έλεγε ένας από τους υψηλά ιστάμενους εδώ στο αεροδρόμιο: “δεν είμαι και πολύ της Εκκλησίας, αλλά δεν μπορώ την Μεγάλη Παρασκευή να φάω μπριζόλα. Αυτό όμως που με στενοχωρεί αφάνταστα είναι ότι η κόρη μου με εκπληκτική άνεση κατεβάζει ένα σουβλάκι τέτοια μέρα. Εγώ ακούω το η Ζωή εν Τάφω και δακρύζω, μου δημιουργεί βιώματα, η κόρη μου όχι”. Αυτό τι είναι; Είναι συγκίνηση που έχει από τα παιδικά του χρόνια. Δεν είναι βαθύτερη παιδεία γνώσεως, είναι όμως μια παιδεία ενός συγκεκριμένου τρόπου ζωής και ενός πολιτισμού και κάτι ευγενές που τον συνδέει με τη νηστεία, το έθιμο, τη μελωδία και ούτω καθεξής.

Αυτό καταστρέφεται, δεν μεταφέρεται στα νέα παιδιά, αποκόπηκε από την παιδεία. Έτσι τα μόνο στο 30% των δημοτικών σχολείων διδάσκονται θρησκευτικά, τα οποία είναι και ανόητα θρησκευτικά και χωρίς έμπνευση και δεν ξέρω τι διδάσκουν και ποιοι τα διδάσκουν. Στα σχολεία μας διδάσκουν καθηγητές που δηλώνουν άθεοι. Δεν θα έπρεπε να τα διδάσκει ένας θεολόγος και μάλιστα όχι θεολόγος της σχολής της πολιτείας, αλλά από θεολογική σχολή της Εκκλησίας. Εδώ θα μπορούσε το κράτος να τη στηρίξει την εκκλησία οικονομικά, να βγάζει τους θεολόγους της και να πηγαίνουν να διδάσκουν τη πίστη της.

Το ευαγγέλιο στα θρησκευτικά θα το διδάξουμε; Ναι ή όχι; Αν θα διδάξουμε το ευαγγέλιο, ποιος πρέπει να το διδάξει; Αυτοί που αρνούνται να βάλουν το χέρι τους πάνω σε αυτό; Που το περιφρονούν; Ή εμείς που δώσαμε τη ζωή μας για το ευαγγέλιο. Άρα η Εκκλησία πρέπει να έχει λόγο για το πώς θα διδαχθούν τα θρησκευτικά, η πίστη της. Η πρόταση πρέπει να έρθει από την Εκκλησία, γιατί αυτό το μάθημα πρέπει να έχει έμπνευση. Για εμένα είναι το πιο σημαντικό μάθημα για τη συνοχή της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας. Αλλά μιλάμε για θρησκευτικά που δεν θα διδάσκουν τη θρησκεία, αλλά για θρησκευτικά που θα μεταγγίζουν τη σοφία της πίστεως. Τώρα ποιος θα το κάνει δεν ξέρω. Μήπως οι θεολόγοι της Εκκλησίας είναι ικανοί να το κάνουν; Αμφιβάλλω. Όμως αυτό πρέπει να γίνει και γι΄ αυτό πρέπει να δουλέψουμε, γιατί εάν δεν δουλέψουμε δεν θα γίνει ούτε μετά από 30 χρόνια.

Κάποια θρησκευτικά που βγάζουν ενθουσιασμό, δείχνουν μια έμπνευση, μια σοφία, σίγουρα θα γίνουν πιο αγαπητά και σίγουρα θα επιτελέσουν ακόμη περισσότερο την αποστολή τους. Αυτό θα ήταν πάρα πολύ όμορφο και θα δημιουργούσε βάσεις ηθικής, αξίες, φιλοσοφική παιδεία, πίστη, η οποία όπως είπαμε δίνει στον άνθρωπο όγκο, περιεχόμενο και προοπτική. Αντίθετα, τα προτεινόμενα σήμερα θρησκευτικά, μου φαίνονται σαν ένα φαγητό που έχει θερμίδες, χωρίς να περιέχει βιταμίνες.

Έχουν συντελεστεί τεράστιες αλλαγές στην ελληνική κοινωνία. Μόνο το γεγονός ότι από αγροτική μετατράπηκε σε αστική δεν μπορεί να μην έχει συνέπειες.

Κάποιος, όπως στο παράδειγμα που αναφέραμε νωρίτερα, σε αυτή την κοινωνία που λέτε ότι παρήλθε, μπορεί να μην είχε πίστη, αλλά διατηρούσε πνευματικό αισθητήριο, έβγαζε ευγενικά αισθήματα, τα οποία χάνονται, τώρα είναι όλα επίπεδα, πεζά. Τώρα είμαστε όλοι με τα κινητά, κοιτάμε μια οθόνη, έχουμε επικοινωνία, αλλά χάσαμε τη σχέση και την κοινωνία μας. Πρέπει να αμυνθούμε σε αυτό, πρέπει να αναδειχθεί το πρόσωπο.

Ποιο πρόσωπο, όταν κυριαρχεί ο ατομικισμός; Κάνατε λόγο για την πολιτική κηδεία ας μιλήσουμε και για την καύση των νεκρών.

Αυτό δεν είναι της μόδας; Άλλο φαινόμενο με ακατανόητη επιχειρηματολογία.

Ίσως να είναι, αλλά γιατί αντιδρά η εκκλησία, δικό μου είναι το σώμα; Έχει άλλους λόγους εκτός από τη θεολογική προσέγγιση;

Η εκκλησία τι λέει; Κάνε ό, τι θέλεις με το σώμα σου και με την ψυχή σου, αλλά όταν ζητάς από εμένα να σε κηδέψω, σημαίνει ότι θες από τη δεξαμενή της δικής μου πίστης να πάρεις και εσύ νερό. Ως ποιμαίνουσα Εκκλησία, ως διδάσκουσα, ως μεταγγίζουσα πνεύμα, είμαι αρμόδια να σου μιλήσω για την τιμή του σώματος, τι είναι ο θάνατος, ποια είναι η ελπίδα της Αναστάσεως, τι είναι τα λείψανα, πώς εκφράζεται ο σεβασμός και αυτό σου προτείνω. Εάν μου πεις ότι δεν τα θες τότε κάνε ό,τι νομίζεις, εξάλλου δεν καίγεσαι μόνος σου, σε καίνε. Σε αυτό αντιδράμε και εμείς. Εγώ δεν θέλω να κάψω κανέναν. Ο καθένας μπορεί να κάνει ό,τι θέλει, αλλά εάν θέλει την ευλογία της Εκκλησίας τότε πρέπει να δεχθεί και το πνεύμα της.

Στη δική μας περιφέρεια, όταν προ ετών αποφασίστηκε να κάνουν αποτεφρωτήριο, είπαν ότι είναι σύμφωνη και η Εκκλησία. Εγώ τότε έβγαλα μια εγκύκλιο και ως αρμόδιος εξήγησα την άποψη της Ιεράς Συνόδου. Τελικά έγινε ένα διαδικτυακό γκάλοπ και η συντριπτική πλειοψηφία αντέδρασε στο αποτεφρωτήριο. Δεν το προκάλεσα εγώ. Προφανώς, ο λαός δεν το ήθελε. Μπορεί βέβαια να μη το ήθελε τότε, αλλά σε λίγο καιρό να έχει άλλη άποψη. Η Εκκλησία θα λέει αυτό που νομίζει. Άλλωστε ζούμε σε μια εποχή που πάρα πολλά πράγματα αλλάζουν, η όμως εκκλησία παραμένει μια σταθερά.

Αυτή η σταθερά δεν υπάρχει με την έννοια να κατακρίνει και να καταδικάζει τον κόσμο, αλλά υπάρχει για να κρατάει ένα κριτήριο αξιών, σεβασμού και ποιότητας. Το ζήτημα της καύσης των νεκρών είναι και μια κίνηση μηδενισμού, ότι θέλουμε το τίποτα, ότι ο θάνατος είναι επιστροφή στο μηδέν, στην ανυπαρξία. Αυτό δεν μπορεί να το δεχθεί η Εκκλησία. Επίσης, αφού δεν θα ζεις, τι σε ενδιαφέρει. Να το ζητάς σαν δικαίωμα να σου το κάνουν άλλοι, επίσης δεν έχει κανένα υπόβαθρο και καμία λογική. Εάν πω, όταν πεθάνω θέλω να με θάψουν εκεί, αυτό είναι διαφορετικό. Είναι η τελευταία επιθυμία που έχει όμως να κάνει και με τη συνέχιση της ζωής, ενώ σε αυτούς που δεν θέλουν συνέχιση της ζωής δεν έχει λογική να έχουν επιθυμίες μετά θάνατον.

Εμείς φτιάξαμε τη λάρνακα του αγίου Σάββα που είναι ολόσωμος. Έχουν περάσει 15 αιώνες. Το σώμα του το τιμάει η Εκκλησία, δεν το λατρεύει. Ξέρει από τιμή σώματος. Ευτυχώς που δεν το έκαψε!

Επειδή μιλάμε για το σώμα και πως τιμά η εκκλησία το σώμα και δεν είναι ξεκάθαρη σε εμένα και πιστεύω και σε άλλους αναγνώστες μας, ποια είναι η θέση της εκκλησίας στο θέμα των μεταμοσχεύσεων, θα θέλατε να μας πείτε;

transplantΣτην Εκκλησία το να δίνεις θεωρείται υπέροχη πράξη. Η προσφορά πάντοτε επαινείται, ό,τι και να δώσεις. Μπορείς να δώσεις, από αυτά που έχεις, ό, τι έχεις, από αυτό που είσαι, ό,τι είσαι. Να δώσω τη ζωή μου, υπάρχει μεγαλύτερο πράγμα; Θα σας πω ένα απλό παράδειγμα. Αυτή τη στιγμή εισάγουμε μοσχεύματα κερατοειδούς. Περίπου 1.000 άνθρωποι στην Ελλάδα χρειάζονται μεταμόσχευση κερατοειδούς και ο κερατοειδής λαμβάνεται από νεκρό μετά την παύση της καρδιακής λειτουργίας, μέχρι και περίπου 20 ώρες μετά. Μάλιστα δεν γίνεται εξόρυξη οφθαλμού, απλά παίρνουν τα κύτταρα ενδοθηλίου. Ξέρετε ότι πέρσι είχαμε μόνο 35- 40 δότες; Το φαντάζεστε; Δεν είναι αυτό ντροπή για την κοινωνία μας; Είναι ασέβεια στον νεκρό μας να πάρουμε λίγα κύτταρα για να μπορέσει να δει ένας συνάνθρωπός μας; Να χαρεί το φως; Δεν θα έπρεπε η Εκκλησία μια τέτοια δωρεά να την στηρίξει; Επίσης, για τη δωρεά μυελού. Πλέον τόσες μορφές λευχαιμιών και άλλων παθήσεων του αίματος θεραπεύονται με μεταμόσχευση. Δεν θα ήταν υπέροχο πράγμα να δώσουμε μυελό; Και όμως ο κόσμος είναι άσχημα ενημερωμένος και φοβάται, διστάζει. Επίσης, έχω δύο νεφρά γιατί να μην δώσω το ένα, με δύο να φύγω; Είναι τόσο ωραίο πράγμα.

Υπάρχει ένα πρόβλημα το οποίο έχει δημιουργηθεί με τον λεγόμενο εγκεφαλικό θάνατο, εάν και κατά πόσο είναι θάνατος. Δεν ξέρω εάν είναι ή δεν είναι θάνατος, αλλά όταν ένας άνθρωπος είναι εγκεφαλικά νεκρός, σωστά διαγνωσμένος, πρώτον δεν επανέρχεται, δεύτερον δεν σκέπτεται, δεν αντιλαμβάνεται, γιατί έχει αρχίσει να αυτολύεται ο εγκέφαλος, τρίτον δεν αισθάνεται, δεν πονάει. Εάν ο εγκέφαλος έχει νεκρωθεί απλά λειτουργούν τα υπόλοιπα όργανα του σώματος με τα μηχανήματα. Τί κακό έχει να δοθούν κάποια όργανα για να ζήσουν κάποιοι άλλοι συνάνθρωποί μας; Από την άλλη πλευρά, υπάρχει και ο σεβασμός και το δέος στον νεκρό, ότι δεν θέλουμε να τον ακρωτηριάσουμε. Όποιος αισθάνεται έτσι ας μη δώσει, όποιος όμως αισθάνεται την ανάγκη της αγάπης να μοιραστεί, τότε να δώσει. Ο Χριστός είπε ότι η μεγαλύτερη αγάπη είανι να δώσει κανείς τη ζωή του για τους φίλους του και ο ευαγγελιστής Ιωάννης συμπληρώνει «και ἡμεῖς ὀφείλομεν τὰς ψυχὰς τιθέναι ὑπέρ τῶν ἀδελφών ἡμῶν».

Αυτό το μήνυμα της αγάπης θα μπορούσε η Εκκλησία να το διαδώσει·και τον θάνατο να σεβαστούμε και την αγάπη να αυξήσουμε και ο καθένας κατά συνείδηση και ελέυθερα να εκφραστεί στα λεπτά αυτά θέματα. Αν δεν μπορείς να δώσεις όργανα, δώσε από το ενδοθήλιο. Είναι κρίμα, στη δική μας κοινωνία, με τους οικογενειακούς δεσμούς, με αγάπη, με παραδόσεις, με κοινωνικές σχέσεις να είμαστε η τελευταία χώρα όσον αφορά τη δωρεά ιστών και οργάνων.

Θα μπορούσε να λυθεί αυτό με τη δημιουργία οργάνων στο εργαστήριο

Εμένα δεν θα μου άρεσε αυτό. Άλλο πράγμα είναι να πάτε να βάλετε ένα βιονικό όργανο και άλλο πράγμα να σας δώσω εγώ. Εσείς αναφερθήκατε πριν στη σχέση. Το ένα είναι ανταλλακτικό, το άλλο σχέση, μοιρασιά, σύνδεσμος. Είναι τόσο πιο ωραίο να αισθανόμαστε αλλήλων μέλη, ο ένας κομμάτι του άλλου. Άλλο πράγμα είναι η χειραψία και άλλο πράγμα η αγκαλιά, το φίλημα, η συμμετοχή του σώματος, η προσφορά ζωής. Από την άλλη, επειδή δεν καλύπτονται οι ανάγκες λόγω ελλείμματος αγάπης και αρχοντιάς, ποιος θα μπορούσε να αρνηθεί και τις δυνατότητες που μας δίνει η επιστήμη;

Τελειώνοντας, το μήνυμα της Ανάστασης πόσο επαναστατικό είναι;

Η Ανάσταση είναι μόνο επανάσταση. Δεν είναι επανάσταση το να νικηθεί ο θάνατος; Είναι ανατροπή των πάντων, της λογικής, της φύσεως, του κόσμου όλου. Δεν είναι επανάσταση ότι με την Ανάστασή του ο Χριστός, συνανέστησε «παγγενῆ τον Αδάμ» συμπαρασύρει στη ζωή όλον τον άνθρωπο; Εάν ο θάνατος πριν από την Ανάσταση ήταν ένας αδιαπέραστος αδιαφανής τοίχος, με την Ανάσταση έχει αποκτήσει διαφάνεια και διαπερατότητα. Βλέπεις από πίσω την αιωνιότητα, και μπορείς να περάσεις διά του θανάτου στη ζωή της αιωνιότητας. Ο θάνατος πλέον δεν είναι επιστροφή στην ανυπαρξία. Είναι μετάβαση στην αιώνια ζωή. Είναι καταξίωση της ύπαρξης. Γι’ αυτό και με την Ανάσταση γιορτάζουμε «ἄλλης βιοτῆς τῆς αἰωνίου ἀπαρχήν». Δεν υπάρχει μεγαλύτερη επανάσταση από την Ανάσταση.

StavAnast up


Πηγή: www.huffingtonpost.gr

«Η επιστήμη μου έμαθε να σκέπτομαι,
η Εκκλησία μου μαθαίνει να αγαπώ»

(Συνέντευξη του Μητροπολίτου στην κ. Μαρία Λιναρδάκη - neakriti.gr)

Σεβασμιώτατε, σπουδάσατε Φυσική, αστροφυσική στο Harvard, μηχανολογία στη Μασσαχουσέτη, με διδακτορικό στον τομέα της Βιοϊατρικής Τεχνολογίας κ.ά., τι ήταν εκείνο που σας έκανε να αφήσετε μία λαμπρή καριέρα πίσω σας, να «κλείσετε» ένα λαμπρό βιογραφικό  όσον αφορά την επιστημονική σας πορεία  και να αφιερωθείτε στο Θεό. Τι ήταν αυτό που σας οδήγησε να ακολουθήσετε το δρόμο της ιεροσύνης;

Έτσι που ρωτάτε είναι σαν αυτό που τώρα κάνω να είναι δεύτερης κατηγορίας ή τουλάχιστον λιγότερο λαμπρό. Δεν ξέρω αν είναι λαμπρό, αλλά είναι πολύ όμορφο, ουσιαστικό και αληθινό. Είναι μοναδικό! Επίσης συγκρίνετε την καριέρα και την επιστημονική πορεία με τον Θεό. Ο Θεός είναι το παν. Αν κανείς το καταλάβει, είναι δυνατόν να χάσει την ευκαιρία; Εν πάση περιπτώσει, η επιστήμη μου έμαθε να σκέπτομαι. Είμαι ευγνώμων γι’ αυτό. Η Εκκλησία μου μαθαίνει να αγαπώ. Ξεκίνησα από το πρώτο και συνεχίζω με το δεύτερο. Δεν είναι λάθος ο δρόμος. Η σκέψη μόνη της και η γνώση είναι μισό πράγμα. Το κράμα πίστης και αγάπης έχει πληρότητα.

 Γνωρίζετε και εσείς ότι ο επιστημονικός ορθολογισμός εμφανίζεται ως ο μεγαλύτερος αντίπαλος της πίστης, κάθε μορφής πίστης, εξάλλου είναι πιο «φιλικός» στην ανθρώπινη νοημοσύνη και φέρει τη «γοητεία του νέου». Εσείς ως άνθρωπος της επιστήμης που «υπηρετήσατε» αυτόν τον ορθολογισμό, έχοντας την εμπειρία, με ποιον τρόπο θεωρείτε ότι μπορούν να συστεγαστούν στην ψυχή ενός ανθρώπου ο επιστημονικός λόγος και η Χριστιανική Πίστη;

Δεν έχω ακούσει πιο όμορφη διατύπωση αυτής της ερώτησης. Σας ευχαριστώ. Έχετε δίκιο. Ο επιστημονικός ορθολογισμός αντιπαλεύει την πίστη. Και αυτό είναι το λάθος του. Ότι είναι αποκλειστικός. Αποκλείει την πίστη. Ενώ θα έπρεπε να την δέχεται ως συμπληρωματική του. Επίσης, ενώ είναι πιο φιλικός στην ανθρώπινη λογική, δεν είναι φιλικότερος στην ανθρώπινη νοημοσύνη. Η πίστη, να ξέρετε, έχει μια λογική που καταξιώνει την ανθρώπινη νοημοσύνη και φυσικά η κοινωνία με τον Θεό είναι αυτή που έχει τη γοητεία του νέου για την οποία μιλήσατε. Η αναζήτηση του Θεού παρουσιάζει οπωσδήποτε μεγαλύτερες εκπλήξεις και από την πιο προκλητική επιστημονική έρευνα. Και το λέω αυτό, γιατί δεν έχω μόνο, όπως είπατε, την εμπειρία της επιστήμης αλλά έχω και την εμπειρία της πίστης. Η εμπειρία της επιστημονικής λογικής έχει μια θεϊκή γεύση. Η εμπειρία της πίστης έχει θεϊκή όραση. Ο ορθολογισμός από μόνος του οδηγεί στη γνώση του επιμέρους. Τον άνθρωπο από μονοδιάστατο τον κάνει επίπεδο. Η πίστη στον Θεό όμως του δίνει ύψος και όγκο. Άλλο πράγμα είναι να μελετάς τον κόσμο, άλλο τη δημιουργία του Θεού και άλλο να δοξάζεις τον Δημιουργό.

 Λόγω και της επιστημονικής σας ιδιότητας είστε μάλλον από τους αρμοδιότερους ανθρώπους να απαντήσουν σε σημαντικά ερωτήματα που  προκύπτουν από την επιστημονική δυναμική και αφορούν τη ζωή του ανθρώπου και την πορεία του προς το μέλλον. Ένα τέτοιο είναι το υπό αίρεση δικαίωμα μιας μέλλουσας μητέρας να προχωρεί στη διακοπή της κύησης ή όχι. Πολλές φορές η Εκκλησία έχει κατηγορηθεί για αυστηρή στάση στο ζήτημα, καθώς πολλές φορές μπαίνουν ζητήματα υγείας της μητέρας, αρτιμέλειας ή και νοητικής υγείας του εμβρύου, ενώ άλλες μια εγκυμοσύνη μπορεί να είναι αποτέλεσμα μιας εγκληματικής ενέργειας (βιασμός κ.λπ.). Ποια είναι η άποψη σας;

Με κανένα τρόπο δεν δέχομαι ότι η θέση της Εκκλησίας στο συγκεκριμένο θέμα είναι αυστηρή ή πολύ περισσότερο σκληρή. Κάθε άλλο. Η εκκλησιαστική αντίληψη είναι εξαιρετικά ελεήμων, συμπαθής και συγχωρητική. Περιλαμβάνει και τη μητέρα και το έμβρυο, όχι μόνο στην εφήμερη διάστασή τους, αλλά και στην αιώνια προοπτική τους. Εμείς έχουμε έναν ιερέα που είχε πέντε παιδιά και υιοθέτησε ένα έκτο με σύνδρομο Down. Αυτό έχει σκληρότητα; Αυτή είναι η Εκκλησία· γεμάτη έλεος και συμπάθεια. Όσον αφορά σε μένα, δεν ξέρω αν είμαι από τους αρμοδιότερους να απαντήσω στο θέμα που θέτετε, σίγουρα όμως δεν είναι καθόλου κατάλληλοι να απαντήσουν αντικειμενικά αυτοί που νομιμοποιούν τις 53 εκατομμύρια επίσημες αμβλώσεις που γίνονται κατ’ έτος παγκοσμίως και ασφαλώς δεν παρουσιάζουν τα σπάνια προβλήματα που αναφέρατε. Κάθε έτος περισσότερα από 50 εκατομμύρια υγιή έμβρυα εξαφανίζονται ως ανεπιθύμητα με επιστημονικούς τρόπους, νόμιμες διαδικασίες και τη συγκατάθεση της μητέρας τους. Το φαντάζεστε; Μια Ισπανία και μια Πορτογαλία μαζί. Αυτό γίνεται κάθε χρόνο! Σε μια τρομοκρατική ενέργεια χάνονται 200 άνθρωποι και αναστατώνεται ο κόσμος. Ο πολιτισμένος κόσμος μας σκοτώνει εκατομμύρια απροστάτευτων ψυχών πριν να γεννηθούν και κανείς δεν μιλάει. Σε τί φταίει η Εκκλησία που διαμαρτύρεται για το σιωπηλό έγκλημα;

 Σεβασμιώτατε, πριν από μερικές δεκάδες χρόνια η βιοηθική ήταν συνυφασμένη με την επιστημονική φαντασία. Η χιονοστιβάδα ανακαλύψεων όμως έφερε την κοινωνία των ανθρώπων μπροστά σε αμείλικτα ερωτήματα όπως:

Είναι σωστή η θέσπιση επιλογής της ευθανασίας σε περιπτώσεις που ένας άνθρωπος βρίσκεται λίγο πριν από ένα επώδυνο τέλος;

Είναι σωστό να φτιάξουμε αντίγραφα των ανθρώπινων οργάνων, από ζώα, στο εργαστήριο και να τα χρησιμοποιήσουμε προς αντικατάσταση των δικών μας;

Πολλοί επιστήμονες μιλούν ακόμη και για ανθρώπινη κλωνοποίηση προκειμένου να δημιουργηθούν αντίγραφα ανθρώπινων οργάνων για μεταμόσχευση.

Είναι σωστή η χρήση της γενετικής στην επιλογή του φύλου ή άλλων χαρακτηριστικών του ανθρώπου αλλά και σε γενικότερο επίπεδο στη δημιουργία ενός ανθρώπινου είδους απαλλαγμένου αρχικά από κληρονομικές νόσους αλλά και (γιατί όχι αργότερα) «προικισμένου» με όποιο χαρακτηριστικό σήμερα οι επιστήμονες θεωρούν  ότι συμβάλλει στην δημιουργία του «τέλειου» ανθρώπου;

Τέλειος άνθρωπος δεν είναι αυτός που έχει το ιδανικό ύψος, τις πλέον επιθυμητές προδιαγραφές, τη μεγαλύτερη δύναμη και ευφυΐα, αλλά αυτός που κατανοεί ότι όλα αυτά είναι αλαζονικές αποπροσανατολιστικές φαντασιώσεις.

Τέλειος άνθρωπος είναι ο άγιος, είναι αυτός που δεν έχει ανάγκη να επιλέξει το φύλο του παιδιού του ούτε να κλωνοποιήσει το σώμα του εγωιστικά, αλλά να διακρίνει την αλήθεια και να μιμηθεί τον Χριστό ταπεινά.  Αυτός έχει και καλό θάνατο και καλή ζωή. Γιατί ο θάνατός του έχει ελπίδα και η ζωή του νόημα.

Τα ερωτήματά σας είναι πολλά κι εγώ δεν μπορώ να τα απαντήσω όλα. Αυτό που έχω να πω είναι ότι ό,τι συμβάλλει στην υγεία, μειώνει τον πόνο και ανακουφίζει είναι ευλογημένο, αρκεί να σέβεται τη ζωή ως δώρο του Θεού. Τα επιστημονικά επιτεύγματα και οι τεχνολογικές εφαρμογές τότε είναι πραγματικά πετυχημένα, όταν αποτελούν προϊόν θείου φωτισμού και όχι αποτέλεσμα αλόγιστης αλαζονείας

 Σεβασμιώτατε, η εκκλησία πολλές φορές παρουσιάζεται ως «παρωχημένος» θεσμός κυρίως λόγω των θέσεων της σε μια σειρά κοινωνικών ζητημάτων που απασχολούν κυρίως τους νέους ανθρώπους. Ένα τέτοιο ζήτημα είναι αυτό των προγαμιαίων σχέσεων αλλά και ο ίδιος ο θεσμός του γάμου. Τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότεροι νέοι βοηθούσης και της οικονομικής συγκυρίας αποφεύγουν την τέλεση θρησκευτικού γάμου και επιλέγουν τα λεγόμενα σύμφωνα συμβίωσης ή τον πολιτικό γάμο. Ποιες πιστεύεται είναι οι βαθύτερες αιτίες για την εμφάνιση του φαινομένου και ποιο θα πρέπει να είναι σήμερα το κριτήριο επιλογής νέων ανθρώπων στην έναρξη μιας νέας πορείας στη ζωή τους;

Εγώ λυπούμαι γι’ αυτό που συμβαίνει. Είναι συνέπεια μιας ζωής που πνίγεται μέσα στη θάλασσα της εφημερότητας χωρίς προοπτική, σαν να είναι οι άνθρωποι βιολογικές μηχανές, ζωικές μάζες, κοινωνικές μονάδες και τίποτα παραπάνω.

Οι δε σχέσεις τους να μην έχουν μονιμότητα και σταθερότητα και να στηρίζονται όχι στην αληθινή αγάπη αλλά στην αμοιβαία σεξουαλική ικανοποίηση.

Δεν είναι παρωχημένη η Εκκλησία που αμφισβητεί όλα αυτά και αντιπροτείνει την ιερότητα των σχέσεων, η οποία δίνει διάρκεια, εξασφαλίζει την ενότητα, εκφράζει τον συνεχόμενο σεβασμό και την αδιάπτωτη αγάπη.

Μέχρι τώρα στον τόπο μας, οι άνθρωποι πριν ξεκινήσουν τη μέρα τους έκαναν τον σταυρό τους, πριν να φάνε το ίδιο, πριν θεμελιώσουν το σπίτι τους έκαναν αγιασμό, πριν εγκαινιάσουν το κάθε έργο ζητούσαν την ευλογία του Θεού. Περισσότερο από οτιδήποτε άλλο θεωρούσαν στην κοινή πορεία τους και στον γάμο ως ιερή αδιάσπαστη σχέση τους αναγκαία την ευλογία του Θεού. Αλλιώς δεν προχωρούσαν. Το ίδιο και στο τέλος της ζωής τους. Θέλανε να φύγουν κοινωνημένοι, συγχωρημένοι, διαβασμένοι. Ο θάνατός τους να είναι το προανάκρουσμα μιας άλλης ζωής. Μια ευλογημένη αρχή, όχι τέλος.

Σήμερα ο γάμος εκφυλίζεται σε πολιτική πράξη, συμβολαιογραφική σύμβαση, δεν έχει δια βίου υπόσχεση, έχει υπογραφή που εύκολα σβήνει. Δεν έχει τον Θεό εγγυητή, έχει τον δήμαρχο ή έναν συμβολαιογράφο διεκπεραιωτή. Και η κηδεία σταδιακά καταργείται. Νεοφανής πατέντα η πολιτική κηδεία. Αν είναι δυνατό!  Να μας φεύγουν οι άνθρωποι αδιάβαστοι. Η Εκκλησία τα αρνείται όλα αυτά και ομολογεί την ιερότητα του γάμου. Γι’ αυτό και δυσκολεύεται να δεχθεί τις εκτός του γάμου σχέσεις. Η συγκολλητική ουσία της ενώσεως των ανθρώπων είναι η χάρις του Θεού. Αρκεί ο γάμος να είναι μυστήριο και να τελείται έτσι.

 Ένα άλλο ζήτημα που διχάζει σήμερα την κοινωνία μας είναι αυτό της επιλογής του σεξουαλικού αυτοπροσδιορισμού από ένα άνθρωπο. Από ένα μεγάλο μέρος η ομοφυλοφιλία θεωρείται παρέκκλιση, ενώ από άλλους φυσικό δικαίωμα. Κάθε πλευρά έχει τα δικά της επιχειρήματα που όμως και στις δυο περιπτώσεις περικλείουν κάποιο είδος υπερβολής.

Που βρίσκεται η αλήθεια κατά την άποψή σας; Υπήρξε και εξακολουθεί να υπάρχει η κοινωνική ανάγκη για θέσπιση νέων κανόνων - νόμων που να διέπουν τη ζωή μας και σε αυτό το επίπεδο;

Δεν κατάλαβα γιατί η θεώρηση της ομοφυλοφιλίας ως παρέκκλισης περικλείει υπερβολή. Η ύπαρξη των δύο φύλων στο ζωικό βασίλειο υπηρετεί την αναπαραγωγή και τη συνέχιση της ζωής. Αυτό γίνεται με την ένωση δύο όντων του ιδίου είδους αλλά διαφορετικού φύλου. Το φύλο δεν επιλέγεται και τα φύλα είναι μόνον δύο και συμπληρωματικά.

Στον άνθρωπο υπάρχει η έλξη της αγάπης. Αν αυτή έχει σκοπό την ένωση τότε προϋποθέτει και ανατομική και φυσιολογική συμπληρωματικότητα. Αλλιώς δεν γίνεται. Τον σύντροφό μας για αυτή την ολοκληρωμένη ένωση τον επιλέγουμε. Όχι όμως και το φύλο του ούτε και το φύλο μας. Η ετεροφυλικότητα είναι ευλογία. Γι’  αυτό και όταν μιλάμε για ομοφυλοφιλία μιλάμε για παρέκκλιση. Πού βλέπετε την υπερβολή; Δυστυχώς, υπάρχει μία συρρίκνωση της λογικής, ένα τσαλάκωμα της ηθικής και μία διόγκωση ενός πανίσχυρου λόμπυ που προφασιζόμενο την αναλγησία της συντηρητικής κοινωνίας επιβάλλει την ασέβεια ενός άκρατου και αλόγιστου φιλελευθερισμού. Η Εκκλησία δεν είναι όπως την προβάλλουν μερικοί σκληρή. Είναι πολύ φιλάνθρωπη, γιατί σέβεται την ασθένεια, την αναπηρία, την ατέλεια, το πρόβλημα, τη δυσκολία. Αρνείται όμως την ασέβεια και τη διαστροφική αντίληψη, όχι την παρεκκλίνουσα ψυχολογία. Αυτήν την διορθώνει, την θεραπεύει. Η Εκκλησία σκεπάζει, συγχωρεί, ελπίζει

 Σεβασμιώτατε όσον αφορά την πολυσυζητημένη «κάρτα του πολίτη», γιατί να αρνηθεί ένας ορθόδοξος χριστιανός να την πάρει, είναι γνωστή η θέση σας πάνω στο θέμα, καθώς έχετε διατυπώσει και ο ίδιος την άρνησή σας να τη λάβετε, στέλνοντας γράμμα στο Εθνικό Λογιστήριο του κράτους να σας κόψουν το μισθό. Πολλοί είναι και εκείνοι που λένε ότι δεν πρέπει να δεχτούμε, αλλά για ποιο ή για ποιους λόγους;

Όχι. Δεν είναι έτσι. Η άρνηση του μισθού από μέρους μου δεν είχε σχέση με την κάρτα. Απλά δεν θέλω να είμαι μισθωτός. Το έργο που κάνω είναι διακονία και όχι επάγγελμα. Δεν πληρώνεται και δεν δικαιολογεί ανταπόδοση. Εξ άλλου δεν έχω έξοδα στη ζωή μου.

Όσον αφορά στην κάρτα, έχω την εντύπωση ότι το ηλεκτρονικό φακέλωμα θα μετατρέψει την κοινωνία σε παγκόσμια φυλακή. Με τρομάζει η ιδέα ότι τελικά συγκεντρώνεται τεράστια δύναμη σε αθέατα και ανεξέλεγκτα κέντρα με πιθανότατα καταστροφικούς και καταχθόνιους σκοπούς. Δεν κινδυνεύει τόσο ο καθένας μας, όσο η ανθρωπότητα και ο κόσμος.

 Σεβασμιώτατε, το τελευταίο χρονικό διάστημα την επικαιρότητα μονοπωλεί η σχέση Εκκλησίας - Κράτους. Αν και πρόκειται για δομές με περίπου τα ίδια μέλη (πολίτες - πιστούς) η σχέση αυτή διαχρονικά και από τότε που δημιουργήθηκε το σύγχρονο ελληνικό κράτος θεωρείται από πολλούς ότι βρίσκεται σε λάθος βάση. Τις ημέρες αυτές μείζον θέμα έχει αναδειχθεί η μισθοδοσία του κλήρου από το κράτος. Πιστεύετε ότι η σχέση Κράτους και Εκκλησίας είναι ζήτημα οικονομικό ή έχει άλλο υπόβαθρο και αν ναι, ποιο κατά τη γνώμη σας πρέπει να είναι αυτό;

Όταν δεν υπάρχει εμπιστοσύνη και αλληλοσεβασμός, τότε βασιλεύει η καχυποψία, το στενό συμφέρον, η διεκδικητικότητα, η διόγκωση των δικαιωμάτων. Φυσικά και δεν είναι θέμα οικονομικό η σχέση Εκκλησίας και Κράτους. Είναι τόσο εξευτελιστικό για τον λαό και την ιστορία μας να συζητάμε σε αυτό το επίπεδο. Η σχέση συναλληλίας είναι τόσο ωραία. Μιλάμε για διακριτούς ρόλους και ενώ αυτό είναι σωστό, το ερμηνεύουμε λάθος και το τονίζουμε σαν να είναι δόγμα. Δεν είναι δουλειά της Εκκλησίας να ταΐζει τον κόσμο. Αυτό αποτελεί υποχρέωση του Κράτους. Και όμως ενώ δεν είναι δικός της ρόλος, η Εκκλησία με πολλή χαρά συμπαραστέκεται σε αυτό το επίπεδο στον λαό που υποφέρει. Αυτό έγινε και με την περιουσία της. Της δόθηκε, την απέκτησε και μεγάλο μέρος της το έδωσε στον λαό ως προσφορά. Το ότι το Κράτος της πήρε και το υπόλοιπο δεν δικαιολογεί την προσδοκία ότι πρέπει να της προστατεύσει τουλάχιστον την αξιοπρέπεια; Αυτό είναι η μισθοδοσία του Κλήρου. Το Κράτος δεν πληρώνει τους ιερείς. Αποπληρώνει ένα χρέος. Γιατί να προκαλείται η Εκκλησία είτε να διεκδικεί είτε να διαμαρτύρεται; Ποιός ωφελείται από κάτι τέτοιο; Μια ισχυρή Εκκλησία συμβατή με τη διδασκαλία της είναι δυνατό να αποτελεί απειλή για την κοινωνία και τον λαό; Και αν αυτό συμβαίνει, γιατί το Κράτος να την αντιμάχεται; Η Εκκλησία δεν έχει αμύθητη περιουσία. Είχε. Αυτό το «είχε», που εξυπονοεί ότι την πήρε το Κράτος, και το τεράστιο μέγεθός της δικαιολογεί την υποχρέωση της μισθοδοσίας του Κλήρου.

Στην παρούσα φάση, αυτό που συμβαίνει μου μοιάζει με κάτι σαν τα πρόσφατα μνημόνια. Μόνο που εκεί το Κράτος μας σκλάβωσε διαχρονικά, επειδή χρωστούσαμε στους ξένους, ενώ εδώ θέλει να σκλαβώσει την Εκκλησία για πάντα, ενώ αυτό της χρωστάει όχι λίγα. Και απειλεί ότι θα το κάνει μονομερώς!

 Είναι διαπιστωμένο ότι τα τελευταία χρόνια και κυρίως από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 υπάρχει μια αποστροφή μεγάλου μέρους του Ελληνικού Λαού στην μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας. Ο εξομολόγος έχει αντικατασταθεί από τον ψυχαναλυτή και ο εκκλησιασμός από την γιόγκα, προκειμένου να αποκατασταθεί η ψυχική ισορροπία που προκαλούν οι δυσκολίες της ζωής.

Θεωρείτε ότι η Εκκλησία φέρει ευθύνη γι’ αυτό;

Και ναι και όχι. Φέρει ευθύνη στον βαθμό που δεν εμπνέει, που η ζωή και μαρτυρία της δεν συμβαδίζει με τη διδασκαλία της, ούτε η στενοκεφαλιά με την ελευθερία του πνεύματος που επαγγέλλεται. Το γεγονός όμως ότι υπάρχει μια διαρκής πολεμική κατά της πίστης και γενικά του Θεού, δεν αποτελεί δική της ευθύνη. Ένας άνθρωπος που προσβάλλεται από έναν ιό δεν φταίει ο ίδιος. Η ευθύνη του είναι στο μέτρο που δεν ακολουθεί τους κανόνες της υγιεινής. Δεν φταίει αυτός που κυκλοφορούν μικρόβια. Πάντως ένας φωτισμένος αυθεντικός πνευματικός σου κάνει μασάζ στην ψυχή και μία ωραία λατρεία σε εκτοξεύει στα ουράνια. Η ψυχή δεν έχει τόσο ανάγκη από ανάλυση όσο από συγκρότηση, ούτε από γιόγκα και την ησυχία του τίποτα, αλλά από την παρουσία του Θεού μέσα της

 Τέλος Σεβασμιώτατε, ο εκσυγχρονισμός της Εκκλησίας δεν πιστεύετε ότι είναι απαραίτητος προκειμένου να υπάρχει διεισδυτικότητα στη κοινωνία τουλάχιστον ανάλογη με αυτή που υπήρχε στο παρελθόν. Τουλάχιστον όσον αφορά στον λόγο και την επαφή της με τους ανθρώπους. Υπάρχει ο αντίλογος που λέει πως ο λόγος περιγράφει αναλλοίωτες αλήθειες και συνεπώς δεν μπορεί να αλλάξει. Δε θα μπορούσε να αλλάξει όμως τουλάχιστον ο τρόπος που παρουσιάζονται κυρίως στους νέους ανθρώπους;

Καλύτερα στους Έλληνες να πεις τη μισή αλήθεια στα ελληνικά παρά ολόκληρη σε Σουαχίλι και ακόμη καλύτερα να την πεις ολόκληρη στη γλώσσα του καθενός. Η Εκκλησία δεν πρέπει να συ-σχηματίζεται με τα παροδικά σχήματα του κόσμου, η αλήθεια της είναι αιώνια και παγκόσμια, Πρέπει όμως να συγχρονίζεται με τη διάλεκτο της κάθε εποχής. Ο λόγος της πρέπει να είναι κατανοητός. Ο Χριστός είπε τα πάντα με παραβολές και με απλό, κατανοητό τρόπο. Και τα επισφράγισε με τη ζωή και τη θυσία Του. Εκκλησία που αντί να προστατεύεται αυτοθυσιάζεται, εμπνέει και αυτοεπιβεβαιώνεται. Αυτό που μας λείπει δεν είναι ο λόγος ούτε ο τρόπος. Αυτό που μας λείπει είναι η απόδειξη της ζωής και το αίμα της θυσίας.

 Σας ευχαριστούμε θερμά Σεβασμιώτατε.

 


Πηγή: www.neakriti.gr

Συνέντευξη του Μητροπολίτου
στην κ. Κάτια Τσιμπλάκη
Newsbomb.gr 
Ιανουάριος 2017

Της Κάτιας Τσιμπλάκη

Σε συνέντευξη που παραχώρησε στο Newsbomb.gr, μιλά για το "φωτάκι" της πίστης που άναψε μέσα του και τον ώθησε να επιστρέψει στην Ελλάδα και στην Ορθοδοξία και στον εαυτό του τον οποίο, όπως λέει χαρακτηριστικά «κάπως τον έχανα με το ψευτομεγαλείο των γνώσεών μου. Δοξάζω το Θεό που βρίσκομαι εδώ και θα ήθελα να είμαι ο τελευταίος που θα φύγω από την Ελλάδα».

To Newsbomb.gr ρώτησε τον μητροπολίτη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής για το προσφυγικό, για την Πανορθόδοξη Σύνοδο που πραγματοποιήθηκε τέλη Ιουνίου 2016 στην Κρήτη και τις επιφυλάξεις που εξέφρασε, για τους ανθρώπους άλλων θρησκειών που έρχονται στην Ελλάδα, για το εάν πρόκειται να γίνει ένωση με τη ρωμαιοκαθολική εκκλησία, για τις σχέσεις της εκκλησίας με την κυβέρνηση και τη βιοηθική.

Οι σχέσεις της Κυβέρνησης με την Εκκλησία εξισορροπούνται από φόβο και όχι από σεβασμό

Το Newsbomb.gr ρώτησε τον μητροπολίτη Μεσογαίας για τις σχέσεις Εκκλησίας – Πολιτείας. Τόνισε ότι φαίνεται να υπάρχει κάποιου τύπου συνεργασία, στο παρόν κυβερνητικό σχήμα, υπογραμμίζοντας παράλληλα ότι υπάρχει επιφυλακτικό υπόβαθρο απέναντι της Εκκλησίας. Οι σχέσεις των δύο θεσμών, προσθέτει, εξισορροπούνται από φόβο και όχι από σεβασμό. Παράλληλα, επισημαίνει ότι και η Εκκλησία έχει ευθύνες καθώς πρέπει να προσεγγίσει τον πολιτικό κόσμο να τον βοηθήσει να καταλάβει τι ακριβώς είναι η Εκκλησία. 

 Τα θρησκευτικά να μην είναι κατηχητικά αλλά να έχουν ορθόδοξο προσανατολισμό.

Ο Μητροπολίτης Μεσογαίας επισημαίνει ότι πρέπει να αλλάξει το μάθημα των θρησκευτικών καθώς είναι δεξαμενή και κιβωτός αξιών. «Δεν είναι καιρός να έρθουν πίσω;», διερωτάται και επισημαίνει ότι όλοι πρέπει να καθίσουν και να συζητήσουν πώς θα γίνει καλύτερο το μάθημα…. Να έχει ορθόδοξο προσανατοσλισμό αλλά να έχει και μια ενημέρωση. Να μην είναι κατήχηση... Αλλά να μπουν τα παιδιά σε μια δεξαμενή ελπίδας και αγάπης, ελπίδας και αγάπης, δεν μπορώ να μην καταλάβω γιατί να μην τα έχει αυτά;» Επίσης, ο μητροπολίτης Μεσογαίας λέει ότι τα βιβλία πρέπει να μαθαίνουν στα παιδιά τις πρεσβεύουν οι άλλες οι θρησκείες. 

 Πρέπει να δουλέψουμε τις σχέσεις μας οι Ορθόδοξοι

"Για την Πανορθόδοξη ήθελα να είναι κάτι μεγάλο, κάτι ατσαλάκωτο δεν θα ήθελα να είναι κάτι στιγματισμένο", λέει ο μητροπολίτης Μεσογαίας. "Αυτή τη στιγμή βλέπω μια προσπάθεια να πείσουν ότι είναι κάτι μεγάλο. Όταν προσπαθείς να πείσεις για κάτι ότι είναι σπουδαίο δεν είναι τόσο σπουδαίο. Και υπάρχουν κάποιοι άλλοι που προσπαθούν να το αποδομήσουν και να το αμφισβητήσουν εντελώς. Είναι λάθος και αυτό. Έγιναν λάθη, είχε ελλείψεις, είχε όμως και αγνή διάθεση». Για το εάν υπάρχει ενδεχόμενο να γίνει ένωση των δύο Εκκλησιών είπε ότι εάν συμβεί κάτι τέτοιο θα έχει πολιτικό χρώμα. 

 Από τη NASA στην Ελλάδα για να φορέσει το καλυμαύχι του μοναχού

O Μητροπολίτης Μεσογαίας και Λαυρεωτικής Νικόλαος δεν είναι μόνο ο μητροπολίτης που διαποιμαίνει μία από τις μεγαλύτερες σε έκταση μητροπόλεις της Εκκλησίας της Ελλάδος αλλά και ένας σπουδαίος επιστήμονας. Το βιογραφικό του 63χρονου ιεράρχη «βαρύ». 

 Σπούδασε Φυσική στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Αστροφυσική στο  Harvard και Μηχανολογία  στο Τεχνολογικό  Ινστιτούτο της Μασσαχουσέττης (ΜΙΤ). Οι διδακτορικές σπουδές του στο κοινό πρόγραμμα Harvard και ΜΙΤ (HST)  επικεντρώθηκαν στον τομέα της Βιοϊατρικής Τεχνολογίας (Βιορευστοδυναμική, Μαθηματική Φυσιολογία, Αιμοδυναμική της καρδιάς και των αγγείων).

Εργάστηκε ως ερευνητής και επιστημονικός συνεργάτης στο  Αγγειολογικό  Εργαστήριο του New England Deaconess Hospital, στο Τμήμα  Αναισθησιολογίας του Massachusetts General Hospital και στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας του Boston Children’s Hospital. Επίσης, διετέλεσε επί διετία επιστημονικός σύμβουλος μεγάλων εταιρειών σε θέματα Διαστημικής Ιατρικής Τεχνολογίας.  Ήταν επιστημονικός συνεργάτης της NASA και της εταιρείας Arthur D. Little. Δίδαξε στα Πανεπιστήμια του Harvard και του M.I.T., στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης και στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Σπούδασε Θεολογία στην Θεολογική Σχολή του Τιμίου Σταυρού στη Βοστώνη και ανακηρύχθηκε διδάκτορας της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τι ήταν εκείνο που τον ώθησε να εγκαταλείψει την λαμπρή του καριέρα και να ενεδυθεί το ράσο της ιεροσύνης; Δείτε το video. 

 Για το προσφυγικό ο μητροπολίτης Μεσογαίας επισημαίνει ότι αισθάνεται λύπη γιατί χιλιάδες άνθρωποι φεύγουν και αφήνουν πίσω τον πολιτισμό τους που αναπτύχθηκε επί χιλιάδες χρόνια. «Είναι κρίμα να μην μπορούν να αποκαταστήσουν το μεγαλείο του πολιτισμού τους… Παράλληλα με αυτούς τους ανθρώπους το φαινόμενο που βλέπουμε εμείς εδώ είναι ότι για άλλους λόγους οι εκφραστές του δικούς μας πολιτισμού φεύγουν από τη χώρα μας».

Για την ανθρωπιστική βοήθεια που έδωσε η Εκκλησία στους πρόσφυγες, τόνισε ότι το 2015 ανήλθε στα 126 εκατομμύρια ευρώ και τόνισε ότι η οικονομική κρίση είναι και θέμα πολιτικών επιλογών. Η σχέση του λαού με την Εκκλησία είναι καλύτερη από τη σχέση του λαού με την Πολιτεία. Ο λαός εμπιστεύεται στην εκκλησία τους οικονομικούς του πόρους και αυτή τους μοιράζει. 

 Τους άθεους τους "γεννάμε" εδώ

 Το Νewsbomb.gr, ρώτησε τον Μητροπολίτη Μεσογαίας πως αντιμετωπίζει η Εκκλησία τους άθεους ή τους ανθρώπους με διαφορετική θρησκεία που έρχονται στην Ελλάδα.  «Δεν έρχονται άθεοι, τους αθέους τους γεννάμε εμείς», λέει μεταξύ άλλων. 

 Ο ISIS έχει πολιτικό υπόβαθρο

Ο κ. Νικόλαος επισημαίνει ότι ο ISIS έχει πολιτικό υπόβαθρο, εξυπηρετεί κάποιες κάποιες σκοπιμότητες, οι οποίες έχουν οικονομική βάση έχουν τα θέματα και δημιουργείται η εκμετάλλευση του θρησκευτικού στοιχείου. «…χριστιανική Δύση είναι φοβερά αποδυναμωμένη και κατ΄ουσία αυτοκτονούσα αμφισβητώντας τη δική της ταυτότητα. Δεν είναι ευθύνη της ότι προκάλεσε αυτή μια μισαλλοδοξία αμύνεται… Νομίζω ότι είναι καιρός να ανακαλύψουμε αυτό που είμαστε». 

 Γίνεται εμπορευματοποίηση των ιερών

Ο Μητροπολίτης Μεσογαίας και Λαυρεωτικής Νικόλαος μιλά στο Newsbomb.gr για τη βιοηθική, για την τεχνολογικοποίηση της παραγωγής και την εμπορευματοποίηση ιερών πραγμάτων. Eπίσης αναφέρεται στην ευθανασία, στο φύλο και την ταυτότητα. Μιλά στα σχολεία και την προσπάθεια που γίνεται για την αποδόμηση των εμφυλικών στερεοτύπων. "Δηλαδή είναι στερεότυπο να είναι στερεότυπο να είναι άνδρας και γυναίκα", διερωτάται και επισημαίνει ότι η εκκλησία δίνει πρακτικές απαντήσεις και στα θέματα της ευθανασίας. 

 Δείτε το βίντεο: 

immln newsbomb v

Πηγή: www.newsbomb.gr


ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΗ ΜΑΡΙΑ ΓΙΑΧΝΑΚΗ
1.12.2012


Ίσως να φταίμε πιο πολύ εμείς οι δημοσιογράφοι που λόγια σαν αυτά που βγαίνουν από την ψυχή ενός αληθινού οραματιστή όπως είναι ο μητροπολίτης Μεσογαίας Νικόλαος τα προσπερνάμε και τελικά τα θάβουμε με αποτέλεσμα να εγκληματούμε απέναντι σε έναν λαό που έχει ανάγκη από μπροστάρηδες κι εμείς τους κρύβουμε.

Ποιος είπε ότι τα λόγια ενός ιεράρχη ενός επισκόπου είναι γραφικά πεπαλαιωμένα και προσαρμοσμένα στην πεπατημένη της Εκκλησίας; Σε αυτήν την περίπτωση ο Μητροπολίτης Μεσογαίας όχι μόνο δεν βαδίζει σε αυτήν την πεπατημένη αλλά ανοίγει δρόμους και καλεί όσους έχουν όραμα μέσα τους να ξαναστήσουν την Ελλάδα.

Η κρίση αξιών μέσα στην οικονομική κρίση που ζούμε ήταν το θέμα που πυροδότησε την κουβέντα στην συνάντησή μας .

Πως νιώθετε όταν ακούτε ότι μεγάλο μέρος της νεολαίας φεύγει από την χώρα μας;

Σφίγγεται η ψυχή μου. Είναι πραγματική αιμορραγία. Κατανοώ την ανάγκη της φυγής στο εξωτερικό, όταν η χώρα μας αδυνατεί να μας καλύψει. Επίσης, είναι καλό να ταξιδεύεις, προκειμένου να ξεφύγεις από τον επαρχιωτισμό και την κλεισούρα στον μικρόκοσμό σου ή να διευρύνεις τον ορίζοντά σου, αλλά με κανέναν τρόπο δεν πρέπει να χάσουμε την Ελλάδα ως βάση μας. Αυτή η βάση δίνει την ταυτότητα του πολιτισμού, των αξιών, της ιστορίας, μέσα μας. Αν χάσουμε την ταυτότητά μας, χαθήκαμε. Τί κρίμα να μη μπορεί να μας κρατήσει ο τόπος μας!

Στο ότι βρεθήκαμε εδώ που είμαστε σήμερα έχει παίξει ρόλο το ότι έχουμε χάσει την ταυτότητα μας; Ότι οι Έλληνες είχαν αποστασιοποιηθεί από τα ήθη και τα έθιμα, την κουλτούρα;

Οι Έλληνες δεν είχαν, έχουν αποστασιοποιηθεί, έχουμε αποστασιοποιηθεί από την ταυτότητά μας. Η κρίση είναι παγκόσμια, γι’ αυτό και τα αίτιά της ξεπερνούν την Ελλάδα και τις αντιλήψεις μας. Το άσχημο όμως είναι ότι στον τόπο μας είχαμε προϋποθέσεις άμυνας απέναντι σε αυτόν τον ισοπεδωτικό οδοστρωτήρα που ερχόταν από έξω. Είχαμε τρόπους να αμυνθούμε και να κρατηθούμε και να κρατήσουμε την ταυτότητά μας, αλλά δυστυχώς την χάσαμε. Αυτή τη στιγμή, καθώς επιχειρείται μια γενικευμένη πολιτισμική ισοπέδωση, το δικό μας τίμημα, επειδή ακριβώς είχαμε ψηλές ιστορικές κορυφές, ήταν πολύ μεγαλύτερο από το τίμημα άλλων χωρών με πιο ουδέτερο πολιτισμό και ταυτότητα. Είναι ανάγκη με κάθε τρόπο να κρατήσουμε κάθε στοιχείο της ιδιοπροσωπείας μας.

Η εθνική μας περηφάνια λαβώθηκε ανεπανόρθωτα, κατά τη γνώμη σας ;

Σήμερα δεν έχουμε εθνική υπερηφάνεια, το λέω με την καλή έννοια του όρου, όχι με την νοσηρή. Πώς να έχουμε εθνική υπερηφάνεια, όταν έχουμε διεθνώς διασυρθεί; Αλλά χάσαμε και την αίσθηση της ιστορικής ταυτότητας, την καύχηση για τον πλούτο της κληρονομιάς μας. Σήμερα αντί να δανείζουμε στον κόσμο παίρνουμε. Παράδειγμα η γλώσσα μας. Στο παρελθόν προσφέραμε τόσες λέξεις, τόσους όρους σε άλλες γλώσσες. Ακόμη και το αλφάβητό μας στους Σλάβους. Σήμερα δυστυχώς μόνο δανειζόμαστε.

Δηλαδή τα αίτια της κρίσης θεωρείτε ότι έχουν ρίζες στη λήθη της πολιτιστικής μας κληρονομιάς;

Όχι μόνο στη λήθη αλλά και στην άρνησή της. Γενικότερα πιστεύω ότι τα αίτια της κρίσης πρέπει να τα ψάξουμε στο ότι δεν αξιοποιήσαμε τις άμυνες μας σωστά. Στο ότι δεν ομολογούμε ούτε γνωρίζουμε τον πλούτο της παράδοσης και ιστορίας μας. Τις καταντήσαμε πληροφορία, μάθημα και όχι βίωμα και εμπειρία.

Τι φταίει και οι Έλληνες δεν αξιοποίησαν τις άμυνες τους σωστά;

Φερθήκαμε μειονεκτικά και με υποτέλεια, χωρίς υπερηφάνεια και ηρωισμό. Φταίει και το πολιτικό μας σύστημα που συμβιβάστηκε. Προσπαθήσαμε ίσως ως λαός να εκφραστούμε μέσα από τους πολιτικούς χώρους με μεγαλύτερο πάθος από όσο τους άξιζε και προδοθήκαμε. Και να πού φτάσαμε! Και δεν συμβιβάστηκε μόνο το πολιτικό σύστημα, αλλά και ο καλλιτεχνικός μας κόσμος, οι διανοούμενοί μας, αν θέλετε και η Εκκλησία. Όλοι συμβιβαστήκαμε. Δεν ξέρω αν όλη αυτή η κρίση είναι υποκινούμενη ή και σχεδιασμένη από κάποια κέντρα ξένων συμφερόντων, νομίζω όμως ότι το μερίδιο της δικής μας ευθύνης δεν είναι ευκαταφρόνητο.

Οι Έλληνες δεν είχαν δηλαδή αντιστάσεις;

Βλέπετε εσείς πουθενά υγιείς αντιστάσεις; Διακρίνετε ίχνη ηρωικής αντίστασης μέσα στον Ελλαδικό χώρο σήμερα που μας τα πήραν όλα; Φοβηθήκαμε να πούμε τα ηρωικά ΟΧΙ μας. Ούτε για την οικονομική μας συρρίκνωση, ούτε για την υλιστική ασφυξία μας δεν αντιδρούμε. Εννοείται πως δεν ομιλώ για αντίδραση αναρχικού χαρακτήρα.

Θα μπορούσε να ήταν ιδεολογική δηλαδή η αντίδραση αυτή;

Μας έκλεψαν την ταυτότητα, μας πήραν την αξιοπρέπεια και στο τέλος μας έγδυσαν και οικονομικά. Στην αρχή της επιχειρούμενης αλλοίωσής μας έπρεπε να επαναστατήσουμε ιδεολογικά όπως είπατε. Αυτό μπορεί και τώρα να γίνει, μια δυναμική επιστροφή στις ρίζες μας, στην παράδοσή μας, στην ταυτότητά μας, εκεί που βρίσκεται η δύναμή μας. Φταίξαμε που μας πέθαναν, μπορούμε όμως να αναστηθούμε.

Η Εκκλησία τι θέση μπορεί να έχει σε αυτήν την επανάσταση; Και τι μερίδιο ευθύνης έχει σε αυτό το κατρακύλισμα;

Η ευθύνη της Εκκλησίας είναι μεγάλη, γιατί έγινε μέρος του κρατικού συστήματος στον τρόπο της σκέψης και της δράσης της. Αγκαλιάστηκε με το κράτος και δεν της έμειναν ελεύθερα χέρια να αγκαλιάσει το λαό πλέον. Δεν αγκαλιάζεις το λαό μόνο με τα συσσίτια, που και φυσικά δεν αμφισβητώ τη σημασία τους. Τον λαό τον αγκαλιάζεις περισσότερο ποτίζοντας τις πολιτιστικές ρίζες του, ανασταίνοντας τον πολιτισμό που έχει μέσα του, εκλεπτύνοντας τη σκέψη του, καλλιεργώντας τις βαθύτερες εσωτερικές ανάγκες του. Δεν ξεδιψάσαμε τον λαό όπως θα μπορούσαμε και όπως θα έπρεπε. Αρκεστήκαμε στις καλές συνήθειες, στην εθιμοτυπία, στους εξωτερικούς τύπους. Τι έχουμε να πούμε σήμερα στα νέα παιδιά; καταλαβαίνουμε την διάλεκτό τους; Δεν τα θέλουμε κοντά μας για να αυξήσουμε τον αριθμό των εκκλησιαστικών οπαδών. Η Εκκλησία δεν φτιάχνει οπαδούς. Η Εκκλησία φτιάχνει αγίους. Διαφέρει πολύ το ένα από το άλλο. Και άγιος σημαίνει ελεύθερος άνθρωπος. Άγιος δεν είναι αυτός που τηρεί πέντε δέκα κανόνες ή μηχανικά κάποιες εντολές. Άγιος είναι αυτός που ελευθερώνεται «εν τω αγαθώ». Συναντά έτσι τον Θεό. Ο Θεός δεν φαίνεται, όταν υπάρχει το νέφος και η θολούρα των παθών. Πρέπει να φύγει η ομίχλη για να δεις τον ήλιο.

Είναι αργά πιστεύετε τώρα για την Εκκλησία να κερδίσει το χαμένο έδαφος για να κάνει το χρέος της και απέναντι στον πολιτισμό μας ;

Ποτέ δεν είναι αργά. Ίσα-ίσα, η σημερινή κρίση θα μπορούσε να είναι μια εξαιρετική ευκαιρία, μέσα στην πλήρη απαξίωση των πάντων να ακουστεί αυθεντικός λόγος. Σήμερα όμως αυτό που νομίζει η νεολαία ότι είναι Εκκλησία, είναι κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που στην πραγματικότητα είναι. Γι’ αυτό και ενώ κατά βάθος τον λόγο της ζητεί, τελικά την αποφεύγει σαν κάτι στενό ή νοσηρό στην καλύτερη περίπτωση και επικίνδυνο ή αηδιαστικό στη χειρότερη. Πρέπει να γίνει ερμηνεία του όρου, του τι είναι Εκκλησία. Αν Εκκλησία είναι ένας συντηρητικός οργανισμός, ταυτόσημος με τον συμβιβασμό και το συμφέρον, αυτό δεν έχει να πει κάτι σε έναν νέο. Αν είναι εστία διαφθοράς και υποκρισίας, τότε πρέπει να την περιθωριοποιήσουμε άμεσα. Αν όμως Εκκλησία είναι ελευθερία, ζωή, δημιουργία -κάτι που δεν φαντάζεται ο νέος σήμερα- αυτό είναι άλλο πράγμα. Γι’ αυτό λέω ότι πρέπει να ξαναχτιστεί στη συνείδηση των νέων η έννοια της Εκκλησίας.

Μήπως η Εκκλησία παραδόθηκε στην εξέλιξη των γεγονότων χωρίς να αντισταθεί;

Δεν αντισταθήκαμε. Ας αντισταθούμε τώρα. Ας ανακαλύψουμε τον θησαυρό μας και ας τον προσφέρουμε. Έτσι προχώρησε η Εκκλησία. Όταν πήγε ο Απόστολος Παύλος και μίλησε στον Άρειο Πάγο για αναστημένο Χριστό, ποιος τον άκουσε; Του είπαν «ακουσόμεθά σου και πάλιν», και τον εγκατέλειψαν. Τελικά όμως ο λόγος του είχε αλήθεια και τον κατέθεσε. Και να το αποτέλεσμα! Σήμερα εμείς είμαστε Χριστιανοί. Το ίδιο μπορεί να γίνει και στις μέρες μας, γιατί ποτέ δεν είναι αργά. Μπορεί να είναι αργά για να αποτραπεί η ροή των πραγμάτων, αλλά για να ξυπνήσουν συνειδήσεις δεν είναι αργά. Οι ξυπνημένες συνειδήσεις θα δημιουργήσουν νέα ιστορία. Αυτό μπορεί να γίνει. Αλλά θέλει επανάσταση. Και η επανάσταση πρέπει να ξεκινήσει από την Εκκλησία. Δεν μπορώ να φανταστώ ποιός άλλος θα μπορούσε να αναλάβει μια τέτοια πρωτοβουλία. Η Ακαδημία φαίνεται μάλλον γερασμένη στο φρόνημα. Βλέπω με λύπη μου επίσης ότι ο κόσμος της τέχνης που συνήθως ηγείτο σε τέτοιες περιπτώσεις είναι παγωμένος. Έχει καταστραφεί η παιδεία μας. Δεν υπάρχει παιδεία. Υπάρχει μόνο μια διαδικασία συγκέντρωσης πληροφοριών. Συνεπώς δεν μπορώ να δω άλλον φορέα εκτός από την Εκκλησία, που διατηρεί όλον αυτόν τον ιδεολογικό και πολιτιστικό θησαυρό, ικανό να αναλάβει το βάρος αυτής της αποστολής. Το άσχημο είναι που δεν το συνειδητοποιούμε.

Υπάρχουν όμως τα κατάλληλα πρόσωπα μέσα στους κόλπους της Εκκλησίας να ξεκινήσουν αυτήν την προετοιμασία της επανάστασης;

Το πότε και το με ποιόν είναι δουλειά του Θεού. Βεβαίως υπάρχουν και ιεράρχες και ιερείς και λαός. Υπάρχει φρόνημα. Υπάρχουν και άνθρωποι που δεν είναι μεν της Εκκλησίας, αν όμως αντιληφθούν τι είναι η Εκκλησία, αυτοί μπορούν και να συμπορευθούν και να ηγηθούν. Υπάρχουν άνθρωποι που είναι πολέμιοι της Εκκλησίας, οι οποίοι πολεμούν μια εκκλησία, την οποία κι εμείς συνειδητά απορρίπτουμε, χωρίς βέβαια να αντιλαμβάνονται ότι υπάρχει κάτι άλλο πολύ μεγαλειώδες, το οποίο αν το χτυπήσεις, τέλειωσες ο ίδιος. Τελικά, υπάρχει η μηχανή, υπάρχει το καύσιμο, μας χρειάζεται ο οδηγός. Το πρόβλημα είναι ότι, ενώ όλοι γνωρίζουν ότι κάτι πρέπει να γίνει, αυτό που υπερισχύει είναι ότι ο ένας περιμένει τον άλλον. Ελπίζω ο Θεός να μη μας αφήσει έτσι.

Όλη όμως αυτή η πολιτική του να πολεμούν την Εκκλησία με την πρώτη ευκαιρία, δεν πληγώνει το γόητρό της;

Δυστυχώς, κάνει πολύ μεγάλη ζημιά. Χτυπούν όποιον βρουν. Τώρα βγήκαν δημοσιεύματα ότι δήθεν κάποιοι ιεράρχες έχουν καταθέσεις στο εξωτερικό κλπ Όλα με ασάφειες και αόριστες υπερβολές. Πώς να αντιδράσουν οι άνθρωποι; Όλο αυτό δημιουργεί ένα νέφος αμφισβήτησης της Εκκλησίας. Και ενώ επικαλούνται το ΣΔΟΕ αυτό δεν φαίνεται να ξέρει κάτι.
Εγώ ένα πράγμα θα σας πω. Σήμερα υπάρχουν ιεράρχες που ζουν και πάμφτωχα και θυσιαστικά, και με την ευθύνη τους επιτελείται στις επαρχίες τους ένα τεράστιο έργο με ελάχιστα μέσα. Αυτό το ξέρει ο λαός. Το αισθάνεται. Ολόκληρος ο εκκλησιαστικός μηχανισμός λειτουργεί με θαυμαστό τρόπο στην υπηρεσία των αναγκών του λαού.
Και κάτι ακόμη: «η Εκκλησία πολεμουμένη νικά». Η μαρτυρία της δεν στηρίζεται στο γόητρο αλλά στην αλήθεια της, στη δύναμη του Θεού.
Και το δικό σας όνομα όμως είπαν ότι είναι μέσα σε κάποια λίστα.

Αν είναι δυνατόν! Αλλά τα πάντα μπορούν να λεχθούν. Ρώτησαν κάποιους αν είχαν κάνει δήλωση πόθεν έσχες. Το πρόβλημα όμως δεν ήταν με το πόθεν όσο με το έσχες. Ας ψάξουν και ό,τι βρουν δικό τους.
Αυτήν την εποχή η Εκκλησία θα μπορούσε να είναι το μεγαλύτερο στήριγμα!

Αυτό λέμε τόση ώρα. Αν και την χτυπούν, στήνοντας ένα ψέμα και τραυματίζουν το κύρος της με τέτοια μυθεύματα, αυτή την στιγμή η Εκκλησία αποτελεί μοναδικό στήριγμα για τον λαό. 60.000 άνθρωποι τρώνε από την Εκκλησία καθημερινά. Σε αυτήν χιλιάδες άνθρωποι καταθέτουν τον πόνο και την αγωνία τους. Κάθε επίθεση στην Εκκλησία είναι επίθεση στον πονεμένο και πεινασμένο συνάνθρωπό μας. Αν σταματήσουν τα εκκλησιαστικά συσσίτια, ποιός θα μπορέσει να τα αντικαταστήσει; Αν γκρεμίσουμε το στήριγμά της, που θα πάνε όλοι αυτοί οι άνθρωποι; Φτάσαμε ένα ολόκληρο κράτος να μην μπορεί να δώσει φαγητό στους πολίτες του κι εμείς να στηρίζουμε τα ιδρύματά του. Δεν νομίζετε ότι αυτή η πολεμική είναι αυτοκαταστροφική; Όποιος κρίνει την Εκκλησία, ας την κρίνει για να διορθωθεί, όχι για να εξαφανιστεί. Δυστυχώς, πάντοτε θα υπάρχουν αυτοί που χτυπούν την Εκκλησία. Ας είναι όμως και αυτοί που χτυπιούνται αγνοί και καθαροί για να μπορέσουν με τη μαρτυρία της ζωής τους να επιβεβαιώνουν τον λόγο τους.

Εσείς πιστεύετε σε μια ενδυνάμωση της φιλοσοφίας της ζωής μας σε μια ενδυνάμωση της ανθρώπινης υπόστασης; Πέρα από τα καθημερινά προβλήματα που αντιμετωπίζει η ελληνική οικογένεια; Έχετε ελπίδα ή είστε απογοητευμένος;

Είμαι και τα δύο. Δεν ελπίζω, αλλά δεν είμαι και απελπισμένος. Δηλαδή, αν δεν δω κάποια σημάδια αλλαγής νοοτροπίας, γιατί και πώς να ελπίζω; Αν όμως δω σημάδια αυτογνωσίας και μεταστροφής και κάποια ουσιαστικά βήματα, τότε τα πράγματα θα είναι αλλιώς. Έχω ελπίδα μόνο αν ανατραπούν τα πάντα, υπογραμμίζω τα πάντα. Αλλά αυτό σημαίνει ότι επιστρέφουμε στις ρίζες μας, στις αξίες μας με συνέπεια, στην ιστορία μας, στον μοναδικό πολιτισμό μας, στην πίστη μας. Από κει θα ξεκινήσει η επανάσταση και όχι από το να πάρουμε την δόση του δανείου και μετά από λίγους μήνες να επανέλθουμε.
Το να αγκαλιάσουμε αυτήν την απίθανη ιστορία μας, την ταυτότητά μας, την φιλοσοφία μας, την παράδοσή μας, τον πολιτισμό μας, την πίστη μας, αυτό είναι υπέροχο. Αυτό που περιφρονούμε είναι αυτό που πρέπει να αγκαλιάσουμε. Αν συνεχίσουμε να το κλωτσούμε, δεν ελπίζω. Αν το ξαναζωντανέψουμε είμαι σίγουρος ότι θα γίνουν μεγάλα πράγματα.

Θα γίνει αυτή η στροφή;

Δεν ξέρω, αλλά αν συνεχίσει η τύφλωση που βλέπουμε να υπάρχει, η κακότητα, η μικρότητα, η μικροψυχία και η στενοκαρδία, τότε τί και γιατί να αλλάξει;. Όταν βέβαια βρεθεί κανείς σε αδιέξοδο ψάχνει για νέους δρόμους. Αν εμείς ως Εκκλησία ανοίξουμε την πόρτα αυτής της εκκλησιαστικής διεξόδου, είμαι βέβαιος πως θα αλλάξουν πάρα πολλά πράγματα. Όσο παραμένουμε μουδιασμένοι παρατηρητές δεν θα αλλάξει τίποτα. Τα πράγματα δεν γίνονται από μόνα τους.
Η άποψη ότι δεν θα αφήσει ο Θεός που επαναλαμβάνουν κάποιοι της Εκκλησίας δεν πείθει. Ο Θεός αφήνει όσους τον αφήνουν. Άφησε 400 χρόνια σκλαβιάς, άφησε να πέσει η Τσαρική Ρωσία και να επικρατήσει η επανάσταση και η αθεΐα των μπολσεβίκων, να γκρεμιστούν οι ναοί, να ξεφτιλιστεί η πίστη. Άφησε πολλά πράγματα στην ιστορία. Γιατί να μην αφήσει και τώρα; Τι έχει δηλαδή με μας; Το θέμα δεν είναι αν θα αφήσει ο Θεός, αλλά αν εμείς θα αφήσουμε τον Θεό.
Υπάρχει όμως ένας λαός που έχει σπόρο μέσα του.

Ακόμη και ο άθεος έχει σπόρο καλού μέσα του που περιμένει. Απλά δεν πιστεύει ότι μπορεί να είναι αληθινό. Αποστολή της Εκκλησίας είναι να βοηθήσει να βλαστήσει ο σπόρος του καλού.
Αυτό πάνε να καταστρέψουν. Αν δουν ότι κάποιος χτίζει κάτι, τότε έρχεται το σύστημα να το γκρεμίσει. Αρχίζουν και ρίχνουν λάσπη, να βρίζουν, να κακολογούν, να συκοφαντούν. Δεν πειράζει όμως, η Εκκλησία στηρίζεται σε μάρτυρες και σε διωγμούς, στηρίζεται σε Θεό Σταυρωμένο, ηττημένο. Η μεγαλύτερη νίκη είναι η ...ήττα του Σταυρού.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος συκοφαντημένος και εξόριστος πέθανε. Έμεινε όμως στην ιστορία και σε αυτόν πίστεψε ο λαός. Δεν πίστεψε ούτε στους ισχυρούς της γης ούτε στους διώκτες του. Και σήμερα το ίδιο θα γίνει. Αρκετά μας χάιδεψαν ως Εκκλησία. Τώρα θα μας χτυπήσουν. Και από την περιφρόνηση και τον διωγμό θα βγει η δόξα μας .

Τι ανατρεπτικό θα μπορούσε να γίνει κατά τη γνώμη σας ώστε να αλλάξει τα ως τώρα δεδομένα ώστε και η Εκκλησία να μην έχει μόνο αυτήν την μονότονη όψη και την παθητική θα έλεγα στάση στα γεγονότα;

Το ανατρεπτικό δεν είναι κατ’ ανάγκην θεαματικό. Μικρά αλλά δυνατά πράγματα πρέπει να γίνουν. Ας αρχίσουμε από το να αλλάξουμε μερικές ματαιόδοξες συνήθειές μας. Φανταστείτε για παράδειγμα μια μεγάλη πανήγυρη. Είθισται να κάνουν δώρα και τραπέζια στους επισήμους. Γιατί να τρώνε οι χορτασμένοι και να ανταλλάσσουν δώρα αυτοί που τα έχουν; Τί ωραία που θα ήταν αντί για εόρτιο τραπέζι σε ένα ξενοδοχείο, όλοι οι προσκεκλημένοι να έτρωγαν με τους φτωχούς και ταλαιπωρημένους ένα πιάτο απλό φαγητό, νοστιμισμένο με αλήθεια και αγάπη! Και αυτό όχι για λόγους επίδειξης, αλλά με αναγνώριση του μεγαλείου και της αλήθειας που κρύβει ένα τέτοιο φρόνημα. Η επιστροφή στην εκκλησιαστική λιτότητα είναι επιστροφή στην ευαγγελική αλήθεια. Από απλές κινήσεις θα αρχίσει η αλλαγή.

Πολλοί λένε ότι ήρθε η ώρα να κάνει ο καθένας το χρέος του και όχι να περιμένει στην πολυθρόνα του και να παρακολουθεί αν κάποιοι θα επαναστατήσουν. Εσείς θεωρείτε ότι μόνο μέσα από τον πολιτισμό θα κάνουμε το χρέος μας;

Γιατί λίγο είναι αυτό; Χρέος μας είναι να στραφούμε στην δύναμη που έχουμε. Ο θησαυρός που έχουμε είναι σαν το φυσικό αέριο ή το πετρέλαιο που κρύβεται στο υπέδαφος. Κρυμμένος θησαυρός. Αυτό είναι η Ελλάδα∙ έχει μέσα της έναν τεράστιο πλούτο που όμως τον αγνοούμε. Σαν τα αρχαία μνημεία που είναι χωμένα μέσα στο χώμα και όμως υπάρχουν. Είναι φοβερό πράγμα αυτό που μας έκανε η τουρκοκρατία. Είναι φοβερότερο αυτό που έγινε από την βαβαροκρατία και ακόμη χειρότερο αυτό που γίνεται σήμερα με την εκκοσμικευμένη αντίληψή μας. Καιρός να τα βγάλουμε όλα αυτά από μέσα μας και να φέρουμε τον θησαυρό μας στο φως. Φανταστείτε τι σημαίνει για έναν έλληνα που κουβαλάει μέσα του πολιτισμό, πίστη και παράδοση, όχι κατ’ ανάγκην συνειδητοποιημένα, «τα εγκώμια», «η ζωή εν τάφω», ο επιτάφιος, το «Χριστός Ανέστη» και τι σημαίνει για ένα σύγχρονο παιδί. Για τους μεγαλύτερους όλα αυτά σημαίνουν κάτι πολύ βαθύ. Για τα παιδιά όμως τίποτα. Εκεί μας φτάσανε, τα νέα παιδιά να μην καταλαβαίνουν, να μην είναι μέρος του πολιτισμού τους αυτό. Έρχεται όμως ένας Ελύτης και γράφει το «Άξιον Εστί», έρχεται ένας Σεφέρης, που δεν ήταν πολύ της Εκκλησίας οι άνθρωποι, στηριζόμενοι όμως στην παράδοση, στο αισθητήριό της, δημιούργησαν πολιτισμό και τέχνη. Αυτό είναι ο θησαυρός μας. Έτσι, και της Εκκλησίας να μην είσαι, είσαι της Εκκλησίας.

Υπάρχουν όμως αυτοί οι άνθρωποι που θα πρωτοστατήσουν;

Δεν ξέρω αν υπάρχουν. Αν ναι, να τους βρούμε. Αν όχι να τους δημιουργήσουμε. Πρέπει να βρεθούν οι άνθρωποι που ο ένας θα συμπληρώσει τον άλλον και θα τραβήξουν μπροστά. Ο καθένας ό,τι έχει θα βάλει, ο ένας το πνεύμα του, ο άλλος το έργο του, ο τρίτος τα χαρίσματά του. Είναι μεγάλη δύναμη ο συντονισμός του συλλογικού δυναμικού. Μέσα στους 3 πρώτους αιώνες αναδείχθηκαν 11 εκατομμύρια επώνυμοι μάρτυρες∙ τότε κυοφορήθηκε η Εκκλησία. Μέσα από 250 χρόνια διωγμών και απειλής υπαρκτικού εκφυλισμού. Αυτό γέννησε την Εκκλησία. Αυτό την δυνάμωσε. Και τώρα που κρατικοποιηθήκαμε και γίναμε υπάλληλοι, να πού καταντήσαμε. Η δόξα αναδύεται από την αφάνεια. Εκεί γίνεται η δουλειά. Σήμερα μας έχει σκεπάσει η κρίση. Από πάνω έχει νέφος, από κάτω όμως έχει κρυμμένο πλούτο….

Θα μπορούσατε να είσαστε ένας επαναστάτης που θα ανοίγατε δρόμους με τον λόγο σας αλλά και να αφυπνίζατε συνειδήσεις !
Μου αρέσει πολύ που έγινα παπάς. Πολλές φορές με ρωτούν πως από επιστήμονας γίνατε ιερωμένος; Τί να απαντήσω; Δεν θα μπορούσα τώρα να σας μιλήσω έτσι αν ήμουν καθηγητής στο Πανεπιστήμιο. Με φαντάζεστε να λύνω εξισώσεις; Είναι μεγάλο πράγμα να κατεβάζεις τον Θεό στη γη. Είναι τεράστια αποστολή να φυτεύεις την χάρη του στις καρδιές των ανθρώπων. Να προσκαλείς σε μετάνοια και ανάσταση. Να κηρύσσεις μεταμόρφωση και αναγέννηση.
Όλα αυτά που λέτε είναι ωραία αλλά τι θα γίνει αν δεν έχω να πάρω γάλα στα παιδιά μου, θα μπορούσε να σας ρωτήσει κάποιος που διαβάζει αυτήν την συνέντευξη.
Εγώ τι απαντώ σε αυτόν που λέει ότι δεν έχει γάλα να δώσει στο παιδί του; Ελάτε να μαζευτούμε όλοι και να μοιραστούμε αυτό που έχουμε. Όχι ο ένας χορτασμένος και ο άλλος πεινασμένος. Αλλά όλοι μαζί σε όποια κατάσταση. Αυτό που έχει αξία είναι το μαζί. Αυτό θα μας λύσει και τα καθημερινά και πρακτικά προβλήματα. Και κάτι άλλο∙ ο Θεός δεν θα μας κρίνει σύμφωνα με το πόσα έχουμε ούτε όμως σύμφωνα και με το πόσα δίνουμε. Θα μας κρίνει σύμφωνα με το πόσα μας μένουνε! Τί ωραίο που είναι ό,τι έχουμε όλοι να το μοιραζόμαστε και να μη μας μένει τίποτα! Αυτή είναι η αληθινή Εκκλησία.

Αυτά μπορεί να τα κάνει η Εκκλησία. Τί νομίζετε τότε θα μπορούσαμε και χωρίς τους πολιτικούς;

Πώς να λειτουργήσει ένα κράτος χωρίς πολιτικούς; Δεν γίνεται. Εκεί που δεν είναι απαραίτητοι είναι στην αλλαγή της νοοτροπίας. Δυστυχώς η ζημιά έχει πολιτικές ρίζες. Άρχισε από το ξεθεμελίωμα της παιδείας. Και αυτό βασίστηκε σε πολιτικές επιλογές. Τα τελευταία 30 χρόνια καταστρέψαμε την παιδεία μας. Τώρα χρειάζονται 60 χρόνια για να επανέλθουμε. Για να αλλάξει η νοοτροπία μας, η αλλαγή πρέπει να αρχίσει από την παιδεία. Όχι όπως τώρα που πρέπει να μάθουμε στους Έλληνες τον ελληνικό πολιτισμό και την ιστορία μας σαν ξένη γλώσσα. Και δεν πρέπει να βλέπουμε τι κάνουν οι πολλοί. Η κατάσταση θα αλλάξει από μικρούς πυρήνες πνευματικής αντιστάσεως. Στη Φιλική Εταιρεία δεν ήταν πολλοί, ήταν λίγοι. Είναι ανάγκη να υπάρξουν ομάδες ανθρώπων που να λένε αλήθειες και να συσπειρωθούν ώστε να κάνει ο καθένας ό,τι μπορεί. Αισθάνομαι μέσα μου ένα πάθος να βγάλω τον πόνο της ψυχής μου και να τον εκφράσω. Είμαι σίγουρος ότι όπως εγώ έτσι θα υπάρχουν και πολλοί άλλοι.

Πρέπει να γίνει επανάσταση Πίστεως, διότι το έρεισμα της Πίστεως μας σπάσανε και γι’ αυτό δεν υπάρχουν αξίες.Όσον αφορά στους πολιτικούς, δεν σας κρύβω πως δεν μπορώ να στηρίξω και πολλές ελπίδες επάνω τους. Δεν είναι μόνον οι δικοί μας. Είναι παγκόσμιο φαινόμενο η κρίση της πολιτικής. Θα θέλαμε να είχαμε τους καλύτερους, προκειμένου να διαχειριστούν τις δύσκολες καταστάσεις. Η ιστορία στηρίζεται σε σωστές πολιτικές αποφάσεις και η καταστροφή βασίζεται σε λάθη συγκεκριμένων ανθρώπων. Η επιτυχία μιας καλής προσπάθειας ανατροπής οφείλεται σε πρόσωπα.
Όλοι οι πόλεμοι ως τώρα γίνονταν με όπλα. Σήμερα φαίνεται πως γίνονται με την οικονομία και την ηλεκτρονική πληροφορία. Πιστεύω ότι οι μεγάλες ανατροπές 'α μας μπορούν να γίνουν με επίθεση πολιτισμού. Η αγάπη στον πολιτισμό μας είναι σαν φωτιά. Έχει δύναμη μεγαλύτερη και από την επιστήμη και από το χρήμα. Πιστεύω στην ανατροπή των δεδομένων από τον πνευματικό πολιτισμό μας.

Σε όλη αυτήν την πορεία των πραγμάτων και την αλλαγή που ονειρευόμαστε οι νέοι τι μερίδιο θα έχουν;

Κάποιοι πρέπει να δυναμώσουν την ψυχή των νέων. Περήφανος νέος στην Ελλάδα είναι δύναμη. Ιδίως σήμερα, διότι τώρα το σύστημα τους τσάκισε τους νέους, τους έχει συντρίψει.
Γι’ αυτό το λόγο ξενιτεύονται και το χειρότερο είναι ότι, ότι έμαθαν και σπούδασαν στην Ελλάδα τώρα θα πάνε να τα αποδώσουν σε μια άλλη χώρα. Εκεί θα γίνει η απόσβεση και όχι στην Ελλάδα. Δεν είναι άδικο αυτό;
Βεβαίως και είναι άδικο, αλλά κυρίως για τους ίδιους. Αν πάει κανείς έξω, χάνεται μέσα στους πολλούς. Αν μείνει εδώ παλεύει για την ιστορική αλλαγή. Έξω θα είναι πετυχημένος. Εδώ ήρωας που πάει κόντρα στο πανίσχυρο αλλά άρρωστο σύστημα. Διαμορφωτής μιας νέας κατάστασης. Όποιος θέλει να βοηθήσει σε αυτό, πρέπει να δώσει τη μάχη του από εδώ, όχι απ έξω. Είναι φοβερό πράγμα να περάσει το τσουνάμι και να μείνεις όρθιος. Αυτό είναι η Ελλάδα, αυτή είναι η Ορθοδοξία.
Η Ορθοδοξία αντέχει σε απίστευτες επιθέσεις. Δείτε τους μάρτυρες, τους ασκητές, δεν ξεγελιούνται από τίποτα, ξεπερνούν την φύση τους. Φεύγουν στην έρημο και μαζεύεται ο κόσμος γύρω τους, δεν πηγαίνουν αυτοί στον κόσμο. Και αυτό είναι πολύ ωραία θεμελιωμένο πάνω στην διδασκαλία της Εκκλησίας. Χριστός, Σταυρωμένος Θεός. Αυτή είναι η μεγαλύτερη νίκη. Αλλά για να το καταλάβει κανείς αυτό πρέπει να γυρίσει όλο το μυαλό σε άλλη κατεύθυνση. Και αυτό δεν είναι εύκολο, θέλει δουλειά.

Γιατί η Εκκλησία δεν αποδεσμεύεται από το πολιτικό σύστημα;

Κατά την γνώμη μου η Εκκλησία θα έπρεπε να είχε αφήσει το πολιτικό σύστημα στην άκρη. Δεν το έχει ανάγκη. Την έχει ανάγκη. Ειλικρινά δεν μπορώ να καταλάβω σε τί βοηθάει η παρουσία μας σε ανούσιες τελετές και κούφιους ρόλους. Όπου παρουσιάζεται η Εκκλησία θα έπρεπε να υπάρχει αλήθεια και ουσία. Ούτε πολιτικά προνόμια της χρειάζονται, ούτε κοσμική αναγνώριση. Αυτό που έχουμε ανάγκη είναι η ομολογία της ασυνθηκολόγητης αλήθειας.
Πολλές φορές μέσα από φωνές που όλοι εμείς της έχουμε κρυμμένες μπορεί να γεννηθεί μια νέα δύναμη που θα πάρει μαζί της όλους όσους επιθυμούν την ριζική αλλαγή των γεγονότων. Όλους όσους δεν πείθονται με τις πολιτικές καλοφτιαγμένες υποτίθεται λύσεις που προσπαθούν να μας σερβίρουν για να μας ρίξουν στάχτη στα μάτια. Και κάπου εδώ λες στοπ ότι είπατε, είπατε αγαπητοί κυβερνήτες και διαμορφωτές της ως τώρα πραγματικότητάς μας. Τώρα ήρθε η ώρα μας να πάρουμε στα χέρια μας αυτό που εσείς μας συντρίψατε και να του ξαναδώσουμε μορφή σάρκα και οστά. Την εθνική μας περηφάνια. Ας μπουν λοιπόν μπροστά άνθρωποι που πιστεύουν και μάχονται γι αυτόν τον θησαυρό για να ακολουθήσουν και άλλοι.

pdf

Πηγή: www.briefingnews.gr

 

"ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΖΩΗ"

στὸν Καθηγητὴ κ. Νικόλαο Κοκοσαλάκη
Μετάφραση στὰ ῾Ελληνικὰ ἀπὸ τὸ περιοδικὸ Religione e societa, 15.3.1996


 
῾Η Πνευματικὴ Διάσταση τῆς ᾿Ορθοδοξίας

Ν.Κ. Σᾶς εἶμαι εὐγνώμων, πάτερ Νικόλαε, ποὺ δεχτήκατε νὰ μιλήσουμε πάνω στὸ θέμα ᾿Ορθοδοξία καὶ Σύγχρονη Ζωή.  ῾Η ἰδιότητά σας ὡς μοναχοῦ ῾Αγιορείτου, ποὺ ὅμως ἐπιτελεῖτε μιὰ πνευματικὴ διακονία ὡς οἰκονόμος ἐδῶ στὸ ἁγιορείτικο Μετόχι τῆς ᾿Αναλήψεως, στὴν καρδιὰ τῆς ᾿Αθήνας ἀφ᾿ ἑνός, καὶ ἡ παιδεία σας στὶς θετικὲς ἐπιστῆμες ἀφ᾿ ἑτέρου, ἀποτελοῦν ἄριστο συνδυασμὸ γιὰ τὴν θεώρηση τῆς σύγχρονης θρησκευτικῆς ζωῆς ἀπὸ θεολογικῆς, ἐμπειρικῆς καὶ ἐπιστημονικῆς σκοπιᾶς.  Οἱ ἀπόψεις σας θὰ ἐνδιέφεραν πολὺ τοὺς ἀναγνῶστες τοῦ περιοδικοῦ Religione e societa.

          Θὰ ἤθελα λοιπὸν ν᾿ ἀρχίσουμε ἀπὸ τὸ θέμα τῆς πνευματικῆς διάστασης τῆς ᾿Ορθοδοξίας.  Θὰ σᾶς παρακαλοῦσα νὰ μᾶς πεῖτε λίγα λόγια γι᾿ αὐτὴ τὴν πνευματικὴ διάσταση τῆς ᾿Ορθοδοξίας ὡς τρόπου ζωῆς, ὡς βιώματος καὶ ἐμπειρίας, καὶ πῶς αὐτὸ τὸ βίωμα κατὰ τὴν ἐκτίμησή σας συμβιβάζεται μὲ τὴν σύγχρονη κοινωνικὴ πραγματικότητα.
 
π.Ν.Χ. Στὴν ἀρχή, ὅταν διατυπώσατε τὸ ἐρώτημά σας, μοῦ γεννήθηκε ἡ ἀπορία· μὰ μπορεῖ ἡ ᾿Ορθοδοξία νὰ ἔχει καὶ ἄλλη διάσταση ἐκτὸς ἀπὸ πνευματική; ᾿Αμέσως ὅμως μετὰ σκέφτηκα ὅτι τὸ ἐρώτημά σας εἶναι οὐσιαστικό, καὶ πολὺ μάλιστα, ἰδίως ὅταν διατυπώνεται μὲ καθαρὰ δυτικά, σχολαστικὰ ἢ ἐπιστημονικὰ κριτήρια. Καὶ τοῦτο ἐπειδὴ ἡ ᾿Ορθοδοξία ἐκτὸς ἀπὸ τὴν πνευματική της διάσταση φαίνεται πὼς ἔχει καὶ κοινωνικὴ ἢ ἀκόμη καὶ ψυχολογικὴ διάσταση.  Αὐτὴ τὴν διάσταση ἡ ὁποία δείχνει τὸ πῶς ἡ ᾿Ορθοδοξία ἐπηρεάζει τὶς κοινωνικὲς σχέσεις ἢ διαμορφώνει ἐσωτερικὰ τὸν ἄνθρωπο καὶ τὸν κάνει νὰ νοιώθει καλά.  ῾Η πρώτη εἶναι ἡ διάσταση τῆς οὐσίας της· οἱ ὑπόλοιπες τῶν συνεπειῶν καὶ ἀποτελεσμάτων της.

          Καὶ ἂς ξεκινήσω αὐτὰ ποὺ θὰ πῶ παίρνοντας ἀφορμὴ ἀπὸ τὴ λέξη βίωμα καὶ ἐμπειρία.  Τὸ βίωμα, στὴν ᾿Ορθόδοξη ᾿Εκκλησιαστικὴ ἀντίληψη, δὲν εἶναι βασικὰ ἕνα συναίσθημα καὶ ἡ ἐμπειρία δὲν εἶναι τόσο κάτι ποὺ μᾶς κάνει νὰ νοιώθουμε καλύτερα ἐμεῖς οἱ ἴδιοι, ἀλλὰ εἶναι στοιχεῖα ποὺ ἀποτελοῦν ἐσωτερική, μυστικὴ ἀπόδειξη καὶ τῆς παρουσίας τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ τῆς λειτουργίας Του, τῶν ἐνεργειῶν Του δηλαδή,  στὴ ζωή μας.  Κάθε τι τὸ ὁποῖο κάνει τὸν Θεὸ ἀπόμακρο, ἀπίθανο, ψεύτικο, ἀσαφῆ, αὐτὸ εἶναι ἁμαρτία.

          ῾Η ᾿Ορθόδοξη ᾿Εκκλησία, ἡ ᾿Ορθόδοξη πίστη καὶ τὸ ᾿Ορθόδοξο φρόνημα εἶναι ἀκριβῶς αὐτὸς ὁ δρόμος ποὺ ἐπιτελεῖ τὴν ἀντίθετη διαδικασία.  Τὸν Θεὸ τὸν προσεγγίζει ὡς ἀληθινό, πραγματικό, κοντινό, ὄχι φαντασία, ἁπτὸ ἂν μποροῦμε νὰ ποῦμε, πρόσωπο μὲ συγκεκριμένη μορφὴ καὶ φυσιογνωμία.  Πνευματικὰ ἐννοῶ τοὺς ὅρους.

          Μ᾿ αὐτὴ τὴν ἔννοια, ὄχι μόνο στὴ σημερινὴ ἐποχή, ἀλλὰ καὶ σὲ κάθε ἐποχὴ καὶ στὶς ἐπερχόμενες, ὅσες δώσει ὁ Θεός, αὐτὸ θὰ εἶναι τὸ μήνυμα τῆς ᾿Ορθοδοξίας· τὸ πῶς νὰ ἐμπνεύσει μέσα μας ἕνα ὀρθὸ φρόνημα κατὰ βάσιν καὶ ἔπειτα, ὡς ἀποτέλεσμα, νὰ μᾶς ὁδηγήσει σὲ μιὰ ὀρθή, ἀναγεννημένη ζωή.  Μὲ ἄλλα λόγια, τὸ ταξείδι ποὺ ἔχει ὡς στόχο του τὴν συμφιλίωση μας μὲ τὸν Θεὸ σὲ ἐπίπεδο ποὺ νὰ τὸ καταλαβαίνει ἡ ψυχὴ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα καὶ νὰ τὸ αἰσθάνεται, καὶ ποὺ καθιστᾶ τὸν Θεὸ ἐπίκεντρο τῆς κάθε ἀνάσας καὶ τῆς κάθε ἐνέργειας στὴ ζωή μας, ξεκινᾶ ἀπὸ ἕνα ἁγνὸ πόθο νὰ τὸν πλησιάσουμε, ὁ ὁποῖος μεταμορφώνεται σιγὰ-σιγὰ σὲ πίστη.  Αὐτὴ ἡ πίστη, ὅταν συνδυάζεται μὲ τὴν ταπείνωση, ὁδηγεῖ σὲ αἴσθηση τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ καὶ σὲ βίωση τῶν καρπῶν τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, δηλαδὴ σὲ ἁγία ζωή.  Μιὰ ἁγία ζωὴ ποὺ δὲν ἔχει σκοπὸ νὰ κάνει ἐμᾶς καλύτερους, ἀλλὰ μιὰ ἁγία ζωὴ ποὺ ἔρχεται ἀπὸ τὸν Θεὸ ὡς ἔκφραση περισσότερο τῆς δικῆς Του ἀγάπης σὲ μᾶς, παρὰ τῆς δικῆς μας σ᾿ ᾿Εκεῖνον. Τὸ πρῶτο εἶναι θεϊκό· τὸ δεύτερο ἀνθρώπινο.  ῾Η ἁγία ζωὴ εἶναι ἔκφραση καὶ φανέρωση τῆς δυνάμεως τοῦ Θεοῦ καὶ ὄχι μαρτυρία τῆς ἱκανότητος τοῦ ἀνθρώπου.

Ν.Κ. ᾿Απ᾿ ὅ,τι βλέπω δηλαδή, στὴ θεώρηση τῆς ᾿Ορθοδοξίας ὡς βιώματος, ὅσον ἀφορᾶ τὴν ᾿Ορθόδοξη παράδοση, ὑπάρχει μιὰ ἀπόλυτα θεοκεντρικὴ διάσταση.  Μὲ ἄλλα λόγια ἡ βασικὴ ἔννοια ἡ ὁποία διαχέει τὴν ὅλη ᾿Ορθόδοξη πνευματικότητα εἶναι ἡ ἔννοια τῆς πραγματικότητας καὶ ὑπερβατικότητας τοῦ Θεοῦ ὡς βιώματος.

π.Ν.Χ. Μάλιστα!  Καὶ αὐτὰ ἀποτυπώνονται στὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ· ὁ ΩΝ, δηλαδὴ αὐτὸς ποὺ ΕΙΝΑΙ.  Τὸ ΕΙΝΑΙ εἶναι τοῦ Θεοῦ.  ᾿Εμεῖς εἴμαστε οἱ μέτοχοι τοῦ ΟΝΤΟΣ Θεοῦ.  Καὶ γι᾿ αὐτὸ ὅ,τι γίνεται, ἀκόμη καὶ ἡ ἐπιθυμία μας γιὰ τὰ πνευματικὰ εἶναι περισσότερο ἱκανοποίηση τῆς ἀγαπητικῆς ἐπιθυμίας τοῦ Θεοῦ νὰ κοινωνεῖ μαζί μας, παρὰ ἔκφραση τῆς δικῆς μας ἀνάγκης νὰ κοινωνοῦμε μαζί Του.  Αὐτὸ γιὰ νὰ τὸ δεχθεῖ ἡ ψυχὴ θέλει ταπείνωση. Γι᾿ αὐτὸ καὶ ᾿Ορθόδοξο φρόνημα σημαίνει ταπεινὸ φρόνημα.  Κάθε τι ποὺ πληγώνει αὐτὴν τὴν αἴσθηση τῆς ταπεινότητος μέσα μας δὲν εἶναι ᾿Ορθόδοξο, ἔστω κι ἂν εἶναι ἐντεταγμένο ὡς τρόπος καὶ ὡς μορφὴ στὶς μορφὲς μὲ τὶς ὁποῖες λειτουργεῖ ἡ ᾿Ορθόδοξη ᾿Εκκλησία.

          ῾Η ταπείνωση λοιπὸν καὶ ἡ συστολὴ τοῦ ἀνθρώπου ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ ἐναρμονίζεται ἀπόλυτα μὲ τὴν ταυτόχρονη προσδοκία τῆς φανερώσεως τῆς δικῆς Του ἀγάπης σὲ μᾶς.  ῾Υπ᾿ αὐτὴν τὴν ἔννοια, ἕνας ἄνθρωπος ποὺ ζεῖ ταπεινά, ὁ ὁποῖος πραγματικὰ προσδοκᾶ τὸν Θεὸ καὶ περιμένει τὴ δική Του ἀγάπη στὴ ζωή του, αὐτὸς μπορεῖ νὰ ζεῖ καὶ στὸν 20ὸ αἰώνα καὶ στὸν 30ὸ αἰώνα καὶ στὸν 15ο αἰώνα.  Μὲ ἄλλα λόγια ἡ πνευματική της διάσταση καὶ ὄχι ἡ κοινωνικὴ ἢ ψυχολογική της κάνει τὴν ᾿Ορθοδοξία διαχρονική.

          ᾿Επειδὴ ὅμως ὑπάρχει καὶ ἡ κοινωνικὴ διάσταση, μποροῦμε ἀσφαλῶς κάτι νὰ ποῦμε γιὰ τὴ λειτουργία τῆς ᾿Ορθοδοξίας μέσα στὸ κλῖμα τῆς σύγχρονης πραγματικότητας, μιὰ ποὺ οἱ μορφές, οἱ προκλήσεις, τὰ ἐρεθίσματα καὶ τὰ προβλήματα ἀλλάζουν ἀνάλογα μὲ τὶς ἐποχές.

Ν.Κ. Σ᾿ αὐτὸ ἀκριβῶς τὸ σημεῖο, πάτερ Νικόλαε, θὰ ἤθελα νὰ διευκρινίσουμε τὸ δεύτερο σκέλος τῆς ἐρώτησής μου.  Πόσο συμβατὸ εἶναι αὐτὸ τὸ βίωμα, αὐτὴ ἡ πνευματικὴ διάσταση τῆς ᾿Ορθοδοξίας ὅπως τὴν περιγράψαμε, μὲ τὴ σύγχρονη καθημερινὴ ζωή;  ῾Η ἐποχή μας διαφέρει ριζικὰ ἀπὸ ἄλλες ἐποχές.  Ζοῦμε σὲ μιὰ ἐκκοσμικευμένη κοινωνία ὅπου ἡ ἔμφαση εἶναι στὴν ὑλικὴ καὶ οἰκονομικὴ διάσταση τῆς ζωῆς.  ῾Η ἐποχή μας περιγράφεται ὡς πνευματικῶς πτωχευμένη καὶ στεῖρα.  Μ᾿ ἄλλα λόγια πῶς μπορεῖ νὰ εἶναι κανεὶς καλὸς ᾿Ορθόδοξος, ὄχι κατ' ὄνομα ἀλλὰ ὑπὸ τὴν ἔννοια ποὺ τὸ περιγράψατε τῆς ἐπιδίωξης τῆς πνευματικῆς ζωῆς, μέσα στὶς συνθῆκες τῆς σημερινῆς ᾿Αθήνας, μέσα στὶς συνθῆκες τῆς σημερινῆς Ρώμης;

π.Ν.Χ. Εἴπατε ἀκριβῶς τῆς σημερινῆς ᾿Αθήνας ἢ τῆς σημερινῆς Ρώμης.  Θὰ ἔλεγα ὅτι ὑπὸ τὴν ἠθικὴ ἔννοια, ἡ σημερινὴ Ρώμη εἶναι ἡ ἴδια μὲ τὴν παλιὰ Ρώμη.  Χωρὶς ἀμφιβολία, τὴν σημερινὴ Ρώμη τὴν χαρακτηρίζει ὁ ὑλισμὸς καὶ ἡ ἐκκοσμίκευση, στοιχεῖα πολὺ ἀμυδρὰ στὸ παρελθόν, ὡστόσο πίσω ἀπ᾿ αὐτὰ κρύβεται κάτι διαχρονικὰ ἀμετάβλητο· ἡ ἁμαρτία, τῆς ὁποίας ἐνῶ οἱ μορφὲς καὶ οἱ ἐκφράσεις ἀλλάζουν, ἡ οὐσία παραμένει.

          Παρὰ ταῦτα θὰ μπορούσαμε νὰ ποῦμε ὅτι αὐτὸ τὸ πνεῦμα ποὺ ἐκφράζει τὴ σημερινὴ ἐποχὴ δὲν μπορεῖ καθόλου νὰ συμβιβασθεῖ μὲ τὰ ὅσα προαναφέραμε. Δὲν ὑπάρχει συγγένεια μεταξύ τους, ὑπάρχει ὅμως συμβατότητα.  Τί σημαίνει αὐτό;  Σημαίνει ὅτι ὑπάρχει μιὰ σαφὴς διάσταση ἀνάμεσα στὸ πνεῦμα τοῦ Θεοῦ καὶ σ᾿ αὐτὸ τὸ κοινωνικὸ κλῖμα ποὺ κυριαρχεῖ στὴν ἐποχή μας. Καὶ δὲν ἐννοῶ μόνο τὴ νοοτροπία τῶν διχονοιῶν, τῶν διενέξεων, τῶν ἐγωϊσμῶν, τῶν ναρκωτικῶν, τῆς σαρκικῆς ἁμαρτίας ὅπως αὐτὰ κυκλοφοροῦν στὶς μέρες μας, ἀλλὰ κυρίως τὴν ἀλλοίωση τῶν κοινωνικῶν ἠθῶν, τὸν ἐκφυλισμὸ τῶν θεσμῶν, τὸν ἀποπροσανατολισμὸ τῶν ἀρχῶν, τὸν χαρακτήρα τῶν κριτηρίων, πράγματα ποὺ ἔχουν διαποτίσει καὶ τὸν ὀργανισμὸ αὐτῶν τῶν ἐκκλησιαστικῶν σωμάτων ἀκόμη, ὡς ὀργανισμῶν, ἐννοῶ καὶ σωματείων.  ῾Οπωσδήποτε δὲν ἔχει τίποτα νὰ κάνει ὁ Θεὸς καὶ τὸ ῞Αγιο Πνεῦμα μ᾿ αὐτὰ τὰ πράγματα.  Αὐτὸς εἶναι ὁ κόσμος τῆς ἀποστασίας.  Αὐτὸς ὑπῆρχε καὶ μὲ ἄλλες μορφές, ἁπλὰ σήμερα εἶναι παρὰ πολὺ διαδεδομένος καὶ ἀπρόβλεπτα ἰσχυρός. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ λόγος τοῦ Σταυροῦ καὶ ἡ λογικὴ τῆς ᾿Αναστάσεως τί σχέση μποροῦν νὰ ἔχουν μὲ τὴ νοοτροπία τοῦ ἐφήμερου, τοῦ συμφέροντος, τοῦ ἐγωϊσμοῦ;

          Λέω, λοιπόν, ὅτι μ᾿ αὐτὸ τὸ πνεῦμα δὲν μπορεῖ νὰ συνταιριάσει τὸ πνεῦμα τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ πνεῦμα τῆς ᾿Ορθοδοξίας ὡς οὐσίας.  ῾Υπάρχει ὅμως μιὰ δυνατότητα μέσα ἀπ᾿ αὐτὸ τὸ κλῖμα ἢ μᾶλλον μέσα σ᾿ αὐτὸ τὸν κόσμο νὰ ζήσει κανεὶς τὴ χάρι τοῦ Θεοῦ.  ῎Οχι, βέβαια, παίρνοντας ἀπὸ τὸν κόσμο ὅλα αὐτὰ τὰ στοιχεῖα τῆς πνευματικῆς διαστροφῆς.  Μπορεῖ νὰ ζεῖ τὴν κοινωνικὴ διάσταση τοῦ κόσμου σύμφωνα μὲ τὶς ἀπαιτήσεις τοῦ ἐπαγγέλματός του, μπορεῖ νὰ κάνει τὰ ταξείδια ποὺ πρέπει νὰ κάνει, νὰ χρησιμοποιεῖ τὶς μορφὲς καὶ τὰ σχήματα ποὺ κυριαρχοῦν, ἀλλὰ νὰ ἔχει ἄλλο φρόνημα.  Στὴν ὑλικότητα δὲν ἀπαντᾶ μὲ ὑλισμό. Οὔτε στὴ λογικὴ μὲ ὀρθολογισμό.  Στὴν πρακτικὴ τοῦ ἀνθρώπινου ἐγὼ ἀντιπροτείνει ἀταλάντευτα τὸν ἀληθινὸ Θεό. Εἶναι ἐν τῷ κόσμῳ, ἀλλὰ ὄχι ἐκ τοῦ κόσμου. Τὸ φρόνημά του ἀπορρίπτει κάθε τι ἀπὸ τὰ σημερινὰ ποὺ ἔχει ἁμαρτία, κάθε τι ποὺ τὸν ἀποξενώνει ἀπὸ τὸν Θεό.  Δὲν ξέρω ἂν ἔγινα σαφὴς στὴν ἀπάντηση.  Γιατί συνήθως ἡ ἐρώτηση τίθεται σήμερα ὑπὸ κοινωνικὴ μορφή.  Δηλαδή, τί θὰ εἶχε νὰ πεῖ ἡ ᾿Ορθοδοξία σήμερα;

          ῾Η ᾿Ορθοδοξία θὰ εἶχε νὰ πεῖ αὐτὸ ποὺ λέει 2.000 χρόνια.  Δηλαδὴ ταπεινώσατε τὸν ἑαυτό σας, δεῖτε τὸν Θεὸ ὡς πραγματικὸ καὶ θὰ Τὸν ζήσετε ἀληθινό.  Βέβαια σήμερα ἀλλιῶς λειτουργεῖ ὁ ἐγωϊσμός.  ᾿Επειδὴ στὴν ἐποχή μας ἔχουμε πολλὴ μόρφωση, ἔχουμε καὶ μεγάλη κοσμικὴ ἔπαρση.  Παλιὰ, ὅταν οἱ ἄνθρωποι ἀρρώσταιναν πήγαιναν στὸ καντήλι, βουτοῦσαν τὸ βαμβάκι στὸ λάδι, σταύρωναν τ᾿ αὐτί τους, ἔκαναν τὴν προσευχή τους καὶ περίμεναν τὴ θεραπεία τους.  ᾿Εμᾶς δὲν πάει ὁ νοῦς μας ἐκεῖ· πάει στὸ γιατρό, στὰ φάρμακα, στὰ ἀντιβιοτικά.  ῍Αν ἀνοίγαμε παλιὰ τὰ ντουλάπια τῶν ἀνθρώπων, θὰ βρίσκαμε ἁγιωτικὰ πράγματα, ἁγιασμούς, φυλακτά, εἰκονοῦλες.  Σήμερα καὶ τῶν μοναχῶν ἀκόμα τὰ ντουλάπια ἂν ἀνοίξεις, θὰ βρεῖς φάρμακα, συνταγές, διευθύνσεις καὶ τηλέφωνα γιατρῶν.  ῞Οταν δὲν ἔβρεχε τὸ μυαλό μας πήγαινε νὰ κάνουμε μιὰ προσευχή, μιὰ λειτανία καὶ ἀπαντοῦσε ὁ Θεός.  Τώρα ὅταν δὲν βρέχει προσπαθοῦμε νὰ πληροφορηθοῦμε ἀπὸ τὴ Μετεωρολογικὴ ῾Υπηρεσία τί λένε οἱ δορυφόροι.  Καὶ δὲν ἀπαντοῦν οἱ δορυφόροι μὲ λύσεις, ἀλλὰ ἀπογοητεύουν μὲ ἐξηγήσεις.

          ῾Η ἐλπίδα μας ὅλη ἀλλοῦ εἶναι στραμμένη· πρὸς τὸ ἀνθρώπινο ἐπίτευγμα τὸ ὁποῖο ἔχει μιὰ φοβερὴ ἐντυπωσιακότητα ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐπιρροή του στὰ ἀποτελέσματα τῶν καταστάσεων καὶ τῶν γεγονότων καὶ τὴν ὑλικὴ βελτίωση τῆς ζωῆς, ἀλλὰ παρουσιάζει καὶ μιὰ παταγώδη ἀποτυχία ὅσον ἀφορᾷ τὴν εὐτυχία τοῦ ἀνθρώπου.  ῾Ο ὑλικὸς πλουτισμὸς καὶ ἡ βιολογικὴ ὑγεία συνοδεύονται ἀπὸ φτώχεια ἀρχῶν καὶ πνευματικὴ νέκρα.  Περιφρονώντας τὶς αἰτίες προσπαθοῦμε νὰ βελτιώσουμε τὰ ἀποτελέσματα.  Καὶ τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι ὅλο καὶ λιγότεροι ἄνθρωποι νὰ ὁμολογοῦν τὴν εὐτυχία τους.  ῾Η ζωή ἔχει καταντήσει μιὰ ἁλυσίδα ποὺ κάθε κρίκος της λέγεται ἐπιτυχία, ἀλλὰ τὸ γενικὸ της ὄνομα εἶναι ἀποτυχία.  ῾Η κληρονομιὰ τοῦ ἄγχους καὶ ἡ πρωτοφανὴς παθολογία τῶν κοινωνικῶν σχέσεων ἀποτελοῦν ἀναντίλεκτο ἰδίωμα τῶν συγχρόνων κοινωνιῶν.

          ῎Ερχεται λοιπὸν ἡ ᾿Εκκλησία καὶ λέει· ἂς βάλουμε τὸ Θεὸ στὴ ζωή μας, ἂς ἔχουμε τὴν ἐμπιστοσύνη μας στὴν παρουσία τῆς ἀγάπης Του, ἂς στηρίξουμε τὴν προσδοκία καὶ τὴν ἐλπίδα μας σ᾿ Αὐτόν, καὶ ᾿Εκεῖνος θὰ ἀπαντήσει, καὶ στὰ ἐρωτήματα τῶν βαθύτερων ὑπαρξιακῶν μας ἀναζητήσεων καὶ στὰ θέματα τῆς ὑγείας καὶ τῶν σχέσεών μας, καὶ στὰ προβλήματα τῶν παιδιῶν μας, καὶ παντοῦ.

Ν.Κ. ᾿Επάνω σ᾿ αὐτὴ τὴν τελευταία σας παρατήρηση, θὰ ἤθελα νὰ πῶ πὼς φαίνεται ὅτι, λόγῳ ἀκριβῶς τῶν συνθηκῶν ποὺ μόλις περιγράψατε, τὸ ἔργο καὶ ἡ ἀποστολὴ τῆς ᾿Ορθοδοξίας εἶναι δυσκολότερα ὑπὸ τὴν ἔννοιαν ὅτι μοιάζουν «φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ» (Ματθ. γ' 3).  Πῶς βλέπετε ἐσεῖς αὐτὸ τὸ πρᾶγμα ὡς πνευματικός;

π.Ν.Χ. Συμφωνῶ ἀπόλυτα.  Εἶναι πολὺ δύσκολος ὁ στόχος μας γιὰ τὰ πνευματικά.  ᾿Αλλὰ καὶ στὰ ἀποστολικὰ χρόνια ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἦταν φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ τῆς ἀθεΐας, καὶ ἡ φωνὴ τῶν μαρτύρων ἦταν φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ τῆς νοοτροπίας τοῦ εἰδωλολατρικοῦ ἔθνους, καὶ ἡ φωνὴ τῶν ἀσκητῶν ἦταν φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ.  ῾Η χάρις ὅμως τοῦ Θεοῦ λειτουργεῖ σ᾿ αὐτὲς τὶς ἐρήμους. ῞Οπου πλεονάζει ἡ ἁμαρτία ὑπερπερισσεύει ἡ χάρις (Α' Τιμ. α' 14).  Ξεχειλίζει ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ τὴν ἔρημο τῆς πτώσεως, τῆς ἱστορίας, τοῦ φθαρτοῦ αὐτοῦ κόσμου.  Καὶ ἐφ᾿ ὅσον ἐπίκεντρο τοῦ κόσμου καὶ τῶν γεγονότων εἶναι ὁ Θεός, γνώμονας καὶ κριτήριο δὲν εἶναι ἡ ἀνθρώπινη ἀντίληψη τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ αὐτὴ ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ.  Καὶ στὴν ἔρημο τῆς δικῆς μας ἐποχῆς λοιπὸν μπορεῖ νὰ λειτουργήσει ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ.  Μὲ τὴν λογική μας καταλαβαίνουμε τὴ δυσκολία της, μὲ τὴν πίστη διαπιστώνουμε τὴ λειτουργία της.  Καὶ ἡ ᾿Ορθοδοξία αὐτὸ βασικὰ κάνει.  Συντηρεῖ τὴν χάρι τοῦ Θεοῦ σ᾿ αὐτὸ τὸ κόσμο. Μᾶς κάνει ὅλους νὰ προσδοκοῦμε αὐτό.  Παραπάνω ἀπὸ τὴ γέννηση τοῦ παιδιοῦ μας, ἢ ἀπὸ τὴν ἱκανοποίηση τῶν ἀκαδημαϊκῶν ἢ οἰκονομικῶν στόχων καὶ ἐπιδιώξεών μας, νὰ προσδοκοῦμε καὶ ν᾿ ἀπολαμβάνουμε τὴν αἴσθηση τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ στὴ ζωή μας.

Ν.Κ. ῎Εχετε ἐσεῖς ἐνδείξεις τῆς λειτουργίας αὐτῆς τῆς χάριτος ἀπὸ τὴν ἐμπειρία σας ὡς πνευματικοῦ;

π.Ν.Χ. ᾿Εγὼ ἐδῶ πέρα ζῶ μιὰ πολὺ συγκινητικὴ πραγματικότητα.  Βασικὰ ὁ κόσμος ποὺ ἔρχεται δὲν εἶναι κόσμος τῆς ᾿Εκκλησίας.  Δέχομαι ἀνθρώπους εἴτε γιὰ μιὰ ἐξομολόγηση, εἴτε γιὰ ἕνα πρόβλημα.  Αὐτὸ ἔχει ὡς ἀποτέλεσμα νὰ ἔρχονται κάθε φορὰ καὶ διαφορετικοὶ ἄνθρωποι ποὺ στὴ μεγάλη τους πλειοψηφία δὲν εἶναι ἄνθρωποι ποὺ εἴχανε κάποια σχέση μὲ τὴν ᾿Εκκλησία. ῏Ηταν μᾶλλον ἀποξενωμένοι.  Καὶ ἔφτασε ἡ ζωή τους σὲ κάποιο ἀδιέξοδο τέτοιο ὥστε θὰ ἔπρεπε κάποτε κάτι νὰ γίνει.  ῎Ερχονται λοιπόν ἐδῶ εἴτε γιὰ κάποια συμβουλή, εἴτε γιὰ μιὰ συζήτηση, εἴτε, λιγότεροι, μὲ μιὰ ὁλοκληρωμένη κατάσταση μετανοίας στὴν ψυχή τους.

          ᾿Εγώ, τουλάχιστον γιὰ τὸν ἑλλαδικὸ χῶρο, ἔχω τὴν ἐντύπωση ὅτι ὁ σπόρος τῆς πίστεως ὑπάρχει παρὰ πολὺ διαδεδομένος. ᾿Ακόμη καὶ ὁ ἄθεος καὶ ὁ ἀρνητὴς ἕλληνας ἔχει μέσα του τὸν σπόρο.  Καὶ αὐτὸ ποὺ προσπαθῶ κάθε φορὰ ποὺ κάποιος μὲ πλησιάζει νὰ κάνω, εἶναι αὐτὸ τὸν σπόρο λίγο νὰ τὸν φροντίσω νὰ βλαστήσει ὥστε μόνος του ὁ καθένας νὰ βρεῖ τὸν Θεό.  ᾿Εγὼ λέω δυὸ λόγια γιὰ νὰ γίνει ἡ ἀρχή, νὰ δοθεῖ ἡ ἀρχικὴ ὤθηση.  Καὶ μοῦ κάνει ἐντύπωση πὼς στὴν ἐποχή μας εἶναι ἀρκετὰ εὔκολο νὰ στραφεῖ κανεὶς πρὸς τὸν Θεό, ἂν καὶ εἶναι πολὺ πιὸ δύσκολο νὰ Τὸν ἀκολουθήσει.  Δηλαδή, ἡ πρακτικὴ τῆς χριστιανικῆς ζωῆς ἔχει γίνει πολὺ πιὸ δύσκολη γιατί ἡ ἴδια ἡ κοινωνία ἔχει περάσει ὡς νοοτροπία, ὡς συνήθεια, ὡς τρόπο ζωῆς, ὡς περιβάλλον, ἕνα ἐντελῶς διαφορετικὸ κλῖμα ἀπὸ ἐκεῖνο τοῦ Εὐαγγελίου.  ῞Ενα κλῖμα, βέβαια, ποὺ διαρκῶς διαψεύδει καὶ αὐτοδιαψεύδεται.  Φτάνουν λοιπὸν οἱ ἄνθρωποι σὲ ἀπογοήτευση καὶ μὴ ἔχοντας ποῦ ἀλλοῦ νὰ στραφοῦν, στρέφονται εὔκολα πρὸς τὸν Θεό.  Κάνουν τὸ πρῶτο βῆμα, δυσκολεύονται ὅμως νὰ κάνουν τὰ ὑπόλοιπα.

Ν.Κ. Δηλαδή, ὑπάρχει ἡ ὑπαρξιακὴ ἀναζήτηση καὶ στροφὴ πρὸς τὴν ᾿Εκκλησία ὡς ἐνδιαφέρον, ἀλλὰ ἡ ὑλοποίηση εἶναι δύσκολη λόγῳ τῶν πρακτικῶν δυσκολιῶν;

π.Ν.Χ. Οἱ δυσκολίες δὲν ὑπάρχουν ἐξ ἀντικειμένου, ἀλλὰ ἡ λάθος νοοτροπία κάνει τὰ εὔκολα δύσκολα, τὰ αὐτονόητα δυσνόητα, γιατί ἔχει ἀλλάξει τὸ κριτήριο σήμερα.  Καταλαβαίνουν λοιπὸν οἱ ἄνθρωποι τὴν ἀλήθεια· αὐτὸ σημαίνει ὑπάρχει ὁ σπόρος.  ῞Οταν ὅμως ἔχουν ζήσει χρόνια διαφορετικά, ὅταν ὅλο τὸ περιβάλλον εἶναι στὴν πρακτική του ἀντίθετο εἶναι πράγματι βασανιστικό, γιατί τελικὰ φθάνεις νὰ θέλεις κάτι ποὺ νομίζεις ὅτι δὲν μπορεῖς.  Καὶ ἡ λύση σ᾿ αὐτὸ εἶναι νὰ ταπεινωθεῖ κανεὶς γιὰ νὰ κάνει ὁ Θεός αὐτὸ ποὺ ἐμεῖς δὲν μποροῦμε.

          Καὶ ἐδῶ ὑπάρχει μιὰ διαφορὰ μὲ τὴ Δύση.  ᾿Εμεῖς δὲ γινόμαστε καλοί.  ῾Η ᾿Ορθόδοξη ᾿Εκκλησία δὲν φτιάχνει καλοὺς ἀνθρώπους.  ῾Ο σκοπός της δὲν εἶναι ἡ ἠθικὴ τελείωση ἀλλὰ εἶναι ἡ φανέρωση τοῦ Θεοῦ στὴ ζωή μας.  Καρπὸς εἶναι ἡ ἠθικὴ τελείωση, φυσικὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐνέργειας τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ.  ῾Ο ἀγώνας δὲν ἔχει τὴ νίκη σὰν στόχο του, ἀλλὰ τὴν ταπείνωση, τὸν θάνατο.  Δὲν εἶναι ἐπίτευγμα ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ, δὲν εἶναι κατόρθωμα.  ῍Αν ἦταν ἔτσι θὰ μποροῦσε νὰ καυχηθεῖ ὁ ἄνθρωπος.  Εἶναι δῶρο, δῶρο ποὺ ἔτι περισσότερο ταπεινώνει τὴν ψυχὴ καὶ τῆς προσφέρεται ὡς ἐμπειρία.  Στὸ κλάσμα τῆς ζωῆς τοῦ κάθε ἀνθρώπου εἶναι σὰν νὰ εἶναι ἀριθμητὴς ὁ Θεὸς καὶ παρανομαστὴς ὁ ἄνθρωπος.  ῞Οσο μικραίνει ὁ παρανομαστὴς καὶ αὐξάνει ὁ ἀριθμητής, τόσο μεγαλώνει τὸ κλάσμα.

᾿Ορθοδοξία καὶ Λατρεία

Ν.Κ. Θὰ ἤθελα τώρα νὰ ἔρθω σὲ μιὰ δεύτερη θεματική, πάλι μέσα στὸν θρησκευτικο-θεολογικὸ χῶρο, καὶ θὰ ἤθελα να ἀναφερθῶ στὴν ᾿Ορθόδοξη λατρευτικὴ ζωὴ καὶ τὴν σύγχρονη πραγματικότητα.  ῾Υπάρχει μιὰ θεολογικὴ στροφὴ στὴ λεγομένη εὐχαριστιακὴ θεολογία καὶ τὴ σημασία της στὴ σημερινὴ κοινωνία.  Θὰ ἤθελα τὴ γνώμη σας κατὰ πόσο ἡ ᾿Ορθόδοξη λατρευτικὴ ζωή, κυρίως στὴ λειτουργικὴ εὐχαριστιακή της διάσταση, μπορεῖ νὰ ἀναδημιουργήσει μιὰ ἔννοια ὁριζόντιας κοινωνικῆς διάστασης, δηλαδὴ νὰ λειτουργήσει ὡς κοινωνία, ὅπως αὐτὸ προκύπτει ἀπὸ τὴν ᾿Ορθόδοξη λειτουργικὴ παράδοση καὶ πρακτική.  Κατὰ πόσον δηλαδὴ αὐτὸ ποὺ ἐπιτελεῖται ὡς Θεία Εὐχαριστία, αὐτὸ ἔχει ἢ μπορεῖ νὰ ἔχει μιὰ μεταφορὰ πρὸς τὰ ἔξω πρακτική;

π.Ν.Χ. ῾Η Θεία Εὐχαριστία λέγεται καὶ Θεία Κοινωνία.  Καὶ κοινωνία σημαίνει ἔξοδος ἀπὸ τὴ σκλαβιὰ τοῦ ἐγώ μας καὶ μετοχὴ στὶς ἐνέργειες τοῦ Θεοῦ, στὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ καὶ στὶς εἰκόνες τοῦ Θεοῦ.  ῾Ο Θεὸς δὲν συναντᾶται στὸ μυστήριο, ἂν δὲν ἀναγνωρίζεται στὶς εἰκόνες του, στοὺς ἀνθρώπους, στοὺς ἀδελφούς μας.  Εἶναι πολὺ ἐντυπωσιακὸ ὅτι στὶς γλῶσσες τῶν ᾿Ορθοδόξων χωρῶν καὶ στὰ ἑλληνικά, ὁ ὅρος κοινωνία ποὺ χρησιμοποιεῖται γιὰ τὴν σχέση μας μὲ τὸν Θεό, τὴν μυστηριακὴ καὶ τὴν μυστική, εἶναι ὁ ἴδιος μὲ τὸν ὅρο κοινωνία ποὺ χρησιμοποιεῖται γιὰ τὶς σχέσεις τὶς ἀνθρώπινες.  ῎Ετσι οἱ ὅροι society καὶ communion στὰ ἀγγλικὰ ἐκφράζονται μὲ δύο διαφορετικὲς λέξεις, ἐνῶ στὰ ἑλληνικὰ μὲ μία· τὴ λέξη κοινωνία.  Αὐτὸ διότι εἶναι ἐμπειρία τῆς ᾿Ανατολῆς ἡ κοινωνία (communion) τῶν κοινωνιῶν (society).  ῎Εχω τὴν ἐντύπωση ὅτι στὴ Δύση φθάσαμε σὲ communionless societies κάτι ποὺ τελευταία συμβαίνει καὶ στὸ δικό μας χῶρο ποὺ μπολιάζεται ἤδη ἀπὸ τὴ νοοτροπία τῆς Δύσεως, τὴ νοοτροπία δηλαδὴ ἑνὸς ἔντονου ἀνθρωποκεντρισμοῦ καὶ ἀνθρωπομονισμοῦ.

          Καὶ νὰ συνδέσω τὸ προηγούμενο ἐρώτημα μὲ τὸ παρὸν μιὰ ποὺ μιλᾶμε γιὰ κοινωνία καὶ γιὰ λατρεία.  ῾Υπάρχει μιὰ διαφορὰ μεταξὺ τῆς ᾿Ανατολῆς καὶ τῆς Δύσης καὶ στὴ λατρεία καὶ στὸ ἦθος· διαφορὰ θεολογική, πνευματικὴ καὶ πρακτική.  Στὴν προσπάθειά της ἡ Δύση νὰ γεφυρώσει τὸ χάσμα Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου, παρουσιάζει ἀκόμη καὶ τὸν Θεὸ ἔντονα ἐξανθρωπισμένο.  ῾Ο Θεὸς ἐμφανίζεται ἀνθρώπινα.  Μέτρο εἶναι ὁ ἄνθρωπος.  ᾿Αντίθετα, ἡ ᾿Ορθόδοξη ᾿Ανατολὴ πιστεύει στὴν κατὰ χάριν θέωση τοῦ ἀνθρώπου.  ᾿Ακόμη καὶ ὁ ἄνθρωπος μεταμορφώνεται θεϊκὰ καὶ ἀπὸ τὸν Θεό, ὄχι μόνος του.  Μέτρο εἶναι ὁ Θεός.

          Πιὸ συγκεκριμένα, βλέπουμε ὅτι στὴ Δύση ἡ ἀναγεννησιακὴ τεχνοτροπία εἶναι μιὰ τεχνοτροπία ποὺ προσπαθεῖ μὲ τοὺς καλύτερους ἀνθρώπινους ὅρους νὰ περιγράψει τὴ θεότητα.  Δὲν θὰ συναντήσει κανεὶς τέτοια ἔκφραση στοὺς ᾿Ορθόδοξους ναούς. ᾿Απεναντίας θὰ δοῦμε τὸν Τίμιο Πρόδρομο νὰ ἀπεικονίζεται πιὸ μεγάλος ἀπὸ τὰ βουνά· αὐτὸ δὲν ἔχει σχέση μὲ τὸ αἰσθητό.  Θὰ δοῦμε τὴν Παναγία νὰ ἔχει πολὺ μικρὴ μύτη.  Θὰ δοῦμε στὸ σταυρὸ τὸν Χριστὸ νὰ εἶναι τὸ ἴδιο κυρίαρχος στὴν ἔκφραση ὅπως εἶναι καὶ στὴ Μεταμόρφωση ἢ στὴν ᾿Ανάσταση.  Δὲν εἶναι στὴ μιὰ παράσταση λυπημένος καὶ στὶς ἄλλες χαρούμενος.  Δὲν γίνεται μιὰ προσπάθεια μὲ ἀνθρώπινες περιγραφὲς ὁ Θεὸς νὰ πλησιάσει σὲ μᾶς.  ῾Ο Θεὸς ἔρχεται στὴ ζωή μας ὅπως αὐτὸς εἶναι· ὄχι ὅπως ἐμεῖς τὸν θέλουμε.  Γι᾿ αὐτὸ κι ὁλόκληρη ἡ παράδοση τῆς ᾿Ορθοδόξου ᾿Εκκλησίας εἶναι προσανατολισμένη στὸ νὰ ξεκολλήσει τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ τὰ γήινα καὶ νὰ τὸν μεταφέρει στὰ οὐράνια καὶ μὲ τρόπους ποὺ δὲν εἶναι πολὺ ἀνθρώπινοι νὰ ὑπενθυμίζει τὸ θεϊκὸ καὶ νὰ μᾶς προσελκύει πρός αὐτό.  Αὐτὸ εἶναι ποὺ εἴπαμε στὴν ἀρχὴ ὅτι ἐδῶ τὸ κέντρο βάρους εἶναι ὁ Θεός.

          Στὴ μουσικὴ τὸ ἴδιο.  ᾿Εμᾶς ἡ μουσικὴ καὶ γενικώτερα ἡ λατρεία μας εἶναι κατανυκτική· προτρέπει σὲ στροφὴ πρὸς τὰ μέσα.  Στὴ Δύση εἶναι ἀνατασιακή, ὠθεῖ σὲ ἄνοιγμα πρὸς τὰ ἔξω.  ῾Ο Θεὸς συναντᾶται διὰ τῆς εὐθείας ὁδοῦ.  Στὴν ᾿Ορθόδοξη παράδοση συμβαίνει αὐτὸ ποὺ λέει ὁ Μ. Βασίλειος·  «Νοῦς μὴ σκεδαννύμενος ἐπὶ τὰ ἔξω ἐπάνεισι πρὸς ἑαυτὸν καὶ δι᾿ ἑαυτοῦ πρὸς τὸν Θεόν».  ῞Οταν ὁ νοῦς, δηλαδή ἡ καρδιά μας, δὲν διαχέεται πρὸς τὰ ἔξω, ἐπιστρέφει στὸν ἑαυτό της καὶ διὰ τοῦ ἑαυτοῦ της πρὸς τὸν Θεό.  Αὐτὴ εἶναι ἡ κατ᾿ ἐξοχὴν κίνηση τῆς ψυχῆς πρὸς συνάντηση τοῦ Θεοῦ.  Εἶναι ἡ κυκλικὴ κίνηση τῶν ἀρεοπαγειτικῶν κειμένων.

          ῾Η λατρεία λοιπὸν κάνει δύο πράγματα βασικά.  Τὸ ἕνα εἶναι ὅτι φέρνει τὸν ἄνθρωπο μέσα του, τὸν ἑνώνει μὲ τὸν ἑαυτό του, τὴν καρδιά του.  Καὶ στὴ συνέχεια τὸ δεύτερο, διὰ τοῦ μυστηρίου τῆς Θείας Εὐχαριστίας κατεβάζει τὸν Θεό, μᾶς ἑνώνει μαζί Του καὶ Τὸν ἔχουμε «ἐνοικοῦντα καὶ ἐμπεριπατοῦντα ἐν ἡμῖν».  Δηλαδή, εἰσερχόμενο μέσα μας, διαμένοντα μέσα μας καὶ λειτουργοῦντα μέσα μας.  Αὐτὴ εἶναι ἡ ἔννοια τῆς εὐχαριστιακῆς θεολογίας ποὺ στὶς μέρες μας ἐμφανίζεται ὡς φραστικὴ διατύπωση, ἀλλὰ ὡς παράδοση καὶ ζωὴ πάντα ἡ ᾿Εκκλησία ἦταν εὐχαριστιακή.  Καὶ εὐχαριστιακὴ ὄχι ἁπλῶς μὲ τὴν ἔννοια τῆς δικῆς μας εὐγνωμοσύνης, ἀλλὰ καὶ μὲ τὴν ἔννοια τῆς θεϊκῆς εὐχαριστίας διότι διὰ τοῦ μυστηρίου τῆς Θείας Εὐχαριστίας ἱκανοποιεῖται αὐτὴ ἡ ἔντονη ἐπιθυμία τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ· ἡ ἐπιθυμία τοῦ νὰ Τὸν κοινωνοῦμε.  «᾿Επιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ᾿ ὑμῶν» (Λουκ. κβ' 15).  ᾿Εμεῖς κοινωνοῦμε τοῦ σώματος καὶ τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ ἐπειδὴ ᾿Εκεῖνος θέλει νὰ ἑνωθεῖ μαζί μας.  Αὐτὸ μᾶς φέρνει κοντά Του.  ῎Οχι γιατί ἐμεῖς τολμοῦμε νὰ ἑνωθοῦμε μαζί Του.  Αὐτὸ μᾶς ἀπομακρύνει.  ῎Ετσι γίνεται πιὸ οὐράνιος ὁ ἄνθρωπος, πιὸ θεϊκός, ἀποκτᾶ θεϊκὸ πρόσωπο, θεϊκὴ φυσιογνωμία.

          Δὲν τὰ ἀποκτᾶ αὐτὰ μὲ τὴν προσπάθειά του καὶ τὸν ἀγῶνά του.  ῾Ο ἀγώνας καὶ ἡ προσπάθεια τῆς ἠθικῆς τελειώσεως ὅλο πτώσεις καὶ ἀπογοητεύσεις ἔχει.  ᾿Αλλὰ τὰ ἀποκτᾶ μὲ τὴν ἐμπιστοσύνη στὴ δική Του χάρι.  Αὐτὴ ἐξαγιάζει.  ᾿Εμεῖς κάνουμε ὅ,τι μποροῦμε μὲ τὸν ἀγῶνά μας ἔτσι ἀπὸ φιλότιμο, συνεισφέροντας τὸ μερίδιο τῆς δικῆς μας δυνατότητος.  Τὸ ἀποτέλεσμα τὸ ἐνεργεῖ ἡ θεία χάρις.  Καὶ κάτι ἄλλο.  ῾Η ᾿Ορθόδοξη ᾿Εκκλησία δὲν πιστεύει στοὺς ἐπίγειους ἀγγέλους.  Γιατί στόχος της δὲν εἶναι ὁ ἄνθρωπος, οὔτε ἐλπίδα καὶ προοπτική της ἡ γῆ.  ῾Η ᾿Ορθοδοξία προβάλλει τὸ ὅραμα τοῦ οὐράνιου ἀνθρώπου.  Τοῦ ἐνσάρκου στὴ φύση ἀλλὰ οὐράνιου στὸ φρόνημα ἀνθρώπου.  Γιατί χῶρος της εἶναι ὁ οὐρανὸς καὶ κέντρο της ὁ Θεός.

          Μ᾿ αὐτὴ τὴν ἔννοια αὐτὸ ποὺ ἔχει καὶ σήμερα νὰ μᾶς δώσει ἡ εὐχαριστιακὴ καὶ λειτουργικὴ ζωὴ, ἡ λατρεία, εἶναι τὸ νὰ μᾶς φέρνει τὸν Θεὸ κοντά μας καὶ νὰ ἀνεβάζει ἐμᾶς στὸ χῶρο τοῦ οὐρανοῦ καὶ στὸν χρόνο τῆς αἰωνιότητος.  Νὰ μᾶς ὑπενθυμίζει ὅτι  «πᾶσα δικαιοσύνη ἀνθρώπου ὡς ῤάκος ἀποκαθημένης» (῾Ησ. ξδ' 5).  ῞Ο,τι καὶ νὰ κάνουμε ἐμεῖς δὲν ἔχει καμμιὰ ἀξία, σὰν ἕνα κουρέλι εἶναι.  Αὐτὸ μπορεῖ νὰ τὸ πεῖ κανεὶς καὶ στὸν εἰκοστὸ αἰώνα.  ῾Υπάρχει ὅμως καὶ ἕνας κίνδυνος.  ᾿Επειδὴ ἡ ἐποχή μας τὰ τυποποιεῖ ὅλα, ἀκόμη καὶ τὴν οὐσία, νὰ ἐκφυλισθεῖ τὸ πνεῦμα καὶ ἡ ἀλήθεια τοῦ μυστηρίου σὲ τύπο, συνήθεια, ἐξωτερικὸ σχῆμα.

Ν.Κ. Εκεῖνο ὅμως ποὺ ἀκόμη ἔχει σχέση μὲ τὴν ἐρώτησή μου εἶναι τὸ γεφύρωμα αὐτῆς τῆς θεωρητικῆς διάστασης μὲ τὴν πραγματικότητα, μιὰ καὶ κάνατε καὶ τὴν ἀντιδιαστολὴ μὲ τὴ Δύση καὶ πράγματι εἶναι ἀλήθεια ὅτι ἡ ἔννοια κοινωνία στὴ Δύση ὑπὸ τὴν ἔννοια τῆς ἐπικοινωνίας, τῆς ὁριζόντιας διάστασης σὲ βαθύτερα φιλοσοφικά, ἀνθρωπολογικὰ καὶ θρησκευτικὰ ἐπίπεδα, ὁπώσδήποτε ἔχει ἀτονίσει ἰδιαίτερα στὴ νεώτερη ἐποχή καὶ δὲν μιλᾶμε πιὰ γιὰ ὖ῏ὴἂὰ῝, ἀλλὰ ὖ῏ὴἂὸὦὰ῝ ὖ῏ὴἂὸὦἂὸὖ.  ῾Υπὸ τὴν ἔννοια τοῦ ὖ῏ὴἂὸὦὰ῝ ἔγινε μηχανικὴ ἡ ἐπικοινωνία.

            Φαίνεται ὅμως ὅτι ἡ σημερινὴ πραγματικότητα, ὅπως εἶναι ἡ κοινωνιολογικὴ πραγματικότητα, ἡ νεωτερικότητα, αὐτὴ ἡ ὁποία σαφῶς πηγάζει ἀπὸ μιὰ κοινωνικο-οικονομικὴ καὶ πολιτισμικὴ ἐξέλιξη ἡ ὁποία ἑδράζεται στὴ Δύση, δηλαδὴ στὴν Εὐρώπη καὶ κατ᾿ ἐπέκταση στὴν ᾿Αμερικὴ, Καναδᾶ, κ.λπ., ἡ πραγματικότητα αὐτὴ ποὺ ἐμφανίζεται ὡς κοινωνικο-οικονομικὴ, τεχνολογική, ἐπιστημονική, κ.λπ. νεωτερικότητα δὲν κάνει πιὰ διακρίσεις μεταξὺ ᾿Ανατολῆς καὶ Δύσης.  Δὲν μπορῶ νὰ φανταστῶ σὲ τί εἶναι οὐσιαστικὰ διαφορετικὴ ἀπὸ πλευρᾶς κοινωνικῆς, αὐτῆς τοῦ ὖ῏ὴἂὸὦὰ῝, ἡ σημερινὴ πραγματικότητα, ἂς ποῦμε τοῦ Λονδίνου, τοῦ ῎Αμστερνταμ ἀπὸ τὴ μιὰ πλευρά, καὶ τῆς ᾿Αθήνας ἴσως τῆς σημερινῆς ἀπὸ τὴν ἄλλη.

π.Ν.Χ. Αὐτὰ συμβαίνουν σὲ ἐπίπεδο ὖ῏ὴἂὸὦὰ῝ ὅπου οἱ τεχνολογικοί, οἰκονομικοί, ἐπιστημονικοί, κοινωνικοὶ ὅροι εἶναι κοινοί.  Σὲ ἐπίπεδο ὅμως προσώπων καὶ θρησκευτικῆς παραδόσεως ἡ διαφορὰ παραμένει σαφής.  ῾Ο δυτικὸς ἄνθρωπος εἶναι πιὸ ἐκλογικευμένος.  ᾿Ακόμη καὶ τὰ αἰσθήματά του εἶναι διανοητικά.  ᾿Ενῶ ὁ ἀνατολικὸς ἀκόμη καὶ στὶς σκέψεις του εἶναι καρδιακός.  ῾Η ἔννοια τοῦ Θεοῦ στὴν ᾿Ανατολὴ εἶναι σαφῶς μυστική.  ῾Ο Θεὸς βιοῦται ὡς μυστήριο, ἐνῶ στὴ Δύση προσεγγίζεται ὡς κατανόηση.  Καὶ αὐτὸ ἔχει νὰ κάνει καὶ μὲ τὴν ἀγωγὴ καὶ τὴν ἱστορικὴ παράδοση.  Αὐτὴ εἶναι μιὰ βασικὴ διαφορὰ ᾿Ορθοδοξίας καὶ Χριστιανικῆς Δύσεως.

          Καὶ γιὰ νὰ ἔρθω στὸ θέμα τῆς κοινωνίας, νὰ πῶ πῶς συνδέεται ἡ Εὐχαριστιακὴ Θεολογία μὲ τὴν πράξη τῆς διαπροσωπικῆς κοινωνίας.  ῞Οταν πᾶμε στὴν ᾿Εκκλησία καὶ μετέχουμε στὴ Θεία Εὐχαριστία μυστηριακῶς, ὅλοι ἑνωνόμαστε μὲ τὸν ἴδιο τὸν Χριστό, γινόμαστε κομμάτια, μέλη τοῦ ἰδίου σώματος.  Αἰσθανόμαστε λίγο ἀδελφοί, στὸ μέτρο ποὺ μπορεῖ ὁ καθένας μας.  Αὐτὸ δὲν εἶναι μόνο τὸ τί αἰσθανόμαστε σὲ συναισθηματικὴ βάση, ἀλλὰ εἶναι καὶ μιὰ σταγόνα μυστικῆς ἐμπειρίας ποὺ προχέεται ὡς χάρις ἀπὸ τὸ μυστήριο τῆς Θείας Εὐχαριστίας.  Εἶναι ἕνα θαῦμα, μπορῶ νὰ τὸ πῶ, τὸ νὰ αἰσθανθοῦμε μεταξύ μας ἀδελφοί.  Γιατί ἡ λέξη «ἀδελφοὶ» εἶναι ἱερὴ λέξη ποὺ σημαίνει στὰ ἐλληνικὰ πὼς προερχόμαστε ἀπὸ τὴν ἴδια δελφίδα, τὴν ἴδια κοιλιά, τὴν ἴδια μήτρα, καὶ αὐτὴ ἡ ἴδια μήτρα εἶναι τὸ ῞Αγιο Ποτήριο, τὸ ἱερὸ Θυσιαστήριο, ἡ Κολυμβήθρα, ἡ ᾿Εκκλησία, ὁ Θεὸς ὁ ἴδιος.  ᾿Εὰν λοιπὸν ἐγὼ νοιώθω ἀδελφός, ἀρχίζω νὰ συμπεριφέρομαι ὡς ἀδελφὸς στοὺς συνανθρώπους μου.  ᾿Εγὼ δὲν ἀγαπῶ τοὺς ἀδελφούς μου ἢ τὶς ἀδελφές μου ἐπειδὴ εἶναι καλοί.  Τοὺς ἀγαπῶ ἐπειδὴ εἶναι ἀδέλφια μου μὲ τὰ ἐλαττώματά τους.  ῾Η ἀγάπη προηγεῖται τῆς ποιότητός τους.  ᾿Αντίστοιχα, καὶ τοὺς ἄλλους ἀδελφούς, τοὺς συγγενεῖς κατὰ πίστιν ποὺ μετέχουν τοῦ ἰδίου ποτηρίου, ποὺ βγῆκαν ἀπὸ τὴν ἴδια κολυμβήθρα, καὶ ἀπὸ τὴν ἴδια μήτρα, ἀρχίζω νὰ τοὺς αἰσθάνομαι ἀμέσως σὰν ἀδέλφια μου.

          ῞Οταν, λοιπόν, βγῶ ἀπὸ τὴν κλειστὴ ἐξ αἵματος οἰκογένειά μου καὶ μεταφερθῶ στὴν πνευματική μου οἰκογένεια, μπορῶ μετὰ νὰ κάνω καὶ τὸ ἑπόμενο ἅλμα τὸ ὁποῖο εἶναι ν᾿ ἀποκτήσει μιὰ παγκοσμιότητα, μιὰ καθολικότητα ἡ ἀγάπη μου, καὶ ν᾿ ἀγκαλιάσω, ν᾿ ἀγαπήσω καὶ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους, ὄχι ἴσως μυστηριακὰ ἀλλὰ ὅμως κατὰ πνεῦμα.  Τοὺς ἀνθρώπους αὐτοὺς ποὺ δὲν ζοῦν στὴν ᾿Εκκλησία, ἴσως ἔχουν ἄλλο θρήσκευμα, ἄλλες παραδόσεις, ἄλλες συνήθειες, ἀλλὰ ὅμως εἶναι καὶ αὐτοὶ δημιουργήματα τοῦ Θεοῦ, ἔστω καὶ ἂν ἀκολουθοῦν ἕνα δρόμο ποὺ δὲν εἶναι ὁ δρόμος τῆς ᾿Εκκλησίας καὶ τῆς ᾿Ορθοδοξίας.  Καὶ αὐτὸ δημιουργεῖ ἀκριβῶς αὐτὴ τὴ διεύρυνση, αὐτὴ τὴν πλάτυνση τῆς ψυχῆς.  ῞Οταν ὁ ἄνθρωπος εἶναι πλατὺς μέσα του, καὶ αὐτὸ δένει τὴν παροῦσα ἐμπειρία ὅπως σᾶς τὴν μεταφέρω μὲ τὴν ταπείνωση, καὶ δὲν εἶναι γαντζωμένος σὲ μιὰ περιστροφικὴ κίνηση περὶ τὸν ἄξονα τοῦ ἐγώ του, τότε αὐτομάτως ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς μπορεῖ νὰ γίνει κοινωνικός, εὐγενής, νὰ ξεχειλίζει ἀπὸ ἀγάπη, κι ὄχι νὰ βγάζει ὀργή, θυμό, ἔλεγχο, μισαλλοδοξία.  ῎Ετσι, λοιπόν, σιγὰ-σιγὰ ἀρχίζει νὰ μεταφράζεται ἡ μυστική, πνευματικὴ ἐμπειρία σὲ ἠθικό, κοινωνικὸ ἀποτέλεσμα.

Ν.Κ. Στὸ σημεῖο αὐτὸ θὰ ἤθελα, ἐπειδὴ ἔχω καὶ μιὰ προβληματικὴ προσωπικὴ ἀπὸ κάποια θεολογικὴ θεώρηση τῶν πραγμάτων ἐδῶ, στὴν ἔννοια αὐτῆς τῆς κοινῆς δελφίδος, τῆς κοινῆς μήτρας, γεννᾶται ἕνα πρόβλημα συνόρων τὸ ὁποῖο ἐπεκτείνεται στὴν ἔννοια τῆς ἀδελφικότητος ἐκτὸς ᾿Ορθοδόξου χώρου ὑπὸ τὴν στενὴ ἔννοια, ὅπως εἴπατε τῆς κοινῆς κολυμβήθρας καὶ τοῦ κοινοῦ ποτηρίου, δηλαδὴ πῶς καὶ κατὰ ποιό τρόπο διαχέεται αὐτὴ ἡ ἀδελφικὴ ἀγάπη ἡ ὁποία εἶναι συνάλληλη τῆς κοινῆς καταγωγῆς, ὑπὸ τὴν ἔννοια ὅτι ἀνήκουμε στὸ κοινὸ ποτήριο, ἀνήκουμε στὴν ἴδια Θεία Λειτουργία.  Πῶς ἡ ᾿Ορθοδοξία στὸ σύγχρονο κόσμο ποὺ οἱ ἄνθρωποι πιὰ εἶναι σύμμικτοι καὶ ὅλο γίνονται καὶ πιὸ σύμμικτοι, διασπᾶ αὐτὸ τὸ σύνορο τοῦ ἀνήκοντος καὶ μὴ ἀνήκοντος ὑπὸ τὴν στενὴ ἔννοια;  Γιατί, ὅπως εἴπατε, καὶ ὅλα τὰ δόγματα παραδέχονται ὑπὸ τὴν εὐρεῖα ἔννοια, ὅτι ὅλοι εἴμαστε παιδιὰ τοῦ Θεοῦ.  Πῶς λοιπὸν ἡ ᾿Ορθοδοξία βγαίνει ἀπὸ τὰ ὅρια τοῦ ᾿Ορθόδοξου ἀδελφοῦ καὶ συνδέεται μὲ τὰ ὅρια μιᾶς εὐρύτερης ἀδελφικῆς ἀγάπης μέσα στὰ πλαίσια τῆς Θείας Εὐχαριστίας;

π.Ν.Χ. ῞Οταν μέσͺῳ τῆς Θείας Εὐχαριστίας κανεὶς βγεῖ ἀπὸ τὰ ὅρια τοῦ ἑαυτοῦ του καὶ ἀντὶ νὰ μπεῖ σὲ ἄλλα ὅρια εἰσέλθει στὸ χῶρο τοῦ Θεοῦ, ἐπειδὴ ὁ Θεὸς δὲν ἔχει ὅρια, ζεῖ σὲ μιὰ κατάσταση δίχως ὅρια, στὴν κατάσταση τῆς κατὰ χάριν υἱοθεσίας, στὴν κατάσταση «τῆς ἐλευθερίας τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ» (Ρωμ. η' 21).

Ν.Κ. Θὰ ἤθελα λίγο νὰ ἀναπτύξετε τὴν ἐσχατολογικὴ διάσταση καὶ τὴν ἔννοια τῆς Θείας Εὐχαριστίας ὡς παγκόσμιας ἀναφορᾶς.

π.Ν.Χ. Λίγο θέλω νὰ προσέξω δύο πράγματα.  Τὸ ἕνα εἶναι νὰ μὴν δοθεῖ οἰκουμενιστικὴ ἑρμηνεία, ἀλλὰ οἰκουμενικὸς χαρακτήρας σ᾿ αὐτὰ ποὺ λέμε.  Δηλαδὴ ἐμεῖς δὲν νοιώθουμε ὅτι τὸ δῶρο τοῦ Θεοῦ σὲ μᾶς, ἡ ᾿Ορθοδοξία, εἶναι ἕνα δῶρο ποὺ μᾶς διαφοροποιεῖ ἀπὸ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους, ἀλλὰ εἶναι δῶρο ποὺ μᾶς φέρνει κοντὰ στὸ Θεὸ καὶ κοντὰ στοὺς ἀνθρώπους.  Γι᾿ αὐτὸ ἡ ᾿Ορθόδοξη παράδοση πάντα, χωρὶς νὰ εἶναι προσηλυτιστική, χωρὶς νὰ εἶναι, θὰ τὸν πῶ τὸν ὅρο, οἰκουμενιστική, εἶναι οἰκουμενική, ἱεραποστολική.  ῞Οποιος ζεῖ τὸ δῶρο τοῦ Θεοῦ, θέλει νὰ τὸ πεῖ, νὰ τὸ προσφέρει, νὰ τὸ μοιρασθεῖ.

          Τὸ δεύτερο εἶναι ὅτι τὸ καλύτερο ποὺ ἔχουμε νὰ κάνουμε εἶναι νὰ μεταμορφώσουμε αὐτὸ ποὺ εἴμαστε.  ᾿Απὸ ὑπεροπτικὰ σωστοὶ νὰ γίνουμε ταπεινὰ ἅγιοι καὶ ἀπὸ σωματεῖο χριστιανῶν μυστικὸ σῶμα τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ.  Μᾶς ἔδωσε ὁ Θεὸς αὐτὴν τὴν εὐλογία, ἐκεῖνος ξέρει γιατὶ ἐμεῖς γεννηθήκαμε ᾿Ορθόδοξοι.  ᾿Εγὼ ἂν γεννιόμουν στὴν ᾿Ιαπωνία, ἄλλο θρήσκευμα θὰ εἶχα.  Δὲν θὰ ἤξερα κἂν ὅτι ὑπάρχουν ᾿Ορθόδοξοι.  ῞Οταν ἤμουν στὴν ᾿Αμερική, στὸ Ηὰἶἇὰἶὶ, μὲ ρώτησε μιὰ καθηγήτρια ἂν ἀκόμη στὴν ῾Ελλάδα πιστεύουμε στὸ Δία.  Δὲν ἐγνώριζε ὅτι στὴν ῾Ελλάδα ὑπάρχει μία ἄλλη θρησκευτικὴ ἀντίληψη.

          Λέω λοιπόν ὅτι ὅταν κανεὶς ζεῖ ὡς δῶρο καὶ ὡς χάρι τὴν πίστη καὶ τὰ μυστήρια μέσα του, δὲν μπορεῖ νὰ μὴ δεῖ ὅτι οἱ ἄλλοι ἄνθρωποι εἶναι ὅλοι παιδιὰ τοῦ Θεοῦ, στοὺς ὁποίους ὅμως τὸ καλύτερο δῶρο ποὺ θὰ εἶχε νὰ κάνει εἶναι ἡ μαρτυρία τῆς πίστεως.  Δὲν μπορεῖ νὰ μὴν θεωρεῖ χρέος ἀγάπης τὸν πόθο τῆς σωτηρίας τους.  ῎Ετσι ἀρχίζει νὰ ἀναπτύσσεται μιὰ ἱεραποστολικὴ διάσταση καὶ γιὰ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους καὶ ἔχει ὁ Θεὸς τί θὰ γίνει.

          ᾿Απὸ τὴν ἄλλη μεριὰ αὐτὸ δὲν σχετικοποιεῖ τὸν ἀπόλυτο χαρακτήρα τῆς σχέσης μας μὲ τὴν ἀλήθεια.  Δὲν μποροῦμε ν᾿ ἀμφισβητήσουμε τὸ δῶρο ποὺ μᾶς ἔχει δώσει ὁ Θεὸς ὡς ᾿Ορθοδόξους καὶ νὰ ποῦμε· 1/2ραῖα, λίγη ὑποχώρηση ἐμεῖς, λίγη ὑποχώρηση οἱ ἄλλοι, νὰ τὰ βροῦμε.  Αὐτὸ εἶναι οἰκουμενισμός.  Αὐτὸ ρευστοποιεῖ, ἐξασθενίζει τὴ βαρύτητα τῆς ἀλήθειας καὶ ἀλλοιώνει τὴν ἔννοιά της.  ᾿Αγαποῦμε τὴν ἀλήθεια ὡς δῶρο τοῦ Θεοῦ καὶ ταπεινὰ βλέπουμε τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους ποὺ ἀλλιῶς ἔχουν μάθει, ἀλλιῶς σκέπτονται καὶ βρίσκονται ἐκτὸς τῆς ᾿Εκκλησίας, βέβαια.  Γι᾿ αὐτὸ δὲν φταῖνε φυσικὰ αὐτοί.  Αὐτὸ εἶναι ἀποτέλεσμα τοῦ πτωτικοῦ χαρακτήρα τοῦ κόσμου μας, καὶ ὁ σκοπός, ἡ εὐχή, ἡ προσευχή, ἡ ἐλπίδα καὶ ἡ προσδοκία τῆς ᾿Εκκλησίας εἶναι ὅλοι σιγὰ-σιγὰ ὅταν 1/2ριμάσει ὁ καιρὸς νὰ μποῦνε σ᾿ αὐτὴ τὴν κολυμβήθρα, ποὺ δὲν εἶναι ἡ δικιά μας, τῶν ᾿Ορθοδόξων, ἀλλὰ εἶναι τοῦ Θεοῦ, στὴν ὁποία βρεθήκαμε καὶ ἐμεῖς κατὰ χάριν.  ῾Η ᾿Εκκλησία μυσταγωγεῖ τὰ τέκνα της, ἀλλὰ προσεύχεται γιὰ ὅλο τὸν κόσμο, ὅλη τὴν κτίση.  Αὐτὴ εἶναι ἡ παγκοσμιότητά της.

 ᾿Ορθοδοξία καὶ ᾿Εθνικισμὸς

Ν.Κ. ᾿Απ᾿ αὐτὴ τὴ διάσταση ποὺ περιγράψατε τόσο 1/2ραῖα, θὰ ἤθελα νὰ ἔλθω σὲ μιὰ ἄλλη διάσταση, ἡ ὁποία εἶναι ἐπίσης μιὰ πραγματικὴ διάσταση τῆς ᾿Ορθοδοξίας καὶ ἐννοῶ τὴν διασύνδεση τῆς ᾿Ορθοδοξίας ἰδίως τὰ τελευταῖα 150-200 χρόνια μὲ τὴν ὅλη ἐξέλιξη καὶ μορφολογία τοῦ ῾Εθνικισμοῦ, στὸ χῶρο ποὺ ἡ ᾿Ορθοδοξία ἀναπτύχθηκε γεωγραφικὰ καὶ ἱστορικά.  Καὶ ἐδῶ φαίνεται ὅτι ἡ διασύνδεση αὐτὴ εἶναι ἔντονη καὶ μάλιστα τὴν τελευταία δεκαετία διέρχεται μιὰ ἀναβίωση, καὶ θὰ μποροῦσε νὰ πεῖ κανεὶς μιὰ περισσότερη σκλήρυνση στὰ σύνορά της.  Δηλαδή, στὸ νὰ ἐσωκλείει τὴν ᾿Ορθοδοξία ἐθνικιστικὰ περισσότερο εἴτε σὲ κράτη-ἔθνη ἢ ὑπὸ μιὰ ἄλλη εὐρύτερη ἀλλὰ ἀκόμη ἐθνικιστικὴ ἔννοια, ἡ ὁποία ἔχει κάποιες ἀποκλειστικὲς προεκτάσεις.  Θὰ ἤθελα σ᾿ αὐτὸ τὸ σχολιασμό σας καὶ τὴ θεώρησή σας.  ᾿Επειδή, τουλάχιστον ἕνας οὐδέτερος παρατηρητὴς βλέπει αὐτὴ τὴ διασύνδεση ἔντονα καὶ κάπως διασυνδέει τὴν παρατηρουμένη τὴν τελευταία δεκαετία, δεκαπενταετία ἴσως, ἀναβίωση τῆς ᾿Ορθοδοξίας, ἡ ὁποία ἄλλωστε συμβαδίζει μὲ τὴν γενικώτερη θρησκευτικὴ ἀναβίωση σὲ παγκόσμιο ἐπίπεδο, μ᾿ αὐτὴ τὴν ἐθνικιστικὴ διάσταση.

π.Ν.Χ. Μέχρι τώρα ἀσχοληθήκαμε μὲ τὴν θεολογία καὶ τὴν πνευματικὴ διάσταση τῆς ᾿Ορθοδοξίας, ἀλλὰ ἡ ᾿Εκκλησία ἔχει καὶ σχήματα ἀνθρώπινα.  ῞Οπως ὁ Χριστὸς ἔχει τέλεια θεία καὶ τέλεια ἀνθρώπινη φύση, κατ᾿ ἀνάλογο τρόπο καὶ οἱ ἄνθρωποι ζοῦν καὶ μὲ ὑπόσταση θεϊκὴ καὶ ἀνθρώπινη καὶ ἡ ᾿Εκκλησία ἔχει πνευματικὴ καὶ ἀνθρώπινη διάσταση.  Στὴν ἀνθρώπινή της διάσταση μπαίνει καὶ τὸ κοινωνικὸ χρῶμα, μπαίνει καὶ τὸ πολιτικὸ καὶ τὸ πολιτιστικό, μπαίνει ἡ παράδοση, μπαίνει ἡ ἱστορία.  Ποιὸς μπορεῖ νὰ ἀρνηθεῖ ὅτι στὸ σχῖσμα τῶν ἐκκλησιῶν δὲν ὑπῆρξαν κάποιες ἱστορικὲς συγκυρίες καὶ προεκτάσεις;  Δὲν εἶναι θέμα μόνο θεολογίας, εἶναι καὶ θέμα ἀνθρώπων, προσώπων, πολιτικῶν, ἐπιρροῶν, κ.λπ.  Μ᾿ αὐτὴ τὴν ἔννοια, ὑπάρχει στὶς μέρες μας, ὄχι ἀκριβῶς πρόβλημα τῆς ᾿Ορθοδοξίας· ἡ ᾿Ορθοδοξία, ἡ θεολογία εἶναι τὸ ῏ἆὦἂἣ῟ἣ τῆς πνευματικότητος.  ῾Υπάρχουν προβλήματα στὶς διοικήσεις καὶ τὰ ὄργανα τῶν ᾿Ορθοδόξων ἐκκλησιῶν.

          ῎Ετσι στὰ Βαλκάνια, ἐπὶ παραδείγματι, ἡ πρόσφατη ἀναδιαμόρφωση τῶν συνόρων, ἐπειδὴ οἱ ἄνθρωποι ἔχουν διαφορετικὴ ἐθνικὴ ταυτότητα, προκάλεσε ἔντονα προβλήματα σὲ ἀναφορὰ μὲ αὐτὸ ποὺ ὀνομάζεται καὶ κατανοοῦμε ὡς κοινωνικὴ ἐλευθερία καὶ πολιτικὴ ἐλευθερία.  Μέσα σ᾿ αὐτὰ μπαίνουν καὶ οἱ φορεῖς τῆς ᾿Εκκλησίας καὶ ἀρχίζει νὰ δημιουργεῖται μιὰ κατάσταση ἡ ὁποία ὁπωσδήποτε κάθε ἄλλο παρὰ ἐπιθυμητὴ εἶναι.  Αὐτὸ λοιπὸν δὲν εἶναι καλὸ ποὺ γίνεται - ποιός θὰ μποροῦσε νὰ ἰσχυρισθεῖ τὸ ἀντίθετο; - ἀλλὰ ὅμως εἶναι κάτι ποὺ δένει περισσότερο μὲ τὸν πτωτικὸ χαρακτήρα τοῦ κόσμου στὸν ὁποῖο ζοῦμε.  Αὐτὸ ἔχει τὴν σφραγίδα τῆς πτώσεως, τῶν διακρίσεων, τῶν συνόρων, τῶν περιορισμῶν καὶ ὄχι τὴ σφραγίδα τοῦ Θεοῦ.

          Εἴπαμε προηγουμένως ὅτι αὐτὴ ἡ μυστηριακὴ ζωὴ καὶ ἡ μυστικὴ περιχώρηση στὸ μυστήριο καὶ στὴ χάρι τοῦ Θεοῦ καταργεῖ τὰ σύνορα.  Καὶ καταργεῖ τὰ σύνορα καὶ γιὰ τοὺς ἀνθρώπους ποὺ δὲν ἔχουν κἂν τὴν ἴδια πίστη.  Δὲν θὰ μποροῦσε λοιπὸν τὸ ᾿Ορθόδοξο φρόνημα νὰ ἑνώνει ἀνθρώπους ποὺ ἔχουν διαφορετικὲς παραδόσεις, διαφορετικὴ ἐθνικὴ ταυτότητα, διαφορετικὴ νοοτροπία καὶ συνήθειες;  ᾿Ασφαλῶς θὰ μποροῦσε, καὶ αὐτὴ εἶναι ἐν πολλοῖς ἡ κατάσταση.

          ᾿Απὸ τὴν ἄλλη πλευρὰ ὑπάρχει μιὰ καινοφανὴς τάση ποὺ ἐμφανίζεται στὸ Δυτικὸ κόσμο· τάση ἀρκετῆς στροφῆς πρὸς τὴν ᾿Ορθοδοξία, κυρίως στὴν ᾿Αμερική, λιγότερο στὴν Εὐρώπη καὶ στὴν Αὐστραλία, ἀνθρώπων ποὺ δὲν ἔχουν ᾿Ορθόδοξη παράδοση καὶ παρελθόν.  Αὐτοὶ δὲν ἐμποδίζονται ἀπὸ τὸν ἐθνικιστικὸ χαρακτήρα, ἀπὸ αὐτὴν τὴν διαίρεση ποὺ ἐμεῖς σὲ ἀνθρώπινο ἐπίπεδο ἔχουμε, ἀλλὰ βλέπουν τὸ πῶς μιλάει ὁ Θεὸς μέσα τους καὶ πῶς τοὺς προσκαλεῖ καὶ στὴν οὐσία μᾶς ἀνέχονται.  Καὶ μέσα ἀπὸ τὶς ἐθνικὲς ἐκκλησίες τῶν χωρῶν τους μπαίνουν στὴν μία ἁγία, καθολικὴ καὶ ἀποστολικὴ ᾿Εκκλησία.  Αὐτὸ εἶναι μιὰ ἀπάντηση στὸ πῶς ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ μπορεῖ νὰ λειτουργεῖ καὶ ἐκεῖ ποὺ γίνονται τὰ χονδρότερα ἀνθρώπινα λάθη ἢ ὑπάρχει καὶ ἐμπάθεια ἀπὸ τοὺς κεντρικοὺς ἐνδεχομένως φορεῖς τῆς ᾿Εκκλησίας.

Ν.Κ. ῎Ηθελα νὰ συνεχίσουμε ἀπὸ τὸ σημεῖο αὐτὸ σχετικὰ μὲ τὴν κάποια ἐνσωμάτωση τῆς ᾿Ορθοδοξίας μέσα σὲ ἐθνικιστικὰ πλαίσια λόγῳ τῶν κοινωνικῶν καὶ ἱστορικῶν συνθηκῶν.

π.Ν.Χ. ῍Αν ἐξαιρέσουμε κάποιες ἱστορικὲς παραφωνίες, στὸ ἐπίπεδο ποὺ τὴν προσεγγίζουμε ἐδῶ, ἡ ᾿Ορθοδοξία παρουσιάζει μιὰ εὐελιξία στὴν διάλεκτο μεταφορᾶς τοῦ μηνύματός της.  Καὶ δὲν ἐννοῶ τὴ γλωσσικὴ μόνο διάλεκτο, ἀλλὰ καὶ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ὁμιλεῖ ὥστε νὰ εἶναι προσηρμοσμένη στὰ κοινωνικὰ δεδομένα τοῦ τόπου στὸν ὁποῖο λειτουργεῖ.  ᾿Αλλιῶς ὁμιλεῖ στοὺς ἀφρικανούς, ἀλλιῶς στοὺς χριστιανοὺς τῆς ῎Απω ᾿Ανατολῆς, ἀλλιῶς στοὺς Ρώσους, ἀλλιῶς στοὺς ἀνθρώπους ποὺ γεννήθηκαν στὴν ᾿Αμερική.  Καὶ ἡ γλῶσσα εἶναι διαφορετικὴ καὶ ὁ τρόπος καὶ ἡ μέθοδος.  Διατηροῦμε τὴν οὐσία, προσαρμόζουμε τὶς μορφές.  Αὐτὸ ὅμως γιὰ νὰ γίνει θέλει μιὰ ἐλευθερία ἤθους καὶ πνεύματος.  Προϋποθέτει μιὰ κατάσταση ποὺ νὰ δημιουργεῖ αὐτὴ τὴ διάκριση τοῦ τί εἶναι οὐσία καὶ τί εἶναι τύπος καὶ μορφή. ῞Οπου λείπει ἡ διάκριση παρατηρεῖται ἔξαρση τῶν παθῶν καὶ ἔνταση στὶς σχέσεις τῶν κατὰ τόπους ᾿Εκκλησιῶν.

Ν.Κ. Μπορεῖ ὅμως ἡ ᾿Ορθοδοξία ὡς θρησκευτικὸς καὶ πολιτιστικὸς παράγων νὰ ἀποδεσμεύσει ἑαυτὴν ἀπὸ αὐτὴ τὴν μέχρις ἑνὸς μεγάλου βαθμοῦ ταύτιση μὲ τὴν ἐθνικιστικὴ ὑπόσταση;  ῞Οπως παρατηρεῖται στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο, ὑπάρχει κατὰ τὴ γνώμη μου μιὰ ἔντονη διασύνδεση τῆς ἔννοιας, ὄχι μόνο τῆς ἑλληνικότητας, ἀλλὰ καὶ τῆς ἔννοιας τῆς ταυτότητας καὶ τῶν συμφερόντων, ἂν θέλετε, τῆς συγχρόνου ἑλληνικῆς κοινωνίας ἀπὸ τὴν μιὰ πλευρὰ μὲ τὴν ᾿Ορθοδοξία.  Γίνεται π.χ. μιὰ ἀντιδιαστολὴ πρὸς τὴ Δύση ἢ πρὸς ἄλλες κατευθύνσεις, μὲ αὐτὴ τὴν ἔννοια ὅτι ἐμεῖς εἴμαστε ῞Ελληνες ᾿Ορθόδοξοι.

π.Ν.Χ. ᾿Εγὼ κατάλαβα προηγουμένως τὸν ὅρο «ἐθνικιστικὸ» ἀρκετὰ διαφορετικά.  ῎Ετσι δὲν θεωρῶ ὅτι ἡ ἑλληνικὴ ᾿Εκκλησία ἐδῶ ἔχει στὴν ἀγωγή της ἐθνικιστικὸ χαρακτήρα.  Βλέπετε πόσο ἔχει συμπαρασταθεῖ στὶς μέρες μας στὶς ἄλλες ᾿Εκκλησίες, ἀνιδιοτελῶς νομίζω ἡ ἑλλαδικὴ ᾿Εκκλησία.  Δηλαδὴ ἀκόμη καὶ στὴ Ρωσικὴ ᾿Εκκλησία ἐστάλη βοήθεια, στὴν ᾿Αλβανία, στὴ Γεωργία, στὴν Τσεχία, στὴ Ρουμανία, στὴ Σερβία κατὰ κόρον.  ῎Εγινε αὐτὸ ὡς συμπαράσταση πρὸς τὶς ἄλλες ᾿Ορθόδοξες ᾿Εκκλησίες ποὺ χειμάζονται κάτω ἀπὸ τὶς παροῦσες συνθῆκες.  Αὐτὸ ἦταν ἡ καλὴ διαγωγὴ τῆς ᾿Εκκλησίας μας.

           ῾Υπάρχει βέβαια καὶ ἡ κακή.  ῾Η κακὴ ἔχει δύο διαστάσεις.  ῾Η μία διάσταση εἶναι αὐτὸ τὸ φρόνημα τῆς ὑπεροχῆς ποὺ ὅταν μᾶς ποῦν ὅτι κάτι ἑλληνικὸ εἶναι καλό, λίγο νὰ ἐπαιρόμεθα ἀνοήτως  Καὶ ζητοῦμε κάποια ἱστορικὰ καὶ παραδοσιακὰ πρωτεῖα τιμῆς.  ᾿Αλλὰ αὐτό, νομίζω, ὅτι εἶναι πολὺ ἀνθρώπινο.  Χώρια τὸ ὅτι τουλάχιστον ὑπάρχει μιὰ ἔντονη ἑλληνικὴ σφραγίδα στὴν παράδοση τῆς ᾿Εκκλησίας.  Βέβαια θὰ μποροῦσαν οἱ Ρῶσοι νὰ καυχῶνται γιατί εἶναι πιὸ πολλοί.  Αὐτὰ εἶναι τὰ ἀνθρώπινα, αὐτὴ εἶναι ἡ ἀνθρώπινη μιζέρια, νὰ διεκδικεῖ ὁ καθένας μας δικαιώματα μέσα ἀπὸ αὐτὸ ποὺ μᾶς προκαλεῖ διαρκῶς νὰ ἀπορρίψουμε ὅλα μας τὰ δικαιώματα· τὴν ᾿Εκκλησία.  Καὶ αὐτὸ δὲν εἶναι ἡ ᾿Ορθοδοξία· αὐτὸ εἶναι ἡ ἀνθρώπινη διάσταση.

          ῾Υπάρχει καὶ μιὰ δεύτερη ἐκτροπή.  Εἶναι ἡ συνταύτιση τῆς ᾿Εκκλησίας μὲ συγκεκριμένες πολιτικὲς ἢ κατευθύνσεις, εἴτε αὐτὸ ἐξυπηρετεῖ ἐθνικὰ συμφέροντα, ἢ συμφέροντα ὁρισμένων ὁμάδων καὶ τάσεων.  ῎Ετσι οἱ πολιτικοὶ στὶς μέρες μας ἐμφανίζουν τὴν ᾿Ορθοδοξία ὡς συνδετικὸ κρίκο -καὶ εἶναι συνδετικὸς κρίκος-, λόγῳ τῆς κοινῆς αἴσθησης παράδοσης τῶν χωρῶν τῆς ᾿Ανατολικῆς Εὐρώπης.  Αὐτὸ εἶναι πάλι πολὺ ἀνθρώπινο.  ᾿Αλλὰ ἀποτελεῖ πολιτικὴ καὶ κοινωνιολογικὴ θεώρηση.  ῾Η ᾿Ορθοδοξία δὲν ταυτίζεται μὲ κανένα ἀνθρώπινο σχῆμα ὅσο καλὸ κι ἂν εἶναι.

          ῾Η μόνη ἐξαίρεση εἶναι ὅταν κάποιοι μᾶς χτυποῦν στὸ ὄνομα τῆς ᾿Ορθοδοξίας.  Τότε εἶναι ἱερὸ χρέος νὰ ἑνωθοῦμε καὶ νὰ ἀμυνθοῦμε.  Καὶ αὐτὸ προσδοκῶντας πάλι τὴ χάρι καὶ τὴν βοήθεια τοῦ Θεοῦ.  ᾿Εκεῖνος ξέρει πῶς νὰ βοηθεῖ.  ᾿Εκεῖνος ὅταν ἔστελνε τοὺς μαθητές Του, τοὺς ἔλεγε νὰ μὴν προμελετοῦν πῶς θὰ ἀπολογηθοῦν, θὰ τοὺς δοθεῖ φωτισμὸς καὶ δύναμη ἄνωθεν (Λουκ. κα' 14-15).  ῾Η πολὺ ἀνθρώπινη φροντίδα στὶς μεθόδους ἀμύνης ἢ προστασίας τῶν λεγομένων θρησκευτικῶν συμφερόντων μας καὶ σκοπῶν καὶ αὐτὴ ἐκτοπίζει τὸ Θεό.  Δὲν ἔχει νὰ κάνει μὲ τὸ ᾿Ορθόδοξο ἦθος καὶ φρόνημα.  Κάνουμε ὅ,τι περνάει ἀπὸ τὸ χέρι μας μὲ μιὰ ἀνωτερότητα, ὅμως.

          Σήμερα, ἐμεῖς στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο, ἔχουμε ἕνα πρόβλημα μὲ τοὺς Τούρκους.  Θὰ ὑπάρχει ἀσφαλῶς μιὰ πολιτικὴ τὴν ὁποία θὰ ἀκολουθοῦν οἱ πολιτικοί μας, καὶ στὸ μέτρο ποὺ καταλαβαίνουμε ὅτι χρησιμοποιεῖται ὁ Μουσουλμανισμὸς γιὰ νὰ εἰσχωρήσει, νὰ χτυπήσει τὸν Χριστιανισμὸ στὴν Εὐρώπη, θὰ ἀντιδράσωμε.  ῎Ετσι πρέπει νὰ κάνουμε.  ᾿Αλλὰ τὸ νὰ ἀρχίσουμε ὅταν δοῦμε ἕνα Τοῦρκο, ποὺ κι αὐτὸς εἶναι παιδὶ τοῦ Θεοῦ, -κι ἐγὼ ἂν γεννιόμουν στὴν ῎Αγκυρα μουσουλμᾶνος θὰ ἤμουν σήμερα- ὡς ἐχθρό μας καὶ νὰ τὸν μισήσουμε, αὐτὸ εἶναι ἀπαράδεκτο.  Μ᾿ αὐτὴ τὴν ἔννοια ἡ ᾿Εκκλησία πρέπει πολὺ διακριτικὰ μόνο σὲ ἐπίπεδο ἀρχῶν, ἀξιῶν, ἰδεῶν, προσοικειώσεως τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ νὰ πάρει μιὰ θέση.  ᾿Αλλὰ νὰ ἀναμειχθεῖ σὲ κοσμικὲς πολιτικὲς ποὺ ἔχουν καὶ ὑπηρετοῦν κάποιες σκοπιμότητες, ὄχι.

᾿Εκκλησία καὶ Πολιτεία

Ν.Κ. ᾿Επὶ τοῦ θέματος αὐτοῦ, πάτερ Νικόλαε, ὑπάρχει μιὰ ἱστορικὴ διασύνδεση τῆς ὀργανωμένης ᾿Εκκλησίας ὡς ὀργανωμένου κοινωνικοῦ θεσμοῦ μὲ τὴν πολιτεία, στὸν ᾿Ορθόδοξο χῶρο καὶ στὸν ἑλλαδικὸ ἰδιαίτερα, ἀπὸ Μ. Κωνσταντίνου διὰ μέσῳ τοῦ Βυζαντίου καὶ μέχρι σήμερα, μιὰ διασύνδεση τῆς ᾿Ορθοδοξίας μὲ τὸ ἐθνικὸ κράτος.  Στὴν ῾Ελλάδα ἰδιαίτερα ὁ θεσμὸς εἶναι τόσο στενὰ διασυνδεδεμένος ποὺ ὁ διαχωρισμός τους διακρίνεται ἀδύνατος παρὰ τὶς περιοδικές ἐντάσεις ποὺ ὑπάρχουν.  Πάνω στὸ θέμα αὐτὸ θὰ ἤθελα τὴ γνώμη σας ἂν βλέπετε ὅτι αὐτὴ ἡ διασύνδεση αὐτὴ τὴ στιγμὴ βλάπτει τὴν οἰκουμενικότητα τῆς ᾿Ορθοδοξίας.

π.Ν.Χ. ῎Οχι, ἐγὼ δὲν νομίζω, ὅτι θὰ μποροῦσε νὰ τὴν βλάψει.  ᾿Αλλὰ ἂς μιλήσουμε πάλι μὲ τὰ δικά μας δεδομένα.  Δὲν εἶναι οὐδέτερο τὸ ὅτι εἶμαι ῞Ελληνας.  Χαίρομαι πάρα πολὺ ποὺ γεννήθηκα ῞Ελληνας καὶ ἔχω μιὰ καλὴ ὑπερηφάνεια.  Νομίζω, ὅμως, ὅτι ἐπειδὴ ἀκριβῶς ἔχω αὐτὴν τὴν εὐαισθησία μπορῶ πάρα πολὺ νὰ χαρῶ τὴν Ρωσικὴ ταυτότητα ἑνὸς Ρώσου καὶ νὰ ἀπολαύσω τὴν ζεστασιὰ τῶν βιωμάτων ποὺ ἔχει, προερχόμενος, ὅπως καὶ ἐγώ, ἀπὸ μιὰ ἄλλη παράδοση ἐπίσης ὄμορφη καὶ 1/2ραία.  Θὰ μποροῦσε λοιπὸν ἐμεῖς νὰ νοιώθουμε ἔντονα τὴ χαρὰ ὅτι μέσα στ᾿ ἄλλα δῶρα ποὺ μᾶς ἔδωσε ὁ Θεὸς μᾶς ἔδωσε καὶ τὴν συγκεκριμένη ταυτότητα.  ῞Οπως τὸ νὰ εὐγνωμονοῦμε τὸ Θεὸ γιὰ τοὺς συγκεκριμένους γονεῖς ποὺ μᾶς ἔδωσε, δὲν σημαίνει ὅτι δὲν δεχόμαστε ὡς ἱερὴ καὶ δυνατὴ τὴν γονική, μητρική, πατρικὴ σχέση στὶς ἄλλες οἰκογένειες.

          ῎Ετσι κι ἐδῶ χαιρόμαστε γι᾿ αὐτὸ καὶ θὰ θέλαμε πάρα πολὺ ὁ τόπος μας, τὸ κράτος μας νὰ ἔχει αὐτὴ τὴ συνεργασία καὶ τὸν σύνδεσμο ᾿Εκκλησίας καὶ πολιτείας.  ῾Η ᾿Εκκλησία νὰ μπολιάζει μὲ ἀρχὲς τὴν πολιτεία καὶ ἡ πολιτεία νὰ βοηθάει τὴν ᾿Εκκλησία στὸ ὑλικό, κοσμικὸ καὶ ἀνθρώπινό της μέρος γιὰ νὰ μπορεῖ ἡ δεύτερη ἀπρόσκοπτα νὰ ἐπιτελεῖ τὸ πνευματικό. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἰδεατὴ κατάσταση καὶ δὲν λειτουργεῖ κατ᾿ ἀνάγκην ἐθνικιστικά.  ῎Ετσι, ἡ πολιτεία μπορεῖ νὰ φροντίσει γιὰ τὴν θρησκευτικὴ ἐκπαίδευση καὶ ἀγωγὴ τῶν παιδιῶν.  ᾿Επίσης ἐμεῖς στὴν ῾Ελλάδα ἔχουμε ὅλες τὶς ἀργίες ἐκτὸς ἀπὸ τὴν πρωτομαγιὰ θρησκευτικές.  Αὐτὸ δείχνει αὐτὸ τὸν σύνδεσμο ποὺ εἴπατε καὶ διευκολύνει τὴν ἔκφραση τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς.  Τὸ λάθος ἐμφανίζεται ὅταν ἡ ἀνάμειξη τῆς ᾿Εκκλησίας στὰ τῆς πολιτείας καὶ τῆς πολιτείας στὰ τῆς ᾿Εκκλησίας καταστρέφει τὸ ᾿Ορθόδοξο ἦθος.

          Ταυτόχρονα, ὅπως εἴπαμε προηγουμένως, καὶ ἡ ᾿Εκκλησία μπολιάζει τὸ κράτος μὲ ἀρχές.  ῎Ετσι ὅταν ἡ πολιτεία τυποποιεῖ τὴν θρησκευτικὴ ἐκπαίδευση, ὅταν χρησιμοποιεῖ τὴν ᾿Εκκλησία σὰν ὑποχείριό της καὶ θέλει νὰ διορίζει καὶ τοὺς ἱεράρχες ὅπως διορίζει τοὺς διευθυντὲς τῶν μεγάλων ὑπηρεσιῶν, τότε αὐτὴ χάνει τὴν αὐτονομία καὶ ἐλευθερία της καὶ τότε μιλᾶμε γιὰ προβληματικὴ σχέση.  ᾿Αλλὰ στὴν περίπτωση τῆς ἁρμονικῆς σχέσεως χωρὶς νὰ βλάπτεται ἡ πνευματικότητα καὶ οἰκουμενικότητα τῆς ᾿Εκκλησίας, θὰ μποροῦσε αὐτὴ νὰ ἔχει λόγο καὶ νὰ ἐπεμβαίνει μὲ τὸ κῦρος της σὲ νομοθετικά, κοινωνικά, ἀκόμη καὶ σὲ οἰκονομικὰ θέματα, ὅταν θίγονται βασικὲς ἀρχές καὶ ἀξίες.  Βέβαια αὐτὰ δὲν γίνονται σήμερα, γιατί ἡ Εκκλησία δὲν ἔχει δύναμη.  ῾Ο Θεὸς εἶναι ὁ τιμωρημένος τῆς ἐποχῆς μας, ὁ ἐκτοπισμένος.  Σήμερα ὑπάρχει τὸ χρῆμα, ὑπάρχει τὸ συμφέρον, ὑπάρχουν οἱ μεγάλες ἑταιρεῖες, ὑπάρχουν τὰ ἀεροπλανοφόρα τῶν ᾿Αμερικανῶν.  ῾Ως ἰδέα ὅμως καὶ ὡς ἀρχὴ γενικὴ θὰ ἦταν εὐχῆς ἔργο σ᾿ ὅλες τὶς κοινωνίες νὰ ὑπῆρχε αὐτὴ ἡ διασύνδεση ὅπως τὴν προαναφέραμε.  Καὶ ἔτσι ἴσως ξεκίνησε στὸ Βυζάντιο.

          Βέβαια νομίζω ὅτι, μέσα στὴν πορεία τῆς ἱστορίας, διαρκῶς ἡ ᾿Εκκλησία θὰ κάνει λάθη ἀνθρώπινα ποὺ θὰ μᾶς θυμίζουν ὅτι εἴμαστε παροδικοὶ σ᾿ ἕνα πεπτωκότα κόσμο.  Σ᾿ ἕνα κόσμο ποὺ κυριαρχεῖ ἡ φυσικὴ ἀδυναμία, ὁ θάνατος, ἡ ἁμαρτία, τὰ πάθη, ἡ διαστροφή, ὁ διάβολος, μέσα σ᾿ ἕνα τέτοιο κόσμο ἡ ᾿Εκκλησία θὰ ἐπαγγέλεται τὴ βασιλεία τοῦ Θεοῦ.  Καὶ αὐτὸ εἶναι ἡ εὐλογία, ἡ σωστὴ ἐσχατολογία ποὺ ρωτήσατε προηγουμένως, ἡ ἀναμονὴ τοῦ τελείου.  Τὸ ἐσχατολογικὸ μήνυμα τῆς Θείας Εὐχαριστίας εἶναι αὐτὴ ἡ προσδοκία τῆς τελειότητος, μέσα ἀπὸ ἕνα φρόνημα τελειώσεως καὶ διαρκοῦς ἀγῶνος πρὸς τελειοποίηση.  ᾿Ερχόμαστε λοιπὸν νὰ ποῦμε ὅτι σ᾿ αὐτὸν τὸν κόσμο θὰ συμβαίνουν αὐτά, θὰ κάνουν λάθη χονδρὰ οἱ θρησκευτικοὶ ἡγέτες, θὰ ἔχουν πάθη οἱ λεγόμενοι ἐκπρόσωποι τοῦ Θεοῦ, θὰ προδίδουν ἐνίοτε τὴν ἀλήθεια καὶ θὰ ἀπογοητεύουν.  ᾿Αλλὰ θὰ ὑπάρχει πάντοτε ἡ ἁγιότητα ἴσως σὲ κάτι σπηλιές, ἐνδεχομένως μέσα στὶς οἰκογένειες ἀλλὰ καὶ μέσα στοὺς ὑπευθύνους τῆς ᾿Εκκλησίας, γιὰ νὰ φαίνεται ὅτι ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ λειτουργεῖ μὲ τὸ καλύτερο τρόπο καὶ μέσα ἀπὸ τὶς χειρότερες προϋποθέσεις.  Μέσα λοιπόν στὸν πτωτικὸ κόσμο μπορεῖ νὰ γεννηθεῖ ὁ θεϊκὸς ἄνθρωπος, ὅπως μέσα στὸν κόσμο τῆς ἁμαρτίας ἐνηνθρώπησε ὁ Θεός.

᾿Ορθοδοξία καὶ Σύγχρονος Θρησκευτικὸς Συγκρητισμὸς

Ν.Κ. Εὐχαριστῶ.  Νὰ κλείσουμε λίγο αὐτὸ τὸ θέμα καὶ νὰ μποῦμε σὲ ἕνα ἄλλο πιὸ μικρὸ θέμα, ἀλλὰ ἐξ ἴσου νομίζω σημαντικό.  Στὸν παραδοσιακὰ ᾿Ορθόδοξο χῶρο, ὅπως εἶναι ὁμολογουμένως ἡ ῾Ελλάδα, βλέπουμε τὰ τελευταῖα χρόνια νὰ ὑπάρχει μιὰ συνεχὴς αὔξηση ὄχι μόνον θρησκευτικῶν ἀλλὰ καὶ διαφόρων ἄλλων παραθρησκευτικῶν φαινομένων.  ῎Εχουμε, ἂν θέλετε, ἕνα εἶδος θρησκευτικοῦ, πολιτισμικοῦ καὶ ἰδεολογικοῦ συγκρητισμοῦ.  Αὐτὸ πῶς τὸ ἀντιμετωπίζει, πῶς τὸ βλέπει τὸ ᾿Ορθόδοξο μάτι;  ῎Εχει κάποιο ρόλο νὰ παίξει ἡ ᾿Ορθοδοξία; ἢ ἡ ἴδια σιγὰ-σιγὰ γίνεται ἕνα μέρος αὐτοῦ τοῦ πλουραλιστικοῦ συγκρητιστικοῦ φαινομένου μέσα στὴ συνείδηση γενικότερα τοῦ λαοῦ;

π.Ν.Χ. Μάλιστα.  Αὐτὸ τὸ τελευταῖο εἶναι νομίζω ἡ ἀπειλή· νὰ νοθευτεῖ τὸ δῶρο τοῦ Θεοῦ καὶ ν᾿ ἀποκτήσει μιὰ συγκρητιστικὴ ἑρμηνεία μέσα μας καὶ ὄχι μιὰ ἀπόλυτη ἑρμηνεία.  Καὶ εἶναι λυπηρὸ γιὰ τὸν τόπο μας, ἂν καὶ ἀναπόφευκτο.  ᾿Εγὼ ὄχι πάλι σὲ κοινωνικὴ βάση, ἀλλὰ σαφῶς σὲ πνευματικὴ βάση, δὲν μπορῶ παρὰ νὰ λυποῦμαι γι᾿ αὐτὰ τὰ φαινόμενα.  Διότι ὅλα αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἀναφέρατε εἶναι πνευματικὲς ἀρρώστειες ποὺ ἔρχονται νὰ ἐξασθενήσουν τὴν αἴσθηση ὑγείας ποὺ ἀποπνέει ἡ παράδοσή μας, αὐτὴ ἡ εὐλογημένη κληρονομιὰ τοῦ Θεοῦ.  Καὶ ἐδῶ ὑπῆρχε αὐτὸς ὁ ὑγιεινὸς ἄνεμος.  Αὐτὸς ἔκανε τὸν τόπο μας ἁγιοτόκο.  ᾿Ερχόμενος αὐτὸς ὁ συγκρητισμὸς δὲν νομίζω ὅτι θ᾿ ἀφήσει κάτι καλὸ στὸ ἔθνος μας.  Μᾶλλον ζημιὰ θὰ κάνει.  ῎Οχι ὅμως στὴν ᾿Εκκλησία.  ῾Η ᾿Ορθοδοξία ὡς ἀλήθεια ποὺ εἶναι δὲν ἐπηρεάζεται ἀπὸ τέτοιους παράγοντες.  ῾Απλῶς θὰ δυσκολευτεῖ ἡ προσέγγισή μας πρὸς αὐτήν.

          Νομίζω ὅτι ὅλο αὐτὸ εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς παγκόσμιας συγχύσεως ποὺ ὑπάρχει, τῆς κακῆς ἐλευθερίας ποὺ δὲν εἶναι ἐλευθερία ἐν ἀληθείᾳ, τοῦ ἀνθρώπινου τσαρλατανισμοῦ σὲ πολλὲς ἀπ᾿ αὐτὲς τὶς παραφυάδες καὶ τῆς δυστυχίας τῶν ἀνθρώπων ποὺ δὲν ξέρουν ποῦ νὰ πᾶνε καὶ τρέχουν ἐκεῖ.  Τώρα τὸ ἂν ἀφυπνισθεῖ ἡ διοικοῦσα ᾿Εκκλησία, ἂν ἀνοίξουμε τὰ μάτια μας ἐμεῖς οἱ ἱερεῖς, ἂν προσφέρουμε στὸ λαὸ προφητικὰ τὴν ἀλήθεια καὶ καθαρὰ τὴ μαρτυρία τοῦ Εὐαγγελίου, αὐτὸ εἶναι μιὰ παρηγοριά.  ῎Οχι γιατί θὰ ἀναχαιτίσει τὸ ἔργο τοῦ διαβόλου, ἀλλὰ γιατί θὰ δείξει τὴν δύναμη τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ.  ῾Η ᾿Εκκλησία δὲν προσπαθεῖ νὰ ἀποτρέψει τὸ κακὸ - αὐτὸ θὰ ὑπάρχει στὸν κόσμο μας.  ᾿Αγωνίζεται νὰ ἐπιτρέψει τὸν Θεὸ - αὐτὸς εἶναι πιὸ ἀναγκαῖος ἀπὸ ὅσο ἐπικίνδυνος εἶναι ὁ διάβολος.  Γιατί τὸ καλὸ ποὺ μπορεῖ ὁ Θεὸς εἶναι περισσότερο ἀπὸ τὸ κακὸ ποὺ θέλει ὁ διάβολος.  «Μείζων ὁ ἐν ἡμῖν ἢ ὁ ἐν τῷ κόσμῳ» (Α' ᾿Ιω. δ' 4).

          ῾Υπάρχει κι ἄλλη μιὰ παρηγοριά.  Εἶναι οἱ περιπτώσεις ἀνθρώπων, ἐγὼ ζῶ πολλὲς τέτοιες, οἱ ὁποῖοι πέφτουν στὰ πλοκάμια αὐτῶν τῶν ὀργανώσεων, μετὰ ἀπὸ λίγο ἀπορρίπτουν ἀπὸ τὸν πνευματικό τους ὀργανισμὸ ὡς ξένο σῶμα ὅλο αὐτὸ τὸ ἦθος ποὺ ἔχουνε δεχθεῖ καὶ ἐπιστρέφουν, δηλαδὴ βρίσκουν τὸν Θεὸ μέσα ἀπὸ τὸν διάβολο, ἂν μποροῦμε νὰ ποῦμε.  ῾Η μετάνοιά τους μπολιάζει μὲ νέο πνεῦμα τὸν πνευματικὸ ὀργανισμὸ τῆς κοινωνίας μας.

Ν.Κ. Τὸ θέμα αὐτὸ τῶν αὐξανομένων θρησκευτικῶν παραφυάδων εἶναι ὁπωσδήποτε ἕνα μεγάλο θέμα γιατί γεννάει καὶ τὸ θέμα τοῦ πλουραλισμοῦ γενικώτερα.  Κατὰ πόσον δηλαδὴ ἡ ᾿Ορθοδοξία θὰ μπορέσει νὰ συνυπάρξει μὲ τὸν αὐξανόμενο πλουραλισμό.

π.Ν.Χ. Πάντως ἡ ᾿Ορθοδοξία ἀναπτύσσεται ὄχι μόνο στὶς ᾿Ορθόδοξες χῶρες.  ῎Εχουμε ᾿Ορθόδοξη ᾿Εκκλησία στὴν ᾿Αμερικὴ καὶ ἐκεῖ ὑπάρχει ἕνας τέτοιος πλουραλισμός.  ῎Αρα τὸ φαινόμενο δὲν εἶναι θέμα ᾿Ορθοδοξίας.  ῾Η ᾿Εκκλησία μπορεῖ νὰ ὑπάρχει καὶ σὲ πλουραλιστικὲς καὶ σὲ ἐθνικές, κοινῆς ταυτότητος, κοινωνίες.  ᾿Αλλὰ εἶναι θέμα ἐθνῶν.  Γι᾿ αὐτὸ τὸ πρόβλημα τὸ νοιώθουμε περισσότερο ἐμεῖς ὡς ῞Ελληνες καὶ ὄχι ὡς ᾿Ορθόδοξοι.

᾿Ορθόδοξος Μοναχισμὸς

Ν.Κ. Τώρα θὰ ἤθελα νὰ ἔλθω σ᾿ ἕνα θέμα ποὺ εἶναι ἀκόμη πιὸ κοντὰ στὴ δική σας ἐμπειρία καὶ βίωμα καὶ θὰ ἤθελα νὰ ἀναφερθῶ στὸ ρόλο καὶ στὴ σημασία τοῦ ᾿Ορθόδοξου μοναχισμοῦ σήμερα.  Πῶς βλέπετε ἐσεῖς τὴν ἐξέλιξη τοῦ μοναχισμοῦ ποὺ ὑπῆρξε κεντρικὸς ἄξονας τῆς ᾿Ορθοδοξίας στὴν ἱστορία της σήμερα;  Πῶς μπορεῖ νὰ ἀποτελέσει ἕνα ἐνδεικτικὸ βέλος τῆς μυστικῆς διάστασης ποὺ λείπει ἀπὸ τὴ ζωή μας σήμερα;

π.Ν.Χ. ῾Ο μοναχισμὸς ὑπάρχει γιὰ νὰ δείχνει τὸ κριτήριο καὶ νὰ τὸ διατηρεῖ ἀναλλοίωτο.  Λέει κάπου στὸ βιβλίο τῆς «Κλίμακος» ὁ ᾿Ιωάννης ὁ συγγραφεύς του «φῶς μὲν μοναχοῖς ἄγγελοι, φῶς δὲ κοσμικοῖς μοναχικὴ πολιτεία».  Και ἡ εἰκόνα ποὺ ἐμπνέει συνεχῶς τὴ ζωὴ τῶν μοναχῶν εἶναι τὸ ὅραμα τῆς ἀγγελικῆς πολιτείας ποὺ εἶναι ἐπουράνια, ποὺ εἶναι ἄϋλη, ποὺ εἶναι δοξολογικὴ πρὸς τὸν Θεό.  Κατὰ ἀνάλογο τρόπο ἡ μοναχικὴ ζωὴ μὲ τὴν ἀπολυτότητα ποὺ ἔχει ἀπορρίπτει ὅλα τὰ ἰδανικὰ τοῦ σύγχρονου κόσμου· τὴν ἄνεση, τὸ χρῆμα, τὶς ἡδονές, τὴ δόξα καὶ στὴ θέση τους ἔχει βάλει τὴν ἄσκηση, τὴν πτωχεία, τὴν ἐγκράτεια καὶ τὴν ταπείνωση.  Καὶ αὐτὸ τὸ μήνυμα προβάλλει σὲ ἀπόλυτο βαθμό.

          ῎Ελεγα κάποτε σὲ κάτι παιδιὰ ποὺ εἶχαν ἔρθει·  «Σύγχωρέστε με, παιδιά, ἐγὼ εἶμαι λίγο αὐστηρὸς καὶ ἀπόλυτος ἴσως, καὶ καλύτερα νὰ σιωπῶ».   Μοῦ ἀπαντοῦν·  «῎Οχι, πάτερ, δὲν ἔχει σημασία ποὺ ἐμεῖς ἐρχόμαστε καὶ αὐτὰ ποὺ μᾶς λὲς δὲν τὰ κάνουμε· ζῆσε ἐσὺ ἔτσι καὶ λέγε τα.  Χρειάζεται τόσο πολὺ ἕνας ἄνθρωπος σήμερα νὰ μᾶς λέει αὐτὰ ποὺ θὰ ἔπρεπε νὰ κάνουμε καὶ ἐμεῖς ἀρνούμαστε.  Μὴν ἀπογοητεύεσαι».  Νομίζω ὅτι αὐτὸ εἶναι μιὰ κραυγὴ τοῦ σύγχρονου ἀνθρώπου.  Κάποιοι νὰ κρατήσουν αὐτὰ τὰ ἱερὰ πράγματα καὶ νὰ τὰ ἐπαναλαμβάνουν διαρκῶς μὲ τὴ ζωή καὶ τὸ στόμα τους, ἔστω σὰν τρελλοί, στὸ σύγχρονο κόσμο.  ᾿Εδῶ εἶναι ἡ ἀλήθεια.  Εἶναι τόσο ἀναγκαία αὐτὴ ἡ εὐλογημένη μειοψηφία ποὺ ἔχει αὐτὸ τὸ ἀπόλυτο κριτήριο καὶ πνεῦμα στὸ ὁποῖο οἱ ὑπόλοιποι ποτὲ δὲν θὰ φθάσουμε, ἀλλὰ θὰ ἐμπνεόμαστε ἀπ᾿ αὐτὸ γιὰ νὰ δοῦμε πόσο μποροῦμε καὶ ἐμεῖς νὰ φθάσουμε.  Αὐτὸ θὰ μᾶς συντηρήσει στὴ ζωή.

          ῾Η ᾿Εκκλησία δὲν εἶναι ἡ ἀπομόνωση καὶ ὁ μοναχισμός.  Αὐτὸ εἶναι ἐξαίρεση.  ῾Η ᾿Εκκλησία γιὰ τοὺς περισσότερους εἶναι ἐδῶ στὸν κόσμο, μέσα σ᾿ αὐτὴ τὴ φουρτούνα, μὲ τὰ προβλήματα, τὶς δυσκολίες, τὴ γενικευμένη σήψη.  Εἶναι ᾿Εκκλησία ὅμως καὶ ὁ μοναχισμός.  Κάποιες ψυχὲς δὲν μποροῦν νὰ βλέπουν αὐτὴ τὴ κατάσταση καὶ λένε μέσα τους τόσο ἁπαλά·  «῍Η ὁ Θεὸς εἶναι ζωντανὸς καὶ τοῦ ἀξίζουν ὅλα, ἢ δὲν ὑπάρχει καὶ τότε νὰ τελειώνει αὐτὴ ἡ ὑπόθεση».  Καὶ ἐπειδὴ τοὺς εἶναι ζωντανὸς, ζοῦν μ᾿ ἕνα μονισμὸ θεϊκό, δηλαδὴ μὲ ἀπολυτότητα.  ῾Η πρώτη λοιπὸν ἀποστολὴ τοῦ μοναχισμοῦ εἶναι αὐτή· νὰ διατηρεῖ ἀναλλοίωτο τὸ κριτήριο τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ κακοῦ, τοῦ θεϊκοῦ καὶ τοῦ ἀνθρώπινου, τοῦ φυσικοῦ καὶ τοῦ πνευματικοῦ, κ.ο.κ.  Νὰ τονίζει ὅτι ἡ αἰωνιότητα εἶναι πιὸ ἀληθινὴ ἀπὸ τὴν ἱστορικὴ πραγματικότητα, ἡ ψυχὴ πιὸ ζωντανὴ ἀπὸ τὸ σῶμα, ὁ Θεὸς πιὸ κοντινὸς κι᾿ ἀπὸ τὸν ἑαυτό μας.

          Τὸ δεύτερο εἶναι ὅτι χρειάζονται καὶ κάποιοι ἄνθρωποι νὰ κάνουν τὴν προσευχὴ ἔργο καὶ ζωή.  Νὰ ζοῦν μόνο γιὰ νὰ ἐπικοινωνοῦν μὲ τὸν Θεό.  Μόνο γιὰ νὰ διατηροῦν αὐτοὺς τοὺς διαύλους ἐπικοινωνίας τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς ἀνοικτούς.  Νὰ μπαίνουν μέσα στὰ κανάλια αὐτὰ καὶ νὰ τὰ ἀνοίγουν.  Τί μεγαλύτερη εὐλογία!  Καὶ ὅ,τι στάζει ἀπὸ τὴ θεϊκὴ χάρι ἐκεῖ μέσα νὰ τὸ μαζεύουμε ἐμεῖς ποὺ εἴμαστε στὸν κόσμο ὡς ἀλήθεια καὶ παρηγοριά.  Τὸ λέω αὐτὸ περισσότερο ὡς κοσμικὸς παρὰ ὡς μοναχός μιὰ ποὺ ζῶ στὸ κέντρο τῆς ᾿Αθήνας, ὅσο βέβαια πιὸ μοναχικὰ μπορῶ.  Αὐτὸ ποὺ κάνουμε αὐτὴ τὴ στιγμὴ δὲν εἶναι κάτι μοναχικό, μιὰ συνέντευξη εἶναι κάτι κοσμικό· καλό, κοινωνικό, πῶς νὰ τὸ πῶ, ἀλλὰ τοῦ κόσμου, ὅμως.  Τὸ μοναχικὸ θὰ ἦταν νὰ εἶμαι ἐγὼ σὲ μιὰ σπηλιὰ, σὲ μιὰ καλύβη, προσευχόμενος.  Θὰ ἦταν συνεχῶς νὰ καθαρίζω αὐτὰ τὰ κανάλια, ποὺ σᾶς εἶπα.  ᾿Εδῶ τὸ δικό μου ἔργο εἶναι διαφορετικό.  Νὰ καθαρίζω τὸ μυαλὸ τῶν ἀνθρώπων λιγάκι, καὶ τὶς καρδιές τους.  Αὐτὴ εἶναι ἡ διπλῆ ἀποστολὴ τῶν μοναχῶν· νὰ μᾶς δείχνουν σὲ ἀπόλυτη μορφὴ τὸ στόχο μας καὶ νὰ προσεύχωνται, νὰ διατηροῦν δηλαδὴ ἀνοικτοὺς αὐτοὺς τοὺς διαύλους ἐποικοινωνίας τοῦ οὐρανοῦ μὲ τὴ γῆ.  ῾Ιερὴ ἀποστολή!  ῎Ερχονται πολλοὶ καὶ λένε·  «πάτερ, μὲ συγχωρεῖς, ἐγὼ δὲν μπορῶ νὰ προσευχηθῶ, ἐσὺ ποὺ εἶναι ἡ δουλειά σου νὰ προσεύχεσαι, κάνε προσευχὴ καὶ γιὰ μένα», καὶ φεύγουν.  Καὶ αὐτὸ τοὺς παρηγορεῖ.  Εἶναι σημαντικό.

          Γι᾿ αὐτὸ καὶ τόσο συγκινεῖ τελικὰ καὶ στὴ δική μας ἐποχή, ὄχι ὁ μορφωμένος κληρικός, ὄχι ὁ ταλαντοῦχος, ὄχι ὁ δραστήριος, ὅσο ὁ ταπεινός, ὁ ἐσωτερικός, ὁ μυστικός.  Στὴν πρώτη περίπτωση μιλάει τὸ χάρισμα· στὴ δεύτερη, ἡ χάρις.  Τὸ πρῶτο εἶναι ἀνθρώπινο· τὸ δεύτερο θεϊκό.  Καὶ τρέχουν οἱ ἄνθρωποι στὰ μοναστήρια.  Στὴν ῾Ελλάδα τὸ μοναστήρι ἀσκεῖ πολὺ μεγάλη ἕλξη.  Κι᾿ αὐτὸ γιατὶ ζητάει ὁ κόσμος τὸ ἀπόλυτο.  ῍Ας μὴ τὸ ἐφαρμόζει, τὸ θέλει ὅμως, ὅπως εἴπαμε προηγουμένως.  ᾿Επίσης ζητᾶ τὸ θεϊκό, ἂς μὴ τὸ μπορεῖ.  Τὸ θέλει νὰ ὑπάρχει κι᾿ ἂς τὸν ἐλέγχει, κι᾿ ἂς τὸ ἀποφεύγει, κι᾿ ἂς τὸ πολεμᾶ ἐνίοτε.

Ν.Κ. Αὐτὸν τὸν δίαυλο τῆς ἐπικοινωνίας μὲ τὸν Θεό, ποὺ εἶναι ἡ ἀποστολὴ τοῦ μοναχισμοῦ στὴ σημερινὴ κοινωνία καὶ πραγματικότητα, τὸν βλέπετε νὰ εἶναι κάτι ποὺ αὐξάνει ἢ συρρικνώνεται;

π.Ν.Χ. ᾿Εγὼ νομίζω ὅτι συρρικνώνεται, δηλαδή, ὑπάρχει μιὰ ἄνθηση τοῦ μοναχισμοῦ καὶ μιὰ ἀριθμητικὴ αὔξηση τῶν μοναχικῶν κλήσεων γιατί ὑπάρχει καὶ μία κοινωνικὴ κόπωση.  ᾿Αλλὰ ἡ κόπωση αὐτὴ βγαίνει κατόπιν στὴ μοναχικὴ ζωή.  Δὲν γεννᾶ ἡ ἐποχή μας τόσο εὔκολα τοὺς ἁγίους, ὅπως τοὺς γεννοῦσαν οἱ ἄλλες ἐποχές.  Τώρα γεννάει ὴ῏ἣἆ῟ὦὸἶὖ, μηχανάκια, τεχνολογία.  Καὶ ἐμεῖς ποὺ γινόμαστε μοναχοί, εἴμαστε προϊόντα αὐτῆς τῆς ἐποχῆς καὶ ἔχουμε πιάσει ἐπάνω μας αὐτὴ τὴ λέρα τῆς ἀνθρώπινης διάστασης ὑπὸ τὴν διεστραμμένη της μορφή.  Εἶναι δύσκολο νὰ φύγει.  ῍Αν σκονισθεῖς λιγάκι, ρίχνεις νεράκι καὶ φεύγει. ῍Αν πέσει λάδι, θέλεις σαπούνι.  ῍Αν λερωθεῖς μὲ πίσσα ἢ μελάνη, θέλει πολὺ νὰ μουσκέψεις καὶ νὰ τρίβεσαι γιὰ μέρες.  ῎Ετσι συμβαίνει καὶ σήμερα.  ῾Η σύγχρονη λέρα τῆς ἁμαρτίας εἶναι δυσεξάλειπτη.

          Βέβαια ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ πάλι λειτουργεῖ.  Καὶ σήμερα ὑπάρχουν ἄνθρωποι τοῦ Θεοῦ.  Νομίζω ὅμως ὅτι αὐτὸ ποὺ παίρνουμε συνολικὰ ὡς αἴσθηση εἶναι ὅτι εἶναι πεσμένος καὶ ὁ μοναχισμός μας, πεσμένη καὶ ἡ ᾿Εκκλησία μας, πεσμένο τὸ ἡρωϊκὸ φρόνημα, πεσμένες οἱ πνευματικὲς ἀξίες.  ῞Ενα πρᾶγμα δὲν εἶναι πεσμένο, ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ.  Αὐτὴ θὰ μένει ἀμείωτη καὶ ἀναλλοίωτη γιὰ πάντα.  Παρὰ τὴ δυσκολία ποὺ παρουσιάζει ἡ μετοχή της, ἅγιοι πάντοτε θὰ ἐμφανίζονται, ἄνθρωποι τοῦ Θεοῦ πάντοτε θὰ ὑπάρχουν καὶ θαύματα τοῦ Θεοῦ, δηλαδὴ φανερώσεις τῆς χάριτος Του, πάντοτε θὰ ἐπιτελοῦνται μέσα στὸν πτωτικό μας κόσμο.

Ν.Κ. Αὐτὴ, τὴν ἁγιότητα, ἡ ὁποία τόσο σπανίζει τὴν ἐποχή μας, πάλι σὲ σχετικὸ βαθμὸ μὲ ἄλλες ἐποχές, τὴν βλέπετε νὰ εἶναι σὲ μία φθίνουσα κατάσταση;  Μιλήσατε γιὰ τὸ μοναχισμὸ ποὺ ἐκεῖ φαίνεται βέβαια νὰ ἐπιβιώνει ἔστω μὲ μιὰ διαφορετικὴ μορφή.  Βλέπετε τὴν ἁγιότητα σήμερα καθόλου δυνατὴ μέσα στὸ κόσμο, δηλαδὴ μπορεῖ νὰ εἶναι κανεὶς ἅγιος στὴ σημερινὴ ᾿Αθήνα, στὴ σημερινὴ Πάτρα;

π.Ν.Χ. Κατ᾿ ἀρχὰς ἡ ἁγιότητα δὲν εἶναι φθίνουσα, διότι ἁγιότητα δὲν εἶναι ἡ ἠθικὴ τελείωση καὶ ποιότητα.  ᾿Αλλὰ ἁγιότητα εἶναι ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ, ἡ ὁποία πάντοτε ὑπάρχει, καὶ μέσα στὸν κόσμο μας, μὲ ποικίλες μορφές.  ῎Αλλες ἐποχὲς ὑπῆρχε μὲ τὴν μορφὴ τῶν σπουδαίων ἀσκητικῶν κατορθωμάτων.  Στοὺς πρώτους αἰῶνες μὲ τὴν μορφὴ τῶν μαρτυρίων.  ῎Αλλοτε βοηθοῦσαν οἱ συνθῆκες τῆς γενικώτερης πτωχείας στὸ νὰ μὴν ὑπάρχει τόσος φιλοϋλισμός ποὺ ὑπάρχει στὴν ἐποχή μας.  Στὴν ἐποχή μας ἡ ἁγιότητα εἶναι ὁ πρακτικὸς βίος.  Τὸ νὰ ζεῖ κανεὶς μέσα ἀπ᾿ τὴ κόπωση τοῦ ἐνορχηστρωμένου αὐτοῦ βομβαρδισμοῦ τῶν ἁμαρτωλῶν ἐρεθισμάτων, τὴν προσδοκία τοῦ Θεοῦ, ἴσως ὄχι τὴν ἐμπειρία, αὐτὸ εἶναι ἁγιότητα.

          Αὐτοὶ ποὺ λιγοστεύουν, ἀλλὰ ὑπάρχουν ἀκόμη, εἶναι οἱ μέτοχοι τῆς ἁγιότητος, οἱ ἅγιοι.  ῎Ισως μποροῦμε ἐμεῖς σὲ λίγα μέτρα νὰ φθάσουμε.  Αὐτὰ ὅμως ἔχουν μεγάλη ἀξία.  ῾Αγιότητα δὲν εἶναι τὸ μέτρο, εἶναι ἡ ἀξία.  Δὲν εἶναι τὸ μέγεθος τοῦ ἀνθρώπινου κατορθώματος, εἶναι τὸ πῶς οἰκονομεῖ ὁ Θεὸς νὰ φανερώνεται.  ῞Αγιοι δὲν εἶναι αὐτοὶ ποὺ τοὺς θαυμάζουμε γιὰ τὰ κατορθώματά τους.  ῞Αγιοι εἶναι αὐτοὶ ποὺ τὸν Θεὸ δοξάζουνε μὲ τὴν ἀγάπη τους.  ῞Οταν μέσα στὶς τόσες πολλὲς προκλήσεις, ἕνας λίγο κατορθώνει, αὐτὸ εἶναι τῆς ἰδίας βαρύτητος ὅταν μὲ τὶς μισὲς προκλήσεις κάποιος κάνει τὸ διπλάσιο.  Καὶ σήμερα, δόξᾳ τῷ Θεῷ, ὑπάρχει ἁγιότης.  ῾Υπάρχουν καὶ οἱ ἑστίες τῆς θεϊκῆς παρηγοριᾶς καὶ οἱ ἀφορμὲς τῆς δόξης Του.  ῾Υπάρχουν ἅγιοι.  Ζεῖ ὁ Θεός.

Ν.Κ. ᾿Απὸ τὴν ἐμπειρία σας μοναστικῶν κέντρων ὅπως εἶναι τὸ ῞Αγιον ῎Ορος, βλέπετε τὰ μοναστικὰ αὐτὰ κέντρα σιγὰ-σιγὰ νὰ ἐξελίσσονται σὲ πόλους ὅπου ἀπὸ τὴν μιὰ μεριὰ ὑπάρχουν οἱ θεματοφύλακες τῶν παραδόσεων ἀλλὰ καὶ τῶν θησαυρῶν ὡς τύπου μουσιακοῦ ἂν θέλετε, οἱ μοναχοί, καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη ἄνθρωποι ἐξουθενωμένοι ἀπὸ τὸ βάρος καὶ τὴν κόπωση τῆς ζωῆς ποὺ πᾶνε γιὰ κάποια ἀνάσα τύπου τουριστικῆς ἀναζήτησης, οἱ ἐπισκέπτες;  Τί ἐπιπτώσεις ἔχει αὐτὸ πάνω στοὺς μοναχούς, οἱ ὁποῖοι, ὅπως εἴπατε, ἀναζητοῦν μὲ καθαρὲς καὶ ὁπωσδήποτε κατὰ ἕνα μεγάλο βαθμὸ εἰλικρινεῖς ἐπιθυμίες καὶ προθέσεις, νὰ κρατήσουν ἀνοιχτοὺς τοὺς διαύλους ἐπικοινωνίας μεταξὺ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων;

π.Ν.Χ. ῾Οπωσδήποτε τὸ καλύτερο κίνητρο γιὰ νὰ ἐπισκεφθεῖ κανεὶς τὸ ῞Αγιον ῎Ορος, δὲν εἶναι οἱ θησαυροί, ἢ ἡ ὄμορφη φύση, ἢ ἡ ξεκούραση ἀπὸ τὸν κουραστικό μας κόσμο ἢ κάποιο ἱστορικὸ ἐνδιαφέρον.  ῞Ολα ὅμως αὐτὰ εἶναι δικαιολογημένα, ἀλλὰ ὁπωσδήποτε ἐπηρεάζουν τὴ ζωὴ τῶν μοναχῶν.  ᾿Αναγκάζονται, ἀντὶ νὰ φιλοξενοῦν 4-5 ἀνθρώπους ποὺ διψοῦν γιὰ ἀλήθεια, νὰ φιλοξενοῦν καὶ ἑκατὸ ἀνθρώπους τὴ μέρα ποὺ φέρονται ἴσως καὶ περίεργα.  Βέβαια ἕνας σημαντικὸς ἀριθμὸς ἀπὸ αὐτοὺς συγκλονίζονται ἀπὸ αὐτὰ ποὺ βλέπουν, γυρίζουν ἐντελῶς ἀλλαγμένοι, πολλοὶ ἐξομολογοῦνται καὶ μεταστρέφεται ἡ ζωή τους.  Αὐτὸ ἐγὼ τὸ ζῶ ἐδῶ, ποὺ εἶναι μετόχι τοῦ ῾Αγίου ῎Ορους.

          ῍Αν τὸ δεῖ κανεὶς στενά, αὐτὸ βλάπτει τοὺς μοναχούς.  Τοὺς ἐκτρέπει ἀπὸ τὴ μορφὴ τῆς ζωῆς τους.  ῍Αν τὸ δεῖ εὐρύτερα, αὐτὸ οἰκοδομεῖ τὴ σωτηρία τῶν ψυχῶν.  Τελικῶς, ὁ μοναχὸς θυσιάζεται, κάνει τὴ διακονία τῆς ἀγάπης του, ἐκτρέπεται ἀπὸ τὸ πρόγραμμά του καὶ τὸ θέλημά του καὶ ὁ Θεὸς μὲ ἄλλους τρόπους τοῦ δίνει τὴ χάρι Του.  ῎Οχι μὲ τὰ κατορθώματα καὶ τὶς προσπάθειές του, ἀλλὰ μὲ τὴν ὑπακοὴ στὸ ἔργο τῆς σωτηρίας.  Καλύτερα νὰ χαλάσουν τὰ μοναστήρια ἂν εἶναι νὰ γεμίσει ὁ παράδεισος.  ῾Απλῶς χρειάζεται νὰ προσέχουν οἱ μοναχοὶ μήπως καὶ αὐτοὶ στὸ τέλος χάσουν τὸ πνεῦμά τους καὶ, ἀντί νὰ ἀλλάζει ὁ κόσμος ἀλλάζουν οἱ ἴδιοι.  Δὲν πρέπει νὰ γίνουν σὰν κι ἐμᾶς.  Οἱ μοναχοὶ εἶναι ἀπὸ μᾶς, ἀλλὰ δὲν εἶναι σὰν ἐμᾶς.  Αὐτὸ πρέπει νὰ μείνει.  Καὶ τὸ δεύτερο, θὰ πρέπει τὴν ἐργασία τους τὴν πνευματική, τὴν προσευχή, νὰ τὴν ἐπιτελοῦν.  Κάποτε θὰ κλείνει τὴν πόρτα του ὁ μοναχός.  Οὔτε τὸ φρόνημα οὔτε ἡ κύρια ἀποστολή του πρέπει νὰ ἀλλοιωθεῖ.

Ν.Κ. ᾿Απὸ τὴν πραγματικότητα καὶ τὴν ἐμπειρία σας γιὰ τὸ τί συμβαίνει στὸ ῞Αγιον ῎Ορος τὰ τελευταῖα εἴκοσι χρόνια, βλέπετε καθόλου τὸ φρόνημα νὰ ἀλλοιώνεται;  

π.Ν.Χ. Νομίζω πὼς καὶ ναὶ καὶ ὄχι.  Δηλαδὴ κατ᾿ ἀρχὰς ἡ περίοδος τῶν εἴκοσι ἐτῶν εἶναι πολὺ μικρὴ γιὰ νὰ δεῖ κανεὶς τὶς βαθειὲς ἀλλαγές.  Θὰ φανοῦν αὐτὲς ἀργότερα.  Τὸ ῞Αγιον ῎Ορος περνάει ἀκόμη τοὺς κραδασμοὺς μιᾶς ἀνανεώσεως ξαφνικῆς μὲ νέους στὴν ἡλικία, μὲ νέους στὴ μοναχικὴ ἐμπειρία.  ῞Ενα κουρασμένο, παρηκμασμένο, ἀλλὰ πνευματικὸ ῞Αγιον ῎Ορος δέχθηκε κουρασμένους ἀπὸ τὸν κόσμο, ἄπειρους καὶ μὴ καλλιεργημένους, ὅπως παλιὰ, ἀνθρώπους.  Αὐτὸ σὲ ἀνθρώπινο ἐπίπεδο.   Τὶς κλήσεις ὅμως ὁ Θεὸς τὶς ἔβαλε.  Γι᾿ αὐτὸ ὁ Θεὸς θὰ δείξει τὰ ἀποτελέσματα.  ᾿Εγὼ τὰ βλέπω ὅλα αὐτὰ ὡς μιὰ εὐλογία ποὺ οἰκονόμησε ὁ Θεὸς ἔτσι νὰ ἔλθει στὴ ζωὴ τῆς ᾿Εκκλησίας μας καὶ τοῦ κόσμου ὁλόκληρου.  Μέσα ἀπὸ τὰ πολλὰ λάθη καὶ τὰ στραβὰ ποὺ ἴσως γίνονται μπορεῖ πάλι ταπεινὰ νὰ ἐμφανίζεται ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ.

᾿Ορθοδοξία καὶ Σύγχρονα Βιοηθικὰ διλήμματα

Ν.Κ. Γιὰ νὰ τελειώσουμε, θὰ ἔλθω σ᾿ ἕνα κεφάλαιο ποὺ εἶναι σημαντικὸ καὶ ποὺ εἶναι κοντὰ στὶς γνώσεις καὶ ἐμπειρία σας ὡς θετικοῦ ἐπιστήμονα. Θὰ ἤθελα νὰ μιλήσουμε λίγο γιὰ τὴν ᾿Ορθοδοξία καὶ τὶς σύγχρονες ἐπιστημονικὲς καὶ τεχνολογικὲς ἐξελίξεις.  ᾿Ιδιαίτερα θὰ ἤθελα νὰ ἐπικεντρωθοῦμε κάπως στὶς ἐξελίξεις τοῦ βιοτεχνολογικοῦ καὶ ἰατρικοῦ χώρου.  ᾿Εδῶ νομίζω συντελοῦνται πιὰ ἀξιόλογες ἐξελίξεις ποὺ γεννοῦν σημαντικὰ ἠθικὰ προβλήματα.

          ᾿Αφ᾿ ἑνὸς μὲν γνωρίζουμε ὅτι ἡ τεχνολογικὴ πρόοδος καὶ ἐπιστημονικὴ γνώση στὸ χῶρο αὐτὸ ἔχει παρατείνει τὴ ζωὴ τοῦ ἀνθρώπου.  Στατιστικὰ δηλαδή.  ᾿Απὸ τὴν ἄλλη πλευρὰ διατηροῦνται στὴ ζωὴ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ὑπὸ ἄλλες συνθῆκες θὰ πέθαιναν φυσιολογικά.  Γεννᾶται λοιπὸν ἕνα ἠθικὸ πρόβλημα τῆς λειτουργίας καὶ ἐφαρμογῆς τῆς ὅλης βιολογικῆς καὶ ἰατρικῆς ἐπιστημονικῆς τεχνολογίας πάνω στὴ ζωὴ καὶ τὰ ἠθικὰ ζητήματα τὰ ὁποῖα δημιουργεῖ.  Καὶ θὰ ἤθελα ἐδῶ τὴ γνώμη σας καθὼς ἐπίσης καὶ σ᾿ αὐτὸ τώρα ποὺ ἔχει τεθεῖ στὶς σύγχρονες κοινωνίες καὶ ὄχι μόνο στὶς δυτικὲς χῶρες, τὸ λεγόμενο πρόβλημα τῆς εὐθανασίας.  Θὰ παρακαλοῦσα τὴ γνώμη σας σ᾿ αὐτὰ ἀπὸ μιὰ ᾿Ορθόδοξη θεώρηση, καὶ κάτα πόσο ἡ ἐξέλιξη αὐτή, σὲ κάποιο σημεῖο βγαίνει ἔξω ἀπὸ τὰ ὅρια καὶ ἔξω ἀπὸ τὸν ἔλεγχο ὁρισμένων καταστάσεων.

π.Ν.Χ. Βέβαια, τὸ θέμα αὐτό, τὸ κάθε θέμα βιοηθικῆς εἶναι θέμα μιᾶς ξεχωριστῆς καὶ πολὺ καλὰ μελετημένης συνεντεύξεως.  Θὰ εἶναι πολὺ μεγάλο λάθος νὰ προσπαθήσω νὰ πῶ κάτι σ᾿ αὐτὸ τὸ χῶρο τὴ στιγμὴ ποὺ ἀκόμη ἡ ᾿Ορθόδοξη ᾿Εκκλησία δὲν ἔχει διατυπώσει ἐπίσημη ἄποψη.  Καὶ δὲν θὰ τὸ κάνω αὐτὸ τὸ πρᾶγμα.  Μπορῶ ὅμως νὰ πῶ δυὸ-τρία πράγματα ἔξω-ἔξω καὶ γενικὰ γιὰ τὸ θέμα τῶν ἀναπαραγωγικῶν τεχνολογιῶν ἀφ᾿ ἑνὸς καὶ τῆς εὐθανασίας ἀφ᾿ ἑτέρου, μιὰ ποὺ τὸ πρῶτο κυριαρχεῖ στην ἰατρικὴ πράξη, τὸ δὲ δεύτερο ἤδη νομιμοποιήθηκε στὴν Αὐστραλία, στὴν ῾Ολλανδία, κ.λπ.

          Κατ᾿ ἀρχὰς στὴν ᾿Ορθόδοξη ἀντίληψη, ἡ βιολογικὴ ζωὴ εἶναι μεγάλο δῶρο ἀπὸ τὸ Θεὸ, ἀλλὰ ὄχι τὸ μεγαλύτερο. Τὸ μεγαλύτερο δῶρο εἶναι ἡ πνευματικὴ ζωή.  Διότι εἴτε ζήσει ἕνας ἄνθρωπος 50 χρόνια, εἴτε ζήσει 70 χρόνια τὸ ἴδιο εἶναι· ἕνα τίποτε μέσα στὴν ἱστορία καὶ μέσα στοὺς αἰῶνες.  ῍Ας πάρουμε ἕνα παράδειγμα.  ῾Ο Κολοκοτρώνης πέθανε τὸ 1843 καὶ ὁ Κανάρης τὸ 1870.  Κάνει καμμιὰ διαφορὰ γιὰ σᾶς;  ᾿Εμένα ἡ μία γιαγιά μου πέθανε τὸ 1962, ἡ ἄλλη τὸ 1960.  ῍Αν εἶχαν πεθάνει τὸ 1985, πάλι τὴν ἴδια αἴσθηση θὰ εἶχα, ὅτι φύγανε.  ᾿Επειδὴ ἀκριβῶς ἐπίκεντρο τῆς ζωῆς εἶναι ὁ Θεὸς κατὰ τὴν ᾿Ορθόδοξη ἀντίληψη, ἡ βιολογικὴ ζωή, ἔχει τὴν ἀξία της ὡς δῶρο τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ ἡ πνευματικὴ ζωή,  εἶναι ἡ ὄντως ζωὴ.  Στὴν ἀντίληψη ἄλλων χριστιανῶν κέντρο εἶναι ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ παρόν.  Γι᾿ αὐτὸ ἡ βαρύτητα τῆς παρούσης ζωῆς εἶναι δυσανάλογα μεγάλη.  Στὴν ᾿Ορθόδοξη ἀντίληψη κέντρο εἶναι ὁ Θεὸς καὶ τὸ μέλλον, τὸ αἰώνιο μέλλον.  Εἴμαστε πιὸ πολὺ αὐτὸ ποὺ θὰ γίνουμε, θεοὶ κατὰ χάριν, ἀπὸ αὐτὸ ποὺ τώρα εἴμαστε, ἄνθρωποι.  Αὐτὸ γιὰ τὸ ὁποῖο εἴμαστε κεκλημένοι, ἁγιότητα, ἀπὸ αὐτὸ ποὺ κάνουμε, ἁμαρτίες.  Αὐτὸ ποὺ ἀποτελεῖ τὴ ζωή μας στὴ βασιλεία τοῦ Θεοῦ, τὸ αἰώνιο μέλλον, ἀπὸ αὐτὸ ποὺ προσδιορίζει τὸ πέρασμά μας σ᾿ αὐτὸ τὸν κόσμο, τὸ πρόσκαιρο παρόν.  ῾Η βιολογικὴ ζωὴ ἀποκτᾶ ἔτσι ἀνυπολόγιστη ἀξία λόγῳ τῆς πνευματικῆς. Τὸ παρὸν λόγῳ τοῦ μέλλοντος.

          Στὶς μέρες μας συμβαίνουν πολλὰ παράξενα στὰ θέματα τῆς ζωῆς.  ᾿Ενῶ μιλᾶμε ἐκτενῶς γιὰ τὴν ἀξία τῆς ζωῆς, συστηματικὰ καὶ μεθοδευμένα παρεμποδίζουμε τὶς γεννήσεις στὸν ...πολιτισμένο κόσμο.  ᾿Ενῶ ἀγωνιωδῶς καταξοδευόμεθα στὰ θέματα ὑγείας καὶ παρατάσεως ζωῆς, νομιμοποιοῦμε τὴν εὐθανασία.  ῎Ετσι στὶς ἀναπαραγωγικὲς τεχνολογίες ὑπάρχει ἕνας διχασμός.  ῾Η μία ὁμάδα τεχνολογιῶν εἶναι ἐκεῖνες οἱ ὁποῖες ἐκεῖ ποὺ ἡ φύση λέει ναί, ἐκεῖνες λένε ὄχι. Τέτοιες εἶναι ἡ ἔκτρωση, οἱ ἀντισυλληπτικὲς τεχνολογίες, ἡ στειροποίηση.  Καὶ ἡ ἄλλη οἰκογένεια τεχνολογιῶν εἶναι ἐκεῖνες ποὺ προσπαθοῦν νὰ λένε ναὶ ἐκεῖ ποὺ ἡ φύση λέει ὄχι.  Τέτοιες εἶναι ἡ ἐξωσωματικὴ γονιμοποίηση, ἡ ἑτερόλογη ἢ ὁμόλογη σπερματέγχυση, κ.ο.κ.  Στὴν οὐσία λοιπὸν ὁ ἀγώνας τῆς ἐπιστήμης δὲν εἶναι ἀγώνας γιὰ τὴ ζωὴ ἀλλὰ εἶναι ἀγώνας κατὰ τῆς φύσεως.  Πῶς λοιπὸν νὰ μὴν ζητοῦμε τὸν καθορισμὸ κάποιων κριτηρίων καθοριστικῶν τῆς ἀνθρώπινης παρέμβασης στὴν ἀρχὴ τῆς ζωῆς, στὴ γέννηση τῆς ψυχῆς;

          ᾿Ανάλογη ἀντιφατικότητα ὑπάρχει καὶ στὰ θέματα τοῦ τέλους τῆς ζωῆς, ὅπως αὐτὸ τῆς εὐθανασίας, ἐκεῖ ποὺ παλεύει ὁ πόνος μὲ τὸ χρόνο.  ῾Ο πόνος ποὺ εἶναι δικός μας, συνέπεια τῆς πτώσεώς μας, μὲ τὸν χρόνο ποὺ εἶναι δῶρο τοῦ Θεοῦ σὲ μᾶς.  Εἶναι περισσότερο εὐλογία θεϊκὴ ὁ χρόνος παρὰ ἐχθρὸς ὁ πόνος.

          Τὸ γεγονὸς τοῦ θανάτου, ὡς γεγονὸς κυρίως τῆς αἰωνιότητος, εἶναι ἀπείρως μεγαλυτέρας σημασίας τοῦ τρόπου τοῦ θανάτου ποὺ ἐπισυμβαίνει σ᾿ αὐτὴ τὴ ζωή.  Τὸ «πῶς» τῆς αἰωνίας καταστάσεως τῆς ψυχῆς εἶναι τελικὰ ποὺ μετράει στὸ θάνατο καὶ ὄχι τὸ «πῶς» τῶν τελευταίων στιγμῶν τοῦ σώματος στὴν πρόσκαιρη ζωή.  Αὐτὸ μπορεῖ να γεννήσει ὑπομονή, ἀνοχὴ καὶ ἀγάπη στοὺς γύρω, φροντίδα καὶ ἐμπιστοσύνη στὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, σεβασμὸ καὶ ταπείνωση στὴν ἀποδοχὴ τῶν δώρων Του.  Γι᾿ αὐτὸ ἀκριβῶς καὶ γιὰ τὴν ᾿Εκκλησία ἡ εὐθανασία εἶναι ὁ χειρότερος πνευματικὰ θάνατος.

          Βέβαια ὑπάρχει καὶ ἡ ἄλλη πλευρά. Τελικὰ ὅλες αὐτὲς οἱ τεχνολογίες τῆς ὑποβοηθήσεως τοῦ ἀναπνευστικοῦ συστήματος παρατείνουν τὴ ζωὴ ἢ παρεμποδίζουν τὸν θάνατο;  Καὶ ἔχουμε τὸ δικαίωμα ἐμεῖς νὰ παρεμποδίσουμε τὸ θάνατο ὅταν ἔρχεται, καὶ ἕναν ἄνθρωπο νὰ τὸν καθιστοῦμε σ᾿ αὐτὴ τὴ κατάσταση τῆς ἀμφίβολης ζωῆς;  Εἶναι θέματα ποὺ πρέπει νὰ τὰ συζητήσουμε.

          ῞Οπως καταλαβαίνετε ἡ ᾿Εκκλησία ἔχει μιὰ ἄλλη λογικὴ σ᾿ αὐτὰ τὰ θέματα· τὴ λογικὴ τῆς σωτηρίας τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ Θεοῦ.  ῎Ετσι μπορεῖ νὰ προκύψει ἡ σωτηρία ἑνὸς ζευγαριοῦ μέσα ἀπὸ τὴ δοκιμασία τῆς στειρότητος.  ῾Η φυσικὴ στειρότητα μπορεῖ νὰ ὁδηγήσει σὲ πνευματικὴ γονιμότητα.  Ζευγάρια ποὺ δὲν γεννοῦν παιδιὰ μποροῦν νὰ γεννοῦν τὸν Θεό.  ῾Η ᾿Εκκλησία δέχεται φιλάνθρωπα τὴν ἰατρικὴ παρέμβαση, ἀλλὰ μέσα στὸ πνεῦμα τῆς προσδοκίας τοῦ θελήματος τοῦ Θεοῦ περισσότερο καὶ ὄχι ἑνὸς παιδιοῦ στὸ ὁποῖο θὰ προσφέρουμε τὴν κληρονομιὰ τῆς ἐγωϊστικῆς μας ἀγάπης.  Συνήθως τὸ παιδί, καὶ ὄχι «τὰ παιδιά», τὸ θέλουμε γιὰ μᾶς σ᾿ αὐτὸν τὸν κόσμο καὶ ὄχι γιὰ τὸ ἴδιο καὶ τὸν Θεὸ στὴν αἰωνιότητα.  Δὲν εἶναι τόσο τὸ ὅτι οἱ γονεῖς θέλουν νὰ κάνουν παιδιά, ἀλλὰ τὸ γιατί θέλουν.  Μ᾿ αὐτὸ δὲν ἔχει ἀσχοληθεῖ κανείς.  ῾Η ᾿Εκκλησία βλέπει τὰ παιδιὰ ὄχι ὡς φυσικὲς προεκτάσεις δικές μας, ἀλλὰ ὡς πνευματικὲς προεκτάσεις τοῦ Θεοῦ.  ῎Ετσι πολλαπλασιάζεται ὁ Θεός.  Γιατί ὅταν ἀρχίζει ἡ ζωή, ἀρχίζει ἡ ψυχή.  Καὶ εἶναι πολὺ 1/2ραῖο γιατὶ κάθε ψυχὴ εἶναι μιὰ ἀνάσα τοῦ Θεοῦ, μιὰ πνοή Του.  ῎Εχει ἱερότητα ἡ ἀρχὴ τῆς ζωῆς ὅπως ἔχει ἱερότητα καὶ ἡ μορφὴ τῆς ζωῆς.

          ῍Ας ἔλθουμε τώρα στὸ θέμα τῆς γενετικῆς μηχανικῆς.  Σήμερα ἡ γενετικὴ μηχανικὴ ἀρχίζει πολὺ νὰ συζητάει καὶ ἐνδεχομένως νὰ παίζει ὄχι ἁπλῶς μὲ τὴν ἀρχὴ τῆς ζωῆς, ἀλλὰ καὶ μὲ τὴ μορφὴ τῆς ζωῆς. Κεντρικὴ θέση στὰ ἐνδιαφέροντά της ἡ δημιουργία νέων μορφῶν ζωῆς.  Πολυδιατυμπανίστηκε τὸ θέμα αὐτὸ τοῦ ἀνθρωπίνου γονιδιώματος, τὸ ῍῟ἣὰὃ ὼὸὃ῏ἣὸ ἆἶ῏ἢὸὴὦ, ὅπως καὶ τὰ θέματα τῆς γονιδιακῆς θεραπείας.  ῎Ελεγαν ὅτι ἀπὸ τὸ 1990 μέχρι τὸ 1995 θὰ ἔχει γίνει ἡ πλήρης χαρτογράφηση τοῦ ἀνθρώπινου γονιδιώματος, δηλαδὴ ὁ ἀκριβὴς προσδιορισμὸς τῆς θέσεως τῶν γονιδίων μέσα στὸ ἲΝΑ, κ.λπ. καὶ ἡ θεραπεία ἢ καὶ πρόληψη ἀσθενειῶν μὲ ἀντικατάσταση τῶν προβληματικῶν γονιδίων.  Τὰ πράγματα δὲν εἶναι βέβαια τόσο εὔκολα.

          ῍Ας ὑποθέσουμε ὅμως ὅτι ὅλα πηγαίνουν καλά, ὅτι τελικὰ ἔφθασε ἡ ἐπιστήμη νὰ κάνει ἀξιόλογα ἐπιτεύγματα σ᾿ αὐτὸν τὸν τομέα.  Γιατί ν᾿ ἀλλάξει τὴ μορφὴ τῆς ζωῆς ὁ ἄνθρωπος;  Τί ἀξία ἔχει νὰ ἔχουμε προκαθορίσει τὸ χρῶμα τῶν μαλλιῶν τοῦ παιδιοῦ μας, ὅταν στὰ 80 χρόνια ποὺ θὰ ἔχουμε ζήσει σ᾿ αὐτὸν τὸν κόσμο δὲν θὰ ἔχουμε πάρει γεύση Θεοῦ.  Καὶ ὅπως εἶπα προηγουμένως ἡ ζωή μας εἶναι πιὸ πολὺ αὐτὸ ποὺ θὰ γίνουμε ἀπὸ αὐτὸ ποὺ τώρα εἴμαστε.  Συνεπῶς θὰ χάσουμε τὸ ἄλλο καὶ θὰ ἔχουμε περάσει ἐδῶ μιὰ ζωὴ χωρὶς τὴν προοπτικὴ τῆς ἄλλης.  Σ᾿ αὐτὸ εἶναι ἀντίθετη ἡ ᾿Εκκλησία.  Αὐτὴ πιστεύει  στὸ σεβασμὸ τῆς ζωῆς ὡς δώρου τοῦ Θεοῦ, ὄχι ὅμως ὡς πηγῆς τοῦ ἀγαθοῦ.  Τὸ μέγιστο ἀγαθὸ εἶναι ἡ φανέρωση τοῦ Θεοῦ στὴ ζωή μας.

Ν.Κ. Στὴν περίπτωση ὅμως ποὺ μιὰ τέτοια τεχνολογία ἢ μιὰ τέτοιου εἴδους γνώση ἐπιτρέπει π.χ. σ᾿ ἕνα ζευγάρι νὰ διαγνώσει τὴν τυχὸν διὰ βίου ἀναπηρία τοῦ ἐμβρύου καὶ ἀνάλογα νὰ ἀποφύγει αὐτὴ τὴ γέννηση ἤ, ἂν ὑπάρχει περίπτωση θεραπείας, ὄχι, ἐσεῖς τί νομίζετε;

π.Ν.Χ. Αὐτὸ θὰ ἦταν πολὺ καλὸ στὴν περίπτωση τῆς θεραπείας.  Τί 1/2ραῖο πρᾶγμα νὰ βοηθήσουμε τὴν προαγωγὴ τῆς ζωῆς παράλληλα μὲ τὴν παραγωγή της!  ᾿Αλλὰ ὅπως γνωρίζετε σ᾿ ὅλα αὐτὰ τὰ θέματα τοῦ προγεννητικοῦ ἢ περιγεννητικοῦ, ὅπως λέγεται, ἐλέγχου, κυρίως τὸ θέμα τίθεται, ὅπως κι ἐσεῖς τὸ θέσατε, στὸ ἂν γίνει διακοπὴ τῆς κύησεως ἢ ὄχι.  ῍Αν θὰ γεννηθεῖ ἕνα παιδάκι μὲ μιὰ ἀναπηρία ἢ ὄχι.  Γιατί ἡ κοινωνία μας δὲν ἀντέχει νὰ μεγαλώσει ἕνα παιδάκι μὲ μιὰ ἀναπηρία;  Νὰ τὸ φροντίσει, νὰ ἐνισχύσει τοὺς γονεῖς, νὰ καλλιεργηθεῖ μὲ σπάνιες ἀρετὲς τὸ περιβάλλον;  

          Γνωρίζω μιὰ οἰκογένεια ποὺ ἔχει ἕνα παιδάκι ποὺ γεννήθηκε τετραπληγικὸ ἀπὸ ἰατρικὸ λάθος μᾶλλον.  Τὸ παιδάκι αὐτὸ ὅσο μεγαλώνει τόσο βαρύτερο γίνεται.  Τώρα εἶναι δέκα χρονῶν καὶ δὲν μποροῦν πλέον νὰ τὸ σηκώσουν.  Μόνο ποὺ τὸ βλέπεις τὸ λυπᾶσαι καὶ εἶναι ἕνα ἀγγελούδι.  Αὐτὸ ὅμως τὸ ἴδιο παιδὶ ἔχει βγάλει αἰσθήματα πόνου ναί, ἀλλὰ καὶ ταπεινώσεως, ἀγάπης, ἀνιδιοτέλειας, αὐτοθυσίας στοὺς γονεῖς.  Αἰσθήματα ποὺ ἔχουν σχέση μὲ τὴ σωτηρία τους.  Αὐτοὶ οἱ ἴδιοι γονεῖς δὲν θέλουν οὔτε ν᾿ ἀκούσουν ὅτι τὸ παιδί τους θὰ πεθάνει.  Καὶ ἂς βασανίζονται, τὸ λατρεύουν.  Καὶ αὐτὸ εἶναι κοινὴ ἐμπειρία.  Δὲν ξέρω ἂν ὑπάρχουν γονεῖς ποὺ ἔχουν ἕνα τέτοιο παιδὶ καὶ εὔχονται νὰ πεθάνει.  Καὶ ὅμως καὶ οἱ ἴδιοι γονεῖς ἂν εἶχαν κάνει προγεννητικὸ ἔλεγχο καὶ διαπίστωναν τότε τὴν πάθηση τοῦ παιδιοῦ τους, κατὰ πᾶσα πιθανότητα θὰ ἀρνοῦντο νὰ φέρουν στὸν κόσμο ἕνα τέτοιο παιδάκι και θἄκαναν τὸν φτωχὸ ἀπὸ ἀγάπη κόσμο μας ἀκόμη φτωχότερο καὶ τὸν πλούσιο σὲ φιλαυτία ἀκόμη ἐγωϊστικότερο.  ῎Ετσι θὰ εἴχαμε ἔναν ἄγγελο λιγότερο ποὺ νὰ μᾶς θυμίζει ὅτι ζοῦμε σ᾿ ἕνα πτωτικὸ κόσμο μὲ ἔντονη τὴν ἐλπίδα τοῦ αἰώνιου θεϊκοῦ κόσμου.

          ῾Ο θάνατος, εἴτε τὸ θέλουμε εἴτε ὄχι, θὰ ὑπάρχει.  ῾Η σιγουρότερη κληρονομιὰ ποὺ ὅλοι μας ἔχουμε καὶ μεταφέρουμε στὰ παιδιά μας εἶναι τὸ στίγμα τοῦ θανάτου.  Ποιά ἀρρώστεια εἶναι χειρότερη ἀπὸ τόν θάνατο;  ῾Η ᾿Εκκλησία προτείνει ἕναν ἄλλου εἴδους προγεννητικὸ ἔλεγχο.  Αὐτὸν ποὺ κάνει τὰ ζευγάρια νὰ συνειδητοποιοῦν ὅτι δὲν φέρνουν μιὰ ζωὴ σ᾿ αὐτὸν τὸν κόσμο, ἀλλὰ γεννοῦν μιὰ ψυχὴ γιὰ τὴν αἰώνια ζωή.  Μὲ αὐτὴ τὴν ἔννοια τὸ κάθε παιδάκι εἶναι μιὰ ψυχούλα, ἕνα ἀγγελούδι, μιὰ πνοὴ τοῦ Θεοῦ μὲ στίγματα πτωτικὰ ποὺ ὅμως ἐνῶ ταπεινώνουν δὲν ἀπογοητεύουν.  Δὲν θὰ τὴν διακόψουμε ἐμεῖς αὐτὴν τὴν κύηση.  Διότι ἡ ἔκτρωση δὲν εἶναι ἔκτρωση ἑνὸς ἐμβρύου ἀπὸ τὴν κοιλιὰ τῆς μητέρας του, ἀλλὰ εἶναι ἔκτρωση μιᾶς ψυχῆς ἀπὸ τὴν ἀγκαλιὰ τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς δικῆς μας ψυχῆς ἀπὸ τὸ θέλημά Του.

Ν.Κ. Διακρίνω σ᾿ αὐτὰ ποὺ λέμε ὅτι ἡ θέση τῆς ᾿Ορθοδόξου ᾿Εκκλησίας δὲν εἶναι μὲν θέση ἀντιεπιστημονικὴ ἢ θέση ἐναντίον τῆς ἔρευνας, πρέπει ὅμως αὐτὴ ἡ ἔρευνα νὰ γνωρίζει τὰ ὅριά της.

π.Ν.Χ. Ποιός θὰ ἔλεγε τὸ ἀντίθετο;  Τὰ ὅρια ὅμως αὐτὰ πρέπει νὰ εἶναι σαφῆ καὶ ἀδιαπραγμάτευτα.  ῞Οταν, ἂς ποῦμε, γιὰ νὰ γεννηθεῖ ἕνα παιδὶ πρέπει νὰ νεκρώσουμε καμμιὰ δεκαριὰ ἄλλα γονιμοποιημένα ὠάρια, ποὺ εἶναι ἔμβρυα, ἡ ᾿Εκκλησία δὲν μπορεῖ αὐτὸ νὰ τὸ δεχθεῖ.  ῎Οχι μόνο ἡ ᾿Ορθόδοξη.  ᾿Απ᾿ ὅτι ξέρω κανένας ἄνθρωπος ποὺ πιστεύει σὲ θεὸ δὲν μπορεῖ νὰ τὸ δεχθεῖ.

Ν.Κ. Μὰ καὶ ἡ ἐντελῶς ἐκκοσμικευμένη θεώρηση τοῦ θέματος παραδέχεται ὅτι ὅλη αὐτὴ ἡ ἐξέλιξη καὶ δραστηριότητα ἐνέχει πολλὰ διλήμματα σ᾿ ἐντελῶς ἀνθρωπιστικὸ ἐπίπεδο χωρὶς καμμιὰ μεταφυσικὴ διάσταση.

π.Ν.Χ. Πολὺ σωστά. Καὶ γι᾿ αὐτὸ τὸ λόγο τὰ περισσότερα κέντρα βιοηθικῆς ποὺ ὑπάρχουν δὲν εἶναι κέντρα ἐκκλησιαστικὰ ἀλλὰ ἀκαδημαϊκά.  Φοβᾶται ὁ ἴδιος ὁ κόσμος ἀπ᾿ αὐτὰ τὰ πράγματα.  Καὶ δυστυχῶς τὸ τρομερὸ εἶναι ὅτι δὲν μποροῦμε νὰ καταλάβουμε τὸ τί ἀκριβῶς κάνουμε πρὶν φθάσουμε στὸ ἀποτέλεσμα.  Δὲν μποροῦμε νὰ προλάβουμε οὔτε νὰ προβλέψουμε.  Καὶ παίζουμε.  Αὐτὰ τὰ παιχνίδια τί τὰ θέλουμε;

Ν.Κ. Δὲν θεωρεῖται πρόοδος αὐτὸ ἀπὸ τὴν ᾿Ορθόδοξη παράδοση;

π.Ν.Χ. Ποιό τὸ παιχνίδι μὲ τὴ ζωή;

Ν.Κ. Ναί, γιατί ἡ ἔρευνα ἐνέχει κάποιο κίνδυνο, γιατὶ δὲν ξέρεις τί θὰ βγάλεις, ὅπως ξέρετε ἀπὸ ἐπιστημονικὴ ἐμπειρία.

π.Ν.Χ. Τὸ πρόβλημα δὲν εἶναι ἡ ἔρευνα.  Τὸ πρόβλημα εἶναι ἡ ἐφαρμογὴ τῆς ἔρευνας στὸν ἄνθρωπο καὶ τὴ ζωή.  ᾿Εδῶ ἔχουμε τεράστια προβλήματα.  Μοῦ ἔφεραν ἀπόκομμα ἀπὸ ἐφημερίδα πρὶν τέσσερες μέρες ὅτι ἕνας δότης σπέρματος ἔχει πάνω ἀπὸ 200 παιδιά.  Καὶ δὲν ξέρει ὁ κακομοίρης καὶ πόσα πεθαμένα παιδιὰ ἔχει.  Διότι γιὰ νὰ γονιμοποιηθοῦν ὅλα τὰ ὠάρια τὰ ὁποῖα ἐμφυτεύθηκαν στὶς μήτρες τῶν γυναικῶν, αὐτὸς ἔδωσε σπέρμα μὲ τὸ ὁποῖο γονιμοποιήθηκαν χιλιάδες ὠάρια.  ῎Εχει λοιπὸν αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος 200 παιδιὰ μὲ διάφορες γυναῖκες, καὶ ἔχει δύο χιλιάδες, πέντε χιλιάδες πεθαμένα παιδιά.  Αὐτὸ τὸ πρᾶγμα σὲ τί βοηθάει;  Στὸ νὰ πληρώνεται καὶ νὰ δίνει τὸ σπέρμα του;  Τὸ σπέρμα εἶναι ζωή, εἶναι ἱερό.  ᾿Αλλοῦ πρέπει νὰ πηγαίνει.  Γι᾿ αὐτὸ σᾶς εἶπα ἂν τὸ ἀναλύσουμε τὸ θέμα προκύπτουν πολλά.  ᾿Εδῶ ἁπλῶς κάνουμε μιὰ νύξη.

Ν.Κ. Εἶναι ὁπωσδήποτε νύξη, γιὰ νὰ ποῦμε ἀφ᾿ ἑνὸς μὲν κατὰ πόσο ἡ σημερινὴ ᾿Ορθόδοξη ᾿Εκκλησία ἔχει ἀποκρυσταλλώσει πάνω στὰ θέματα αὐτὰ μιὰ διδασκαλία μέσα ἀπὸ τὴν παράδοσή της.  ᾿Αφ᾿ ἑτέρου δέ, πῶς ἐσεῖς ὡς ᾿Ορθόδοξος μοναχός, ὡς ἱερεὺς ὁ ὁποῖος ἔχει ἐνδιατρίψει στὰ θέματα αὐτὰ βλέπετε τὶς ἠθικὲς συνέπειες καὶ διαστάσεις τῶν σύγχρονων βιοϊατρικῶν ἐπιτευγμάτων;

π.Ν.Χ. ῾Η ᾿Ορθόδοξη ᾿Εκκλησία καὶ παράδοση δὲν ἔχει ὡς στόχο της νὰ δώσει λύσεις στεγνά διατυπωμένες ὅσο νὰ δώσει φρόνημα ἀπὸ τὸ ὁποῖο μὲ σαφήνεια θὰ προκύπτουν οἱ λύσεις.  Εἶναι μιὰ διαφορὰ μὲ τὴ Δύση, ἡ ὁποία συνηθίζει νὰ κωδικοποιεῖ τὴν ἠθική της.  ῾Η ᾿Ορθόδοξη παράδοση δὲν ἔχει κύριο στόχο της τὸ τί θὰ κάνουμε ἀλλὰ τὸ πῶς θὰ γίνουμε.  Τὸ τί θὰ κάνουμε δὲν εἶναι τόσο ὅρος ἐσωτερικῆς πνευματικῆς μεταμορφώσεως ὅσο ἀποτέλεσμά της.

          Τὸ δεύτερο εἶναι ὅτι ὑπάρχει ἕνα σχετικὸ ἐνδιαφέρον.  Πάντοτε ἐδῶ σ' ὅλες τὶς ἐθνικὲς ἐπιτροπὲς προσκαλοῦνται καὶ ἐκπρόσωποι τῆς ᾿Εκκλησίας, κάποιοι ἀρχιερεῖς ποὺ ἀσχολοῦνται ἐπιμελῶς μὲ τὰ θέματα αὐτά.  ᾿Εμεῖς δὲ ἐδῶ στὸ Μετόχι μας, παρὰ τὸ ὅτι ἐγὼ εἶμαι μοναχός, ἐπειδὴ μοῦ ἐζητήθη ἱδρύσαμε τὸ πρῶτο ἐν ῾Ελλάδι Κέντρο Βιοϊατρικῆς ᾿Ηθικῆς καὶ Δεοντολογίας μὲ σκοπὸ τὴ συλλογὴ τῆς σχετικῆς βιβλιογραφίας, καὶ τὴ δημιουργία προϋποθέσεων ἀκαδημαϊκοῦ προβληματισμοῦ στὰ θέματα αὐτὰ ἀπὸ τὸν ὁποῖο θὰ βγεῖ ἀκριβῶς αὐτὸ τὸ φρόνημα ποὺ θὰ ὁδηγήσει σὲ συγκεκριμένες θέσεις καὶ προτάσεις τὴν ᾿Εκκλησία καὶ θὰ βοηθήσει τὴν κοινωνία νὰ προβεῖ σὲ σχετικὲς νομοθετικὲς ρυθμίσεις.  Αὐτὸ φανερώνει ἕναν ἰδιαίτερο σεβασμὸ στὸ βάρος τῶν προβλημάτων ποὺ ὑπάρχουν, ἀλλὰ καὶ στὴ φοβερὴ δυνατότητα ποὺ ἔχουν οἱ δογματικὲς θεολογικὲς ἀλήθειες νὰ διατυπωθοῦν μέσα ἀπὸ τὸ κανάλι αὐτῆς τῆς σύγχρονης προβληματικῆς.  Καὶ αὐτὸ γίνεται.

Ν.Κ. Δηλαδὴ μέσα ἀπὸ μιὰ θεώρηση τῆς ζωῆς;

π.Ν.Χ. Βεβαίως, εἶναι αὐτὰ κανάλια μέσα ἀπὸ τὰ ὁποῖα μποροῦμε νὰ ποῦμε ἐμεῖς ὁρισμένα πράγματα.  Νὰ ἐκφρασθοῦμε γιὰ τὸν σεβασμὸ τῆς ζωῆς.  Νὰ μιλήσουμε γιὰ τὴν ψυχὴ καὶ τὴ ζωὴ ὡς ἀνάσας τοῦ Θεοῦ.  Νὰ παρουσιάσουμε τὴν ἠθικὴ ὡς πνευματικὴ ἐλευθερία καὶ ὄχι ὡς συνταγή.  Τώρα μᾶς δίνεται αὐτὴ ἡ εὐκαιρία. ᾿Αναλύουμε τὴν ἀρχὴ τῆς ζωῆς.  Κατανοοῦμε καλύτερα τὸ τέλος της.  Τί 1/2ραῖο πρᾶγμα!  Ποτὲ δὲν ὑπῆρχε τέτοια ἐπιμελὴς καὶ ἐνδελεχὴς ἐνασχόληση μὲ τὸ φαινόμενο τῆς ζωῆς καὶ τοῦ θανάτου ὡς τώρα.  ῾Η ἐποχή μας μᾶς δίνει τὴ δυνατότητα.  Εὐκαίρια, λοιπόν.  Μὲ νέα διάλεκτο, τὸ ἴδιο μήνυμα.  Μετὰ ἀπὸ λίγα χρόνια, ἄλλο πρᾶγμα.  ῎Αλλη διάλεκτος, πάλι τὸ ἴδιο μήνυμα. Καὶ θὰ περνάει ὁ Θεὸς μέσα ἀπὸ τὴν ποικιλία τῶν διαύλων ποὺ μιλήσαμε νωρίτερα.

Ὀρθοδοξία καὶ Σύγχρονη Κοσμολογία

Ν.Κ. Εἶναι καὶ ἕνα τρίτο θέμα μέσα σὲ ὅλη αὐτὴ τὴν ἐπιστημονικὴ ἐξέλιξη τὸ ὁποῖο εἶναι ἐξ ἴσου μεγάλο καὶ ἐδῶ ἁπλῶς τὸ θίγουμε ἐντελῶς ἀκροθιγῶς.  Καὶ αὐτὸ εἶναι οἱ ἐξελίξεις στὴν σύγχρονη φυσικὴ καὶ κοσμολογία.

π.Ν.Χ. ᾿Εδῶ εἶναι πιὸ ἁπλᾶ τὰ πράγματα παρὰ τὸ ὅτι ἐμφανίζεται κάποια ἔνταση κυρίως στὸ πῶς δημιουργήθηκε ὁ κόσμος.  Κατ᾿ ἀρχὰς ἡ ῾Αγία Γραφή, τὸ βιβλίο τῆς Γενέσεως, μέσα σ᾿ ἕνα κεφάλαιο περιγράφει ἁπλὲς ἀλήθειες ὄχι γιὰ τὸ πῶς ὅσο γιὰ τὸ ὅτι ὁ Θεὸς δημιούργησε τὸν κόσμο.  Δὲν εἶναι ἕνα βιβλίο Φυσικῆς ὅπως πολλοὶ θέλησαν νὰ τὴν παρουσιάσουν ἔτσι ἀπολυτοποιώντας ὁρισμένα πράγματα, κυρίως πάλι στὴ χριστιανικὴ Δύση.  Παρὰ ταῦτα ὑπάρχουν καὶ ἐνδείξεις γιὰ τὸ «πῶς» τῆς δημιουργίας ποὺ ἔρχεται σήμερα ἡ ᾿Επιστήμη καὶ τὶς ἐπαληθεύει.  Παράδειγμα τὸ ὅτι δημιουργήθηκε πρῶτα τὸ φῶς καὶ μετὰ ἡ ὕλη.  Αὐτὸ σήμερα τὸ ἀποδέχεται ἡ Φυσικὴ ἐπιστήμη καὶ εἶναι συμβατὸ μὲ τὶς σύγχρονες κοσμολογικὲς θεωρίες, ποὺ ὅλες δέχονται ὅτι τὸ σύμπαν ἄρχισε ὡς ἠλεκτρομαγνητικὴ ἀκτινοβολία, φῶς, καὶ μετὰ μὲ τὸ γνωστὸ φαινόμενο τῆς διδύμου γενέσεως πέρασε στὴ φάση τῆς ὕλης.  Καμμία ἀντίφαση στὸ «πῶς».  ῎Ισως στὸ «ποιός».  Τὸ «ποιός» ὅμως δὲν εἶναι τῆς ἐπιστήμης.

          ᾿Ενῶ ἡ Πίστη μιλάει γιὰ τὸν αἴτιο τῆς δημιουργίας καὶ δίνει ἁπλὲς μόνον ἐνδείξεις γιὰ τὸν τρόπο καὶ τὴ διαδικασία της, ἡ ᾿Επιστήμη ποὺ παλεύει μὲ τὸ δεύτερο, τὸ περισσότερο ποὺ μπορεῖ νὰ κάνει εἶναι νὰ ὑπαινιχθεῖ τὸ πρῶτο.  ῾Η Πίστη ἀσχολεῖται πρωτίστως μὲ τὸν Θεὸ ὡς πρόσωπο γι᾿ αὐτὸ καὶ Τὸν συναντᾶ παντοῦ ὡς ἐνέργεια, ἐνῶ ἡ ᾿Επιστήμη ποὺ ἀσχολεῖται -τόσο μπορεῖ- μὲ τὴν ἐνέργεια τῆς φύσεως δύσκολα -ἀπὸ μόνη της- ὁδηγεῖ στὸ Πρόσωπο τῆς δημιουργίας, τὸν Θεό.  ῍Αν ὅμως συνδυάσει κανεὶς τὰ δύο, δὲν εἶναι δυνατὸν μέσα ἀπὸ τὴν φυσικὴ γοητεία τῆς ᾿Επιστήμης νὰ μὴν ἀντικρύζει τὸ πνευματικὸ μεγαλεῖο τῆς πανταχοῦ παρουσίας τοῦ Θεοῦ.

Ν.Κ. Μὲ ἄλλα λόγια, ἐδῶ μᾶλλον ὑπάρχει σύγκλιση παρὰ ἀπόκλιση, μεταξὺ μιᾶς ᾿Ορθοδόξου θεολογικῆς θεώρησης τοῦ κόσμου καὶ μιᾶς καθαρὰ ἐπιστημονικῆς ἑρμηνείας του ἀπὸ τὴν σύγχρονη κοσμολογία;

π.Ν.Χ. Μέσα σ᾿ αὐτὸ τὸ πνεῦμα τῆς ᾿Ορθοδόξου κοσμολογίας, περὶ δημιουργίας καὶ ἀντιλήψεως τοῦ κόσμου δὲν ὑπάρχει κανένα ἐρώτημα σχετικό.  Πολὺ ἁπλᾶ εἶναι.  ῾Υπῆρξαν ὁρισμένες θέσεις σχετικὰ μὲ τὴν αἰωνιότητα τοῦ χρόνου ποὺ διετύπωσε ὁ ὣὦὸἇὸὃ Ηὰἧὂἂὃὼ στὸ βιβλίο του Α Βἶἂὸὺ Ηἂὖὦ῏ἶὗ ῏ὺ Τἂἣὸ (Τὸ Χρονικὸ τοῦ Χρόνου), θέσεις ποὺ ὁ ἴδιος ἀμφισβήτησε ἀμέσως μετὰ μὲ νέο βιβλίο του Β῝ὰὴὂ Η῏῝ὸὖ ὰὃὶ Βὰὲὗ ῒὃἂἇὸἶὖὸὖ  (Μαῦρες Τρύπες καὶ Σύμπαντα Βρέφη).

          ῾Υπάρχει μιὰ ἰδιότητα τῆς ἐπιστήμης, ἡ συνεχὴς αὐτοαναίρεση.  Αὐτὸ δὲν εἶναι ἀρνητικό.  ῎Ετσι προάγεται ἡ γνώση.  ῞Οταν ὅμως κανεὶς βλέπει τὶς θεωρίες ὡς ἀξιώματα, τὸ πεπερασμένο τοῦ ἀνθρώπου ὡς τελειότητα, ποτὲ δὲν θα μπορέσει νὰ δεῖ τὴν αἰωνιότητα μέσα ἀπὸ τὸ χρόνο οὔτε νὰ κατανοήσει τὸν χρόνο μέσα ἀπὸ τὴν αἰωνιότητα.  Πάντα ἡ ἐπιστήμη θὰ τοῦ πνίγει τὴν πίστη· τὸ ἀνθρώπινο ἐπίτευγμα θὰ τοῦ μαραίνει τὸν Θεό.

᾿Ορθοδοξία καὶ τὸ Πρόβλημα τοῦ Περιβάλλοντος

Ν.Κ. Δύο ἀκόμη θέματα θὰ ἤθελα νὰ θίξουμε ἂν καὶ φοβᾶμαι ὅτι κάνω κατάχρηση τῆς καλωσύνης σας.  ῾Υπάρχει ἕνα σοβαρὸ πρόβλημα σήμερα τὸ ὁποῖο εἶναι τὸ περιβαλλοντολογικό.  ᾿Εδῶ ἡ ᾿Ορθοδοξία ἔχει κάποιες θέσεις γιὰ τὴ θεώρηση τῆς φύσεως καὶ τοῦ κόσμου, καὶ ἴσως ὑπάρχει κάποια διασύνδεση μέσῳ τῆς ἔννοιας τῆς ἀσκήσεως.  ῾Υπάρχει οὐσιαστικὴ κριτικὴ διασύνδεση μεταξὺ τῶν ᾿Ορθοδόξων θέσεων στὸ σημεῖο αὐτὸ καὶ τοῦ οἰκολογικοῦ προβλήματος;

π.Ν.Χ. Βέβαια ὑπάρχει καὶ ἔχει σαφῶς διατυπωθεῖ καὶ σὲ συνέδρια.  Αὐτὸς εἶναι ἕνας χῶρος στὸν ὁποῖο ἔχει μπεῖ ἡ ᾿Ορθόδοξη θεολογία καὶ ᾿Εκκλησία ἐνεργὰ καὶ μὲ ἀλλεπάλληλα μηνύματα ὅπως τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου καὶ μὲ ἐμπεριστατωμένες μελέτες ἀκαδημαϊκῶν ἱεραρχῶν, ὅπως εἶναι ὁ Μητροπολίτης Περγάμου ᾿Ιωάννης Ζηζιούλας καὶ μὲ συνέδρια ποὺ ὀργανώνονται καὶ μὲ ἄρθρα ποὺ κατὰ καιροὺς γράφονται.  ᾿Αλλὰ εἶναι πολὺ πιὸ εὔκολο αὐτὸ τὸ θέμα ἀπ᾿ ὅ,τι εἶναι τὰ θέματα ποὺ προαναφέραμε ἀπὸ ἰδεολογικῆς καὶ φιλοσοφικῆς πλευρᾶς γιατί ὅλοι καταλαβαίνουμε ὅτι ἡ οἰκολογικὴ καταστροφὴ εἶναι μιὰ τρομερὴ ἀπειλή.  Καὶ ἐνῶ ὅλοι κάπως συμφωνοῦμε στὴ θεωρία τῆς ἀντιμετώπισής της, δυστυχῶς συμπράττουμε καὶ στὴν ἐπιβολή της.

Ν.Κ. Τὸ ἐρώτημά μου εἶναι πῶς ἡ ἀσκητικὴ ἔννοια ποὺ γεννᾶται μέσα ἀπὸ τὴν ᾿Ορθοδοξία, ἡ ἀσκητικὴ ζωὴ ὡς τρόπος ζωῆς, ὡς ῝ἂὺὸ ὖὦὗ῝ὸ, εἶναι συμβατὴ ἢ μᾶλλον δυνατὴ στὴ σημερινὴ πραγματικότητα.  Κατὰ πόσο δηλαδὴ φαίνεται ρεαλιστική;

π.Ν.Χ. Δὲν εἶμαι βέβαιος ὅτι ἀκριβῶς καταλαβαίνω τὴ σχέση τῆς ἄσκησης μὲ τὸ περιβαλλοντολογικὸ πρόβλημα.  ῾Η ἀσκητικὴ ζωὴ εἶναι μιὰ ἔντονα φυσικὴ ζωὴ ποὺ τὸ μόνο ποὺ κάνει εἶναι νὰ καθαρίζει τὸ περιβάλλον, ὄχι νὰ τὸ λερώνει.  Νὰ τὸ σέβεται, ὄχι νὰ τὸ προσβάλλει.  Διότι ὅταν ἔχουμε ἕναν ἀσκητὴ ποὺ δὲν τρώει τίποτα, δὲν τρώει ποτὲ μαγειρεμένο φαγητό, δὲν ἔχει τοξῖνες ὁ ὀργανισμός του, δὲν ἔχει κονσέρβες νὰ πετάξει, αὐτὸς φυτεύει μερικὲς ντοματοῦλες καὶ προσδοκάει ὁ Θεὸς νὰ τοῦ τὶς μεγαλώσει.  Μὲ τὸ ἐλάχιστο νεράκι του ὁ ἴδιος καὶ τὴν πολλή του προσδοκία ὅτι ὁ Θεὸς θὰ φανερωθεῖ καὶ ἀπὸ τὶς ντοματιές του, προκαλεῖ πνευματικὰ τὸν Θεὸ καὶ μεταμορφώνει τὴ φύση.  Αὐτὴ εἶναι ἡ ἄσκηση.  ῎Ασκηση σημαίνει ὅτι μηδενίζω κατὰ τὸ δυνατὸν τὴν ὑλική μου ὑπόσταση καὶ προσδοκῶ περισσότερο τὴν αἴσθηση καὶ τὴν ἀνάσταση τῆς πνευματικῆς μου ὑποστάσεως.

          Καὶ ὅταν ἔρχεται ὁ Θεὸς γίνεται ὁ ἄνθρωπος τόσο ἁπαλὸς μὲ τὴ φύση, ποὺ δὲν τὴν πειράζει, δὲν σπάει ἕνα λουλουδάκι, δὲν πατάει μιὰ τσουκνίδα, δὲν σκοτώνει ἕνα μυρμήγκι, δὲν διώχνει ἀπότομα μιὰ μύγα, ἀλλὰ σέβεται τὸ κλαδάκι τὸ σπασμένο, τὸ δένδρο, τὸ ζωΰφιο, τὸ ζῶο.  Καὶ ἀρχίζει πλέον κανεὶς ν᾿ ἀγαπᾶ τὴν κτίση καὶ νὰ τὸν ἀγαπᾶ καὶ ἡ κτίση.  ῞Οταν συναντήσεις ἕνα θηρίο, ἕνα φίδι, ἂν τὸ ἀγαπᾶς ἔτσι δὲν θὰ σὲ πειράξει· σὲ ἀγαπᾶ κι ἐκεῖνο.  ᾿Αναφέρεται σειρὰ περιστατικῶν ἀπὸ τὴν ἐμπειρία τῶν ἁγίων.  Αὐτὴ εἶναι μιὰ φοβερὴ ἀσκητικὴ οἰκολογία.  Αὐτὸ δὲν εἶναι πλέον προστασία τοῦ περιβάλλοντος, ἀλλὰ εἶναι μιὰ μεταμόρφωση τοῦ περιβάλλοντος σὲ ναό.  Καὶ μέσα ἀπὸ τὸ περιβάλλον πλέον ἀκούει κανεὶς τὶς διηγήσεις τοῦ Κτίσαντος.

Ν.Κ. ᾿Εδῶ βέβαια εἶναι πάλι τὸ μεγάλο πρόβλημα στὸ ὁποῖο διαρκῶς ἀναφερόμαστε κατὰ τὴ διάρκεια αὐτῆς τῆς συνεντεύξεως.  Δηλαδὴ παντοῦ συναντᾶμε ὅτι γιὰ νὰ μποῦμε σὲ κάποια ὑλοποίηση τῶν θεωρητικῶν διαστάσεων τῆς ᾿Ορθοδοξίας, χρειάζεται τουλάχιστον μιὰ ριζικὴ μεταστροφὴ τῆς ζωῆς μας.  Καὶ νομίζω ὅτι σ᾿ αὐτὸ συμφωνοῦμε, ὅτι λένε πιὰ ὅτι ἡ ἀναστροφὴ τοῦ οἰκολογικοῦ προβλήματος συνεπάγεται μιὰ ἀναστροφὴ τρόπου ζωῆς.

π.Ν.Χ. Καὶ ὄχι μόνον αὐτὸ δηλαδὴ τῶν δομῶν τοῦ συστήματος ζωῆς, ἀλλὰ χρειάζεται μεταστροφὴ φρονήματος ζωῆς.  Καὶ ἐρχόμαστε στὸν ὅρο «᾿Ορθοδοξία».  Διότι τελικὰ τὰ πάντα ἀνάγονται στὸ φρόνημα.  Αὐτὸ ὁδηγεῖ στὴ πράξη.  Στὶς μέρες μας ἀκούγεται πολὺ ἔντονα καὶ ὁ ὅρος «᾿Ορθοπραξία» σὰν νὰ μὴν εἶναι πλήρης καὶ ἐπαρκὴς ὁ πρῶτος.  ᾿Ορθοδοξία ὅμως εἶναι πιὸ σωστὸς ὅρος.  ᾿Ορθοπραξία μοῦ φαίνεται ὅτι ἔχει πολὺ νὰ κάνει μὲ τὴν ἀνθρώπινη ἐνέργεια.  ᾿Ενῶ ᾿Ορθοδοξία σημαίνει τὸ ἀκριβὲς καὶ ὀρθὸ φρόνημα, τὴν προσέγγιση, τὴν νοοτροπία, τὸ ἦθος.  Αὐτὸ πρέπει ν᾿ ἀλλάξει καὶ αὐτὴ ἡ ἀλλαγὴ εἶναι ἡ μετάνοια.  Εἶναι ἡ μεταμόρφωση τοῦ ἤθους καὶ τοῦ φρονήματος, ἡ ὁποία θὰ φέρει ὡς ἀποτέλεσμα τὴν μεταμόρφωση τῆς ζωῆς.  Δὲν εἶναι μεταμόρφωση συνηθειῶν, τρόπων, μορφῶν.  Εἶναι μιὰ βαθύτερη ἐσωτερικὴ μεταστροφή.

᾿Επίλογος

Ν.Κ. Τὸ τελευταῖο σημεῖο εἶναι νὰ σᾶς ζητήσω νὰ γίνεται λίγο μελλοντολόγος.  ῾Υπάρχει μιὰ ἐμφανὴς τάση ἀναβίωσης τῆς θρησκείας καὶ ἐπιστροφῆς πρὸς τὰ θρησκευτικὰ καὶ μεταφυσικὰ ἐνδιαφέροντα τοῦ κόσμου σὲ διάφορες μορφὲς συγκεχυμένες καὶ μή.  Παρὰ τὴν ἐκκοσμίκευση, παρὰ τὴ γενικὴ ἀθεΐα ποὺ ὑπάρχει, πῶς βλέπετε ἐσεῖς τὸ ρόλο τῆς ᾿Ορθοδοξίας στὸν 21ο αἰώνα καὶ μάλιστα σὲ συσχέτιση μὲ τὸ φαινόμενο ὅτι ἄλλα θρησκεύματα, ὅπως τὸ ᾿Ισλὰμ, φαίνεται ὅτι τὴν τελευταία τριακονταετία ἔχουν μιὰ πολὺ ἐμφανῆ ἀναβίωση.  Καὶ ὁπωσδήποτε τὰ πράγματα δείχνουν ὅτι οὐσιαστικὰ μία συμβίωση μ᾿ αὐτὴ τὴν ἀναβίωση τῶν μεγάλων θρησκειῶν μεταξύ τους θὰ εἶναι μιὰ οὐσιαστικὴ κατάσταση καὶ διάσταση τοῦ φαινομένου στὸν ἑπόμενο αἰῶνα.  Πῶς βλέπετε τὸ ρόλο τῆς ᾿Ορθοδοξίας σ᾿ αὐτό;

π.Ν.Χ. ῞Ολη ἡ συζήτησή μας εἶχε ἕνα χαρακτήρα ἔντονα πνευματικό, καὶ ὄχι συνταγῶν καὶ λύσεων καὶ ἐδῶ θὰ τὸ διατηρήσω αὐτό.  ᾿Εγὼ δὲν θὰ ἤθελα νὰ κάνω μιὰ κοινωνιολογικὴ πρόβλεψη σχετικὰ μὲ τὴ συμβίωση καὶ τὶς σχέσεις τῶν θρησκειῶν σήμερα.

          ῞Οσον ἀφορᾶ τὸ μέλλον, ἡ ᾿Εκκλησία νομίζω ἔχει μία προοπτικὴ καὶ ἡ προοπτική της εἶναι τὸ παρελθόν, ἡ ἀναμόρφωση τοῦ ἀρχαίου κάλλους μέσα μας.  ῾Η ἐσχατολογία της εἶναι ἡ ἐπιστροφὴ πρὸς τὰ πίσω καὶ εἶναι λίγο παράδοξη· ἔχει προοπτικὴ παρελθόντος καὶ νοσταλγία μέλλοντος.  Δηλαδὴ τὸ φρόνημα ποὺ καλλιεργοῦμε μέσα μας εἶναι ὅτι ἔχουμε χάσει αὐτὸ ποὺ εἴμαστε.  Αὐτὸ ποὺ ἤμασταν, αὐτὸ γιὰ τὸ ὁποῖο δημιουργηθήκαμε.  Καὶ αὐτὸ ποὺ ἔχουμε νὰ κάνουμε εἶναι νὰ γίνει αὐτὴ ἡ ἀναμόρφωση τοῦ ἀρχαίου κάλλους.  Αὐτὴ ἡ ἐπιστροφὴ σ᾿ αὐτὸ ποὺ ὄντως εἴμαστε εἶναι ἡ μετάνοια ποὺ μόλις προαναφέραμε.

          ᾿Απὸ ἐκεῖ καὶ πέρα οἱ θρησκεῖες εἶναι ἀνθρώπινα σχήματα.  Κατ᾿ ἀρχὰς ἕνας φόβος γιὰ τρομερὲς ἐσχατολογικῶν διαστάσεων ἀναστατώσεις ὑπῆρχε καὶ μὲ τὴν κυριαρχία τοῦ Μωαμεθανισμοῦ, τοῦ ᾿Ισλάμ, ὅταν ὕστερα ἀπὸ 11 αἰῶνες ἔπεφτε ἡ Βυζαντινὴ αὐτοκρατορία.  Γι᾿αὐτὸ καὶ στὰ κείμενα τοῦ Γενναδίου τοῦ Σχολαρίου διαφαίνεται αὐτὴ ἡ ἔντονη ἐσχατολογικὴ ἀνησυχία, ἰδίως τὸ ἔτος 1492, τὸ ὁποῖο ἦταν τὸ ἑπτὰ χιλιάδες ἀπὸ κτίσεως κόσμου, καὶ σημάδευε τὴν μετάβαση ἀπὸ τὸν ἕβδομο αἰώνα, τὴν ἕβδομη χιλιετηρίδα, στὸν ὄγδοο.  ῎Ετσι καὶ στὶς μέρες μας, 500 χρόνια μετά, ὑπάρχει ἀνάλογη ἀνησυχία· ποῦ πᾶμε, τί θὰ γίνει;  Πάλι τὸ ᾿Ισλάμ ἐμφανίζεται ἐν δυνάμει καὶ ἀπειλεῖ. ᾿Αλλὰ τὸ ᾿Ισλὰμ, οἱ ἄλλες θρησκεῖες καὶ κάθε θρησκεία εἶναι ἕνα κοσμικὸ πρᾶγμα ποὺ προσπαθεῖ νὰ τακτοποιήσει τὴν μεταφυσικὴ ἀνησυχία.  ῾Η ᾿Ορθοδοξία δὲν εἶναι θρησκεία μόνο, εἶναι ἴσως καὶ θρησκεία, ἐμφανίζεται καὶ ὡς θρησκεία.  Κυρίως, ὅμως, εἶναι αὐτὴ ἡ γέφυρα ποὺ προσπαθεῖ νὰ μᾶς συνδέσει μὲ τὸν Θεό.

          Αὐτὸ ποὺ ἔχει νὰ κάνει ἡ ᾿Ορθοδοξία εἶναι νὰ γίνει ἱεραποστολική.  Νὰ δώσει τὸ μήνυμά της ὡς ζωὴ ὅμως, ὄχι μόνο ὡς κήρυγμα λόγου.  Κήρυγμα ζωῆς, ναί, ἀλλὰ κήρυγμα μισαλλοδοξίας καὶ ἐπιχειρηματολογικῆς ἀντιπαράθεσης, ὄχι.  ᾿Αγάπη καὶ στοὺς ᾿Ισλαμιστὲς καὶ σ᾿ ὅλους.  ᾿Αλλὰ ἂν οἱ πολιτικοί μας ἔχουν ἀποφασίσει τὴν κυριαρχία τοῦ ᾿Ισλάμ, μὲ τὰ λάθη ποὺ κάνουν ἢ τὴν διαστροφὴ ποὺ ἔχουν, γιατί τυφλωμένοι εἶναι, δὲν προσπαθοῦμε, δὲν μποροῦμε ἐμεῖς νὰ τὸ ἀναιρέσουμε.  ῞Οπως δὲν προσπάθησε ὁ Χριστὸς καθὼς ἤγετο πρὸς τὸν σταυρό ν᾿ ἀναιρέσει αὐτὸ ποὺ πήγαιναν νὰ κάνουν πάλι οἱ θρησκευτικοὶ καὶ πολιτικοὶ ἡγέτες.  ᾿Αλλὰ μέσα ἀπὸ τὴν σταύρωσή Του βγῆκε τὸ μήνυμα τῆς ἀναστάσεως, καὶ μέσα ἀπὸ τὸ θάνατό Του ξεπήδησε ἡ ζωή.  Εἴτε κυριαρχήσει τὸ ᾿Ισλάμ, εἴτε γίνουμε ὑπόδουλοι, ὄχι 400 χρόνια ἀλλὰ 4 χιλιετηρίδες, ἂν ἔτσι οἰκονομήσει ὁ Θεός, πάντα θὰ ὑπάρχει αὐτὴ ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ.  Καὶ τὸ μήνυμα τῆς ᾿Εκκλησίας εἶναι αὐτὴ ἡ ἀλήθεια νὰ παραμένει σὲ μᾶς καὶ ἀπὸ μᾶς νὰ μεταφερθεῖ στὰ παιδιά μας, στοὺς φίλους μας, στὸ περιβάλλον μας, ὡς ζωὴ καὶ ὡς αἴσθηση τοῦ Θεοῦ.  ᾿Απὸ ἐκεῖ καὶ πέρα ἐγὼ δὲν ἔχω τὴν δυνατότητα νὰ κάνω ὁποιαδήποτε μελλοντολογικὴ ἐκτίμηση τῶν πραγμάτων.  ῍Αν ὅμως θέλετε, ἀνθρωπίνως ἀνησυχῶ.  ᾿Ανησυχῶ διότι καὶ οἱ ᾿Ορθόδοξες χῶρες εἶναι διηρημένες, καὶ ὁ χριστιανικὲς εἶναι ἀποπροσανατολισμένες, ἡ Δύση ἔχει χάσει τὸν Θεό, ἡ ᾿Ανατολὴ Τὸν ἔχει καὶ δὲν Τὸν βλέπει, τὸ ᾿Ισλὰμ Τὸν πολεμάει καὶ πλέον χρησιμοποιοῦνται οἱ θρησκεῖες καὶ οἱ θρησκευτικὲς διαίρεσεις πάλι ἀπὸ τὸν διάβολο γιὰ νὰ καταστρέφεται ἔτι περισσότερο ὁ κόσμος.  Αὐτὸ ἐγὼ βλέπω.  ᾿Αντικρύζω αὐτὸν τὸν κόσμο καὶ ἀπογοητεύομαι.  Στρέφομαι πρὸς τὸν Θεὸ καὶ τὴν αἰωνιότητα καὶ μαγεύομαι.  Καὶ ἐλπίζω.  ῎Εχει ὁ Θεός...

Ν.Κ. Σ᾿ αὐτὴν τὴν τελεία, θὰ βάλω καὶ ἐγὼ τελεία.  Σᾶς εὐχαριστῶ πολύ.



 

"ORTHODOXY AND MODERN LIFE"
 
 by Prof. Nikos Kokosalakis
Religione e Societa, 15.3.1996



Orthodox Spirituality
 

N.K. I am grateful to you, father Nikolaos, that you kindly accepted to talk to me on the theme Orthodoxy and Modern Life.  Your vocation as a monk, living and serving a spiritual ministry at this outpost of Mount Athos, here in the middle of Athens, and your training in the natural sciences makes an excellent combination for a view of Orthodoxy from a deep personal experience and a scientific perspective.  Your views, therefore, will be of great inter­est to the readers of the journal Religioni e Societa.

            Let's start with the topic of the spiritual dimension of Orthodoxy.  More specifically, could you elaborate on Orthodox spirituality as a way of life, as an experience and its compatibility with contemporary every day life and social reality?
 

Fr. N.H. As you were posing your question, I thought what other dimension could Orthodoxy have but a spiritual one?  I realized, however, that the question is essential, especially when it is based on purely scholastic or scientifc grounds.  Orthodoxy can also have a social as well as a psycho­logical dimension.  That is, how Orthodoxy affects social relations and human feelings.  The spiritual dimension is the dimension of its essence; the others of its consequences.

            I should start from two concepts:  the way of life and experience. Orthodoxy as a way of life is basically neither an intellectual achievement, nor a sentimental experience aiming at making us feel well; but it is the inner sense of the mystical presence of God and His grace in one's life.  Everything that makes God remote, improbable, question­able, vague or false is a sin.

            On the contrary, the Orthodox faith and way of thinking makes God proximate, real, clear and true, easy to reach, not a fantasy but tangible, not an abstract idea but a real person.

            Therefore, in the heart of Orthodox spirituality lies the growth of an authentic faith and genuine Orthodox way of thinking, resulting in a true spiritual life.  Orthodox spirituality constitutes the life's journey towards our reconciliation with God, in such a way that Cod consciously becomes the very center of every breath and action of ours.  This journey starts with a pure yearning to approach God and is gradually being transformed into faith, which through humility, leads to the experience of the grace of God; and finally come the fruits of the Holy Spirit, that is, a holy life; a holy life which is not a human achievement aiming at making us “good people” and feeling well, but a holy life granted to us as a gift from God, thus expressing more his love to us than ours to Him.  His love is godly; ours is human.  A holy life is more an expression and mani­festation of God's power than an evidence of man's ability.
 

N.K. It seems that spiritual experience in Orthodox tradition has a purely theocentric dimension.  In other words, the idea that permeates Ortho­dox spirituality is the experience of reality and transcendence of God.
 

Fr. N.H. Certainly. These are expressed in the name of God: YAHVEH, that is, THE ONE WHO IS.  BEING is God's.  We are partakers of God's BEING.  Therefore, everything, even our spiritual desire, is more a fulfilment of His longing to commune with us than an expression of our need to commune with Him.  This is only understood if one humbles himself.  And this is why Orthodoxy means humility.  Anything that hurts our sense of humbleness inside us and before God is not Orthodox, even if it is included in the ways or forms through which the Orthodox Church expresses itself and functions.

            Thus, humility and man's decrescense in the presence of God is in absolute harmony with the simultaneous longing for the revelation of His love to us.  In this sense, someone who lives humbly and truly longs for God and anticipates His love in his life, may live in the 20th century as well as in the 30th or the 15th century.  In other words, it is the spiritual dimension, and not the social or psychological one, that makes Orthodoxy everlasting.

            However, since there is also a social dimension, we can certainly comment on the functioning of Orthodoxy within contemporary reality, as the forms, expressions and problems change according to the times.
 

N.K. At this point, father Nikolaos, I would like you to link the second part of my question.  How compatible is the spiritual dimension of Orthodoxy with contemporary social reality?  We live in a secular society where the emphasis is on the material and economic factors.  How can one be a good Christian, in a spiritually impoverished age in the circumstances of today's Athens or today's Rome?
 

Fr. N.H. From an ethical point of view, today's Rome is the same as the old one.  Undoubtedly, today's Rome is characterized by materialism and secularization, elements which were almost non-existent in the past; however, there is something hidden behind these two elements which remains intact through time; and this is sin.  Its expressions and manifestations constantly change, but its essense stays the same.

            Despite all these, we could say that the spirit of our times is not com­patible with what we just said.  There is an explicit discord between the spirit of God and the social climate of our era.  And I don't only mean the mentality of the conflicts, the disagree­ments, the selfishness, the drugs or the sins of the flesh, so widely spread in our days; but mainly the deterioration of the social morals, the degenaration of institutions, the disorientation of principles, the disquality of the criteria, elements that in some instances have imbued even the structure of the Church's body and religious organizations.  Of course, God and the Holy Spirit have nothing to do with all this.  This is the world of apostasy which existed in the past under various forms, but today is widely spread and unpredictably powerful.  Can the word of the Cross and the logic of the Resurrection be possibly related to the mentality of the ephemeral and selfishness?

            Although the spirit of the world cannot be in accordance with the spirit of God and the spirit of Orthodoxy, it is possible for someone to experience the grace of God in this world; certainly, not by extracting all these elements of spiritual perversion.  One can participate in the social dimension of the world, meet the demands of his profession and may conform to the prevailing social forms and shapes, and at the same time have a different way of thinking and attitude altogether towards life.  To materiality, he does not respond with materialism, neither to logic with rationalism. To the mentality of human ego, he proposes in return the reality of true God.  The Orthodox Christian is “in the world” but not “of the world.”  He rejects anything that has to do with sin and alienates him from God.

            Orthodoxy is saying the same thing for the past 2,000 years:  Humble yourself, see God as real and then you will experience Him as true.  In our days, our ego functions in a different way.  The higher education of people leads to greater arrogance.

            In the old days, when people fell ill, they used to take oil from the oil lamp of the holy icons and apply it to their body and along with their prayer, they were waiting to be cured.  Today, we first think of the doctor, the medi­cines, the antibiotics.

            In the past, people's homes were full of icons, holy water and other holy items.  Now, even in the cells of monks you can find medicines, pre­scriptions and doctors' telephone numbers.

            In the older days, in periods of drought, people prayed to God or had a litany to ask for rain; and God always answered back.  Their lives were God-dependent.  Today, when it is not raining, we seek information through the weather report and the satellites.  But satellites do not respond with solut­ions, instead they disappoint us with explanations.  Our lives are man-dependent.

            Our hope is directed towards human achievement, which can be ter­ribly impressive regarding its influence on the quality of our material  life, but is a total failure when it comes to man's happiness.  Material prosperity and biological health are accompanied by poverty of principles and spiritual stagnation.  Blindly neglecting the causes, we try to improve the outcome.  As a result, less and less people are happy.  Life ends up being like a chain, every link of which could be called “success,” but its final name is “failure.”  The inheritance of anxiety and the unprecedented illness of social relationships consist an indisputable characteristic of contemporary societies.

                The Church is saying:  Let's put God in our life, let's trust in the presence of His love, let's lean our expectations and hopes on Him, and He will respond to everything: our deeper existential quests, our family or heatlh problems, our daily needs.
 

N.K. I would like to say that it seems the mission of Orthodoxy is very difficult today due to the circumstances you just described.  Is it then “a voice in the wilderness?”
 

Fr. N.H. I believe it always has been and still is.  During the times of the Apostles, the word of God was also “a voice in the wilderness” of atheism, and so was the voice of the martyrs in the wilderness of paganism, and the voice of the ascetics in the wilderness of rationalism.  However, the grace of God abides in these wildernesses.  “Where sin abounds, grace is in excess” (1Tim 1:14).  The grace of God overflows the desert of sin, of history, of this perishable world.  And since in the center of the world and its events lies God, the criterion of good and evil is not the human perception of things, but the grace of God itself.  So, divine grace can also function in the desert of our era.  Through our logic, we understand its difficulty, but through our faith, we ascertain its functioning. This is what Orthodoxy is basically doing; it preserves the grace of God in this world.  It makes all of us long for that; more than the birth of our child, the accomplishment of our academic or financial goals, we long for and enjoy the experience of God's grace in our life.
 

N.K. From your experience as a spiritual father, do you have any indications of the functioning of God's grace in our days?
 

Fr. N.H. Here in Athens, I experience a very moving reality.  Most of the people who approach me are not practicing Christians.  However, when their lives at some point reach an impasse, they turn to God.  So, they come here, either for advice, or discussion of their problems, or, fewer, being in a complete state of repentance.

            I believe, that here in Greece, the seed of faith is very widely spread.  Even an atheist Greek has faith deeply rooted in him.  What I am trying to do everytime someone comes to me is to stimulate the growth of that seed, so he can gradually find God on his own.  I say a few words in the beginning to give the initial push.  I am impressed that in our times it is quite easy for someone to turn to God, but it is very hard to follow Him.  That is to say, christian life has become very difficult, because society itself has imposed on people a certain mentality and lifestyle which create an atmosphere very different from the one of the Church; an atmosphere that constantly disap­points man and betrays itself.  So, people become disillusioned and, having nowhere else to turn to, they easily turn to God.  They make the first step, but find it difficult to proceed.
 

N.K. So, there is an existential quest and turn towards God, but its fulfilment is not so easy due to the practical difficulties?
 

Fr. N.H. Difficulties do not really exist, but it is the wrong attitude that makes the easy difficult, the self-evident hard to understand, as the criteria of good and evil have changed today.  People understand the truth; this means that the seed exists in them.  But, when they have lived for years in a different way, when their environment is set against christian life, it becomes a mere torture to end up wanting something they believe they can't achieve.  The solu­tion is to humble ourselves and let God do what we are unable to.

            At this point, there is a difference between East and West.  Orthodoxy does not make good people.  Her goal is not ethical perfection, but God's revelation in our lives.  Ethical perfection is the fruit, the natural result of the functioning of God's grace in our lives.  The aim of spiritual struggle is not victory, but humility and death.  The grace of God is neither an achievement nor an accomplishment.  If it were, then man would be entitled to brag about it.  It is a gift; a gift that humbles the soul and is granted to us as an experi­ence.  In the fraction of everyone's life, it seems that God is the numerator and man the denominator.  As the denominator’s value decreases and the numerator’s increases, the fraction as a whole acquires a greater value.

 
Orthodox Worship
 

N.K. Still within the theme of Orthodoxy as practical life, could you tell us something about Orthodox worship and contemporary social reality.  Can Orthodox liturgical life recapture the sense and the reality of community which we seem to have lost?  Can the Orthodox Eucharist performed in the Church have a practical impact on the outside world?
 

Fr. N.H. Holy Eucharist is also called Holy Communion.  And com­munion means exodus from the enslavement of our ego and partaking in the energies of God, in the works of God, and in the images of God.  We cannot encounter God in the mystery of Holy Communion, unless we find Him in His images, our fellowmen, our brothers.  It is very impressive that, in Greek as well as in the languages of all Orthodox countries, the term communion, used to refer to our mystical and sacramental relationship with God, is the same as the one used for our relationship with people.  So, in English the terms communion and society are expressed with two different words, whereas in Greek both are expressed with one word, "koinonia.”  This hap­pens because, in the Orthodox Eastern world, communion is a social experi­ence, whereas in the West societies have become communionless.  This is becoming apparent in our country as well, as it has started being permeated by the strong anthropocentrism and anthropomonism of Western mentality.

            Let me now connect the previous question to this one, since we are talking about society and worship.  There is a difference between East and West in both worship and ethos; a difference which is theological, spiritual and practical.  The West, in its effort to bridge the gap between God and man, presents God excessively humanized.  God appears like a human being.  The point of reference is man.  On the contrary, the Orthodox East believes in the theosis of man by grace.  Man is transformed to a god by God and not by himself.  The point of reference is God.

            More specifically, we notice in the West that the Renaissance art technique tries to portay divinity in the best possible human way.  We will never see such a technique in the Orthodox tradition.  Instead, we see St. John the Baptist depicted taller than the mountains, something which has nothing to do with the real world, and the Virgin Mary having a disproportionately small nose.  Christ is pictured on the Cross with the same expression on his face as he is pictured in the icons of Resurrection or Transfiguration.  He does not have a sad look on one icon and a happy face on the others.  There is no apparent effort to bring God closer to us through human descriptions.  God comes in our lives as He is, not as we want Him to be; in a divine way, not in a human form.  That is why the tradition of the Orthodox Church aims at detaching man from his earthly concerns and transferring him to heavenly realities.  Through ways that are not so human it reminds us of God and draws us to Him.  This is what I meant by saying that in the relationship of man with God, the center of gravity is God.

            The same also applies to music.  Our music and, in general, our worship are basically compunctionate; they inspire us to turn inwards.  In the West, music is more outwardly and uplifting; it stimulates us to open up.  God is met through a “straight movement.”  On the contrary, in the Orthodox Church, the main movement through which our soul meets God is the “cyclic movement,” as it is described in the texts of St. Dionysios Areopagite.  St. Basil the Great depicts this character of Orthodox tradition by saying:  “When the mind is not dispersed outwardly, it returns to itself and through itself to God.”

            So, worship does two things.  First, it makes man turn inwards, it unites him with himself, his heart.  And secondly, through the mystery of Holy Eucharist, it brings God to us and unites us with Him; thus He enters inside us, dwells in us and lives within us.  This is the meaning of eucharistic theology which nowadays has been put in words.  However, the Church was always eucharistic, both in its tradition and practical life.  Eucharistic, not just in the sense of our gratitude towards God, but more in the sense of the ful­filment of God's intense desire to commune with Him through the sacrament of Holy Eucharist.  “I have earnestly desired to eat this passover with you...”  (Luk 22:15).  We commune the flesh and blood of Christ ,because He wishes to unite with us; this brings us close to Him.  Not because we dare unite with Him; this alienates us from Him.  Thus, man becomes more heavenly, more divine, and acquires a godly face, a godly countenance.

            We do not achieve these by our own efforts or struggle.  The struggle and effort for ethical perfection brings failure and disappointment.  We acquire them through our trust in the grace of God which makes man holy.  We conscientioulsy and gratefully do whatever we can, in order to offer our own share.  However, the outcome is brought by the grace of God; it solely belongs to God.

            I would like to add one more thing. The Orthodox Church does not try to transform people into “earthly angels,” because her target is not man, and her hopes are not set on this earth.  Orthodoxy projects the vision of “heavenly man,” who is out of flesh by nature, but heavenly by grace and faith; her place is heaven and her center is God.

            What the eucharistic and liturgical life has to offer us today is to bring us closer to God and elevate us to heaven and eternity; to remind us that “all our righteous deeds are like a polluted garment” (Is 64:6).  Whatever we ourselves do is worthless.  However, there is a danger in this.  Since our era tends to emphasize the external forms at the expense of the deep essence of everything, the spirit and truth of the Holy Eucharist run the risk to become a mere formality, a habit, a happening.
 

N.K. Still there is an aspect of my question which remains unan­swered.  Namely, how is the gap between this theoretical dimension and contemporary reality bridged?  You spoke earlier of the difference between Eastern and Western Churches, but today modernity does not make such distinctions.  Societal and mechanical communication is everywhere, includ­ing the historically Orthodox countries.  In what sense is then Athens different today from London?
 

Fr. N.H. All these occur on the societal level where the technological, economic, scientific and social terms are common.  However, on the level of persons and religious traditions, the difference is apparent.  The man of the West is more rational.  Even his feelings tend to be intellectualized.  Instead, the man of the East even thinks with his heart.  The concept of God in the East is definitely mystical.  God is experienced as a mystery, whereas in the West, He is approached through rational understanding; this is related to the cultural background and historical tradition and constitutes a basic difference between Orthodoxy and the Christian West.

            Let me go back to the subject of communion, to say how Eucharistic theology relates communion with God and interpersonal communion.  When we go to Church and mystically partake of the Holy Eucharist, we all unite with Christ, we become parts, members of the same body.  We feel like brothers and sisters, each one as much as he or she can.  This is not only a sentimental feeling, but also a drop of mystical experience coming to us through the mystery of Holy Eucharist.  It is a miracle to experience the feeling of brotherhood.  The word “brother,” in Greek “adelfos,” is a sacred word and comes from the word “delfida” which means womb.  A brother is the one who comes out of the same womb and this womb is the Holy Chalice, the Holy Altar, the Font, God Himself.  So, if I feel like a brother, I start behaving as such.  I do not love my brothers and sisters because they are good.  I love them, along with their faults, because they are my brothers and sisters.  Love precedes quality.  Respectively, I begin feeling like a brother towards the people to whom I am related through faith, who partake of the same Chalice, who come out of the same Font, the same Womb.

            So, when I come out of my blood family and join my spiritual one, I make a step further; my love acquires a universality, a wholeness.  Then I can embrace and love all people, if not sacramentally, spiritually; even those people who are not related to the Church, who have a different religion, different traditions and habits, but who are also God's creatures.  This universality broadens and expands the soul.  When man has a broad and open heart -and this is related to humility- and does not revolve around the axis of his ego, he can automatically become, social, polite, overflowing with love, and not full of rage, anger, criticism and intolerance.  Thus, the mystical and spiritual experience gradually produces an ethical and social outcome.
 

N.K. I would like a little more clarification in regards to the speci­ficity of Orthodoxy on this.  All major religions accept that all human beings are children of God.  At the same time the concept of brotherhood in faith or “partaking of the same chalice and the same font” creates boundaries between “us” and “others.”

            How does Orthodoxy transcend these boundaries especially now that Orthodox and non-Orthodox people are mixed in the same societies?  What is the meaning of the Orthodox liturgy as a worldwide offering?
 

Fr. N.H. Through the mystery of Holy Eucharist, one crosses the boundaries of his self, and enters in the world of God; since God is bound­less, he lives in a world without boundaries, in the state of the sonship by grace, the state of “the glorious liberty of the children of God” (Rom 8:21).
 

N.K. I would like you to elaborate a little bit more on the eschato­logical dimension of the Holy Eucharist as a universal offering.
 

Fr. N.H. I would like to note two things:  first, we should be careful not to give an ecumenistic interpretation to what we are now discussing, but instead an ecumenical character.  We do not feel that God's gift to us, that is Orthodoxy, is a gift that differentiates us from other people, but rather it is a gift that brings us closer both to God and to people.  For this reason, Ortho­dox tradition, never being proselytistic or ecumenistic, was always ecumenical and missionary.  One who personally experiences the gift of God, wants to spread it and share it.

            The second one is that the best thing we have to do is to trasform what we presently are: instead of arrogantly being correct, become humble and saintly; from a christian club be transformed into the mystical body of the grace of God. God gave us the blessing of being Orthodox and He only knows why.  If I were born in Japan, I would have another religion. I wouldn't even know that Orthodoxy exists.  When I was in the U.S., at Harvard University, one of my professors asked me if Greeks still believe in Zeus.  She didn't know that in Greece we are Christians.

            Therefore, when someone experiences the mysteries of his faith as God's gifts and divine grace, he cannot but feel that all people are God's children and the best gift he has to offer them is the witness of his faith.  The yearning for their salvation becomes the fruit of his love which gradually acquires a missionary dimension directed towards the others.  The rest is left to God.

            On the other hand, this does not dispute the absolute character of our relationship with the truth.  We cannot doubt the value of the gift of Ortho­doxy granted to us by God, and compromise in order to get along with other people. This is ecumenism; it downgrades and weakens the importance of truth and alters its meaning. Truth is not relative; it is absolute.  We love the truth being a gift from God and humbly accept all those who have another religious background, a different way of thinking and do not belong to the Church.  Certainly, it is not their fault, but rather a consequence of our fallen world. The prayer and hope of the Church is that, when the time comes, everyone will enter Her font, which does not belong to us as Orthodox people, but to God; we found ourselves in there by grace. The Church initiates her own children to the mysteries of God, but prays for the whole world, for the whole creation.  This is the Church's universality.

 
Orthodoxy and Nationalism
 

N.K. From this spiritual and ecumenical dimension of Orthodoxy, I would like us to come to a different one, also real and important.  And I mean the connection of Orthodoxy over the last 200 years to the development and  morphology of nationalism.  I think this has been especially obvious in the Balkans and some consider Orthodoxy as an important factor in the recent conflicts in former Yugoslavia.  I would be grateful for your comments.
 

Fr. N.H. So far, we have talked about the theological and spiritual dimension of Orthodoxy, but the Church has a human side as well.  Just as Christ is perfect God and perfect man, respectively man is both divine and human and the Church has a spiritual and human dimension.  By human dimension, we mean her social, political and cultural character; we mean the influence of tradition and history.  Who can deny that in the schism of the Churches there were no historical coincidences or political factors involved?  In this sense, there are no problems of Orthodoxy;  Orthodoxy is the optimum of spirituality.  If there are any problems, these can be found in the admin­istrations and officials of the Orthodox churches.

            For example, in the Balkans, the recent resetting of the borders -due to the fact that people have a different ethnic identity- caused major problems in what we call social and political freedom.  The churches' officials got in­volved in these changes and an unpleasant situation was created.  This is connected to the fallen character of the world we live in.  It has the seal of sin, distinctions, boundaries, limitations and definitely not the seal of God.

            We said earlier that eucharistic life and mystical partaking in the mystery and grace of God abolishes all boundaries, and brings us closer even to people who do not share the same faith.  So, Orthodox faith could very well unite people of various traditions, different ethnic identity, diverse mentality and habits.

            On the other hand, in the Western world, more in the USA and less in Europe and Australia, there is a growing interest in Orthodoxy.  More and more people of a non-Orthodox background convert to Orthodoxy.  The nationalistic character, the divisions and discords we have on the human level, do not restrain the yearning of these people to approach the Church. Instead, they listen to God's calling and in a sense they bear with us.  Thus, through the ethnic churches of their countries, they enter the One, Holy, Catholic and Apostolic Church.  This demonstrates how the grace of God can always function, even in situations where serious human errors are made or short­comings and wrongdoings are prevailing.
 

N.K. From this point, I would like to continue on to the embodiment of Orthodoxy in nationalistic frames due to social and historical conditions.
 

Fr. N.H. Orthodoxy has a certain flexibility in the “dialect” it uses to spread her message around.  I do not only mean the linguistic dialect, but also the way her language adapts to the distinctive peculiarities of each society.   A different language is used for the Africans, a different one for the Christians of the Far East, for the Russians, or the Americans.  Not only the language is different, but also the method and the way it is expressed.  We maintain the essence and adjust the forms.  This requires a freedom of ethos and spirit, as well as the ability to discern what is essential and what is formality.  The absence of such a distinction may lead to an outburst of passions and provoke tensions in the relations of the local churches.
 

N.K. But can the Orthodox Church as a religious, cultural factor disengage herself from the nationalistic and ethnic dimension?  In my view, in Greece, there is a deep connection of Orthodoxy, not only with the sense of Greek indentity, but even with the interests of Greek society, if you like.  We distinguish ourselves from the West, for instance, by saying “we are Greek Orthodox.”
 

Fr. N.H. I thought you meant something different by the word “national­istic.”  I do not consider that the Greek Church has a nationalistic character.  She has generously supported all the suffering churches and selflessly offered her assistance to the sister churches of Russia, Albania, Georgia, Czech Republic, Romania and especially Serbia.  This is a demonstration of the posi­tive side of the Greek Church.

            Of course, there is a negative side as well which has two dimensions.  The first one has to do with our feeling of superiority when we hear others praising something Greek; we foolishly want a primacy of honor due to our tradition and historical past.  But this is human, considering also that there is a strong Greek influence in the Church's tradition.  On the other hand, the Russians could also feel superior, because they have a larger population.  This is the human aspect, human misery; to demand authority through the Church who constantly provokes us to deny all our own rights.

            The second one is the identification of the Church with specific policies, either for the benefit of nationalistic interests or interests of certain parties.  Thus, in our days, politicians present Orthodoxy as a connect­ing link among Eastern European countries due to their common sense of tradition.  However, Orthodoxy cannot be identified with any human forms no matter how good these are.

            The only exception to this is when Orthodoxy is attacked.  Then, it is our duty to unite and defend ourselves, expecting at the same time the help and protection of God.  He knows how to help us.  When Christ was sending out his disciples, He told them not to think how they would defend them­selves.  He would take care of everything. “Settle it therefore in your minds, not to meditate beforehand how to answer; for I will give you a mouth and wisdom...” (Lk 21:14-15).  The excessive human interference in the defense methods and protection of religious interests and goals drives God away, and this is set against the Orthodox ethos and way of thinking.

            Presently in Greece, we have a problem with the Turks.  Of course, our politicians will follow a certain policy, and we ourselves will react to a possible invasion of Islam in Europe, more specifically in our country.  But it is unacceptable to regard the Turks as our personal enemies and start hating them.  They, too, are children of God.  If we were born in Ankara, we would also be Muslims today.  In this sense, the Church must very discreetly ex­press her own views, only within the context of her principles, values and acquisition of the grace of God, and stay away from any politics which serve specific worldly objectives.

 
Church and State
 

N.K. On this topic, father Nikolaos, there is a specific historical connection between the Church as an institution and the state, which goes back to Emperor Constantine.  Despite periodic tensions, this connection is considered so strong, as far as Greece is concerned, that it is almost impos­sible to differentiate the Church from the state.  However, some people be­lieve that it harms the ecumenicity of Orthodoxy.  What do you think?
 

Fr. N.H. No, I do not believe it can harm the ecumenicity of the Ortho­dox Church.  Let me explain it.  I feel very happy and proud, in a good sense, that I was born in Greece.  This allows me to feel equally happy for the Russian indentity of someone who was born in Russia, and enjoy the warmth of his tradition, which is beautiful but different from mine.  Thus, we can feel deeply grateful to God that among His other gifts, He also gave us the gift of our specific nationality  The same thing applies for the gratitude we feel towards God for the parents He gave us;  this does not prevent us from regarding the parental relationships in other families equally sacred and strong.

            In this respect, we wish that a healthy relationship and cooperation between the state and the Church exists in our country.  The Church can feed the state with her principles and values and in return, the state may fulfil the human and material needs of the Church, so the latter can unobstructively accomplish her spiritual mission.  This is an ideal situation and does not necessarily function in a nationalistic way.  Problems arise when the Church gets involved in matters of the state and vice versa.

            The state could take care of the religious education of the children.  Moreover, the fact that in Greece all holidays, except labor day, are religious ones, facilitates the functioning of the practical aspect of the Church's life.

            At the same time, as we previously said, the Church feeds the state with principles.  However, when the state offers a secularized religious edu­cation, when it uses the Church to accomplish its own interests, or wants to apply the same system to elect bishops as it uses to appoint directors of public firms, then the Church loses her autonomy and freedom and their relationship becomes problematic.  In case of a harmonious relationship, the Church could very well interfere in legislative, social, even financial matters, when basic principles and values are affected, without losing her spirituality and ecu­menicity.

            Unfortunately, this is not happening in our days because the Church lacks power.  It seems that modern man and contemporary society have pun­ished God; He is banished from our lives.  Instead, money, self-interests, large firms and U.S. aircraft carriers have taken His place.  However, the idea and principle of a good cooperation between the state and the Church will always be a wishful thinking for all societies.  Perhaps, that is how it also started in Byzantium.

            I believe that the Church will always make human mistakes that will remind us of our transcience through a fallen world.  In a world, which is dominated by natural weaknesses, death, sin, passions, perversion and the devil, the Church will be continually prophesizing the Kingdom of God.  And this is the eschatological meaning of Holy Eucharist: the expectation of and longing for perfectness.  A state which is reached through a perfecting men­tality and unceasing struggle for perfection.

            In our world, the religious leaders will keep on making serious mis­takes, the so-called representatives of God will go on betraying the truth and disappointing us.  However, holiness will always exist, perhaps in some hermitages, within families or among the Church's officials, to clearly show that the grace of God functions in the best possible ways under the worst circumstances.  Man can be deified in the fallen world, just as God was incar­nated in the world of sin.

 
Orthodoxy and New Religious Phenomena
 

N.K. Let's close this subject and have a short comment on a topic, which I think, is also important.  World-wide and within traditionally Ortho­dox countries there seems to be a proliferation of new religious  phenomena.  We observe also a growing cultural and ideological syncretism.  How does an Orthodox eye see these phenomena and to what extent do you think Ortho­doxy becomes a part of this pluralistic and syncretistic world?
 

Fr. N.H. There is a threat in what you just mentioned; the threat of im­puring the gift of God inside us and add to its absolute meaning a syncretistic interpretation.  This is very sad but also inevitable in our country.  Personally, I cannot but spiritually regret for all these phenomena.  The emergence of cults and syncretistic religion is a spiritual disease that undermines the sense of health springing out of our tradition and heritage, which have given birth to so many saints.  Syncretism may harm our nation, but not the Church.  Although truth gets more difficult to approach, it remains unaffected.

            I believe that this is the result of a universal confusion, a poor quality freedom, human fakeness existing in these cults and people's unhappiness that drives them there for comfort.  It will be a great consolation if the Church awakens, and we, the clergy, prophetically offer the truth and clearly spread the witness of God to the people.  The Church is not trying to prevent the evil - this will always exist.  She struggles to allow the presence of God in our lives - He will always be indispensable.  The good that God can do for us is more than the evil the devil can cause.  “For he who is in you is greater than he who is in the world” (1Jo 4:4).

            There is also another source of consolation.  It concerns people who have been involed in these cults, and after a while reject all these unhealthy beliefs and return to God.  We could say they find God through the devil.  Their repentance adds a new spirit to the spiritual body of our society.
 

N.K. The subject of cults is a vast one, because it brings forth plural­ism.  Can Orthodoxy coexist with the increasing pluralism and to what extent?
 

Fr. N.H. Orthodoxy does not only exist in Orthodox countries, but is growing in other countries as well.  For example, there is an Orthodox Church in America functioning despite the existing pluralism.  The fact that the Church can exist both in pluralistic and nationalistic societies indicates that the emergence of cults cannot affect faith.  Therefore, we sense the problem on the level of our ethnic identity as Greeks and not  on the level of our faith as Orthodox.

 
Orthodox Monasticism
 

N.K. Now, I would like to come to a theme closer to your own monastic experience and discuss the role and significance of Orthodox monas­ticism which has always occupied the central place in the history of Ortho­doxy.  How do you see the development of monasticism today?
 

Fr. N.H. Monasticism exists in order to show us the criterion of good and evil and maintain it unaltered.  St. John of the Ladder writes in his book: “The guiding light of monastics is the angelic state; and the guiding light of laymen is monastic life.”  What constantly inspires the life of monks is the heavenly and immaterial conduct of angels who unceasingly glorify God.  Respectively, monastic life, in its absolute character, rejects the ideals of the contemporary world: comfort, money, pleasure, glory, and replaces them with ascesis, poverty, temperance and humility.  Monasticism projects its message intact to the world .

            Once, I told a group of young men and women who visited me:  “For­give me for being a litlle strict and absolute; maybe it would be better if I kept silent.”  They answered:  “No, father, it does not matter that we do not do what you tell us; live that way and keep on telling us about it.  We need so much someone to remind us of the things we ought to do, but deny to.  Do not despair.”  I believe this is the cry of contemporary man.  There is a desperate need for some, who sound more like fools in the midst of this modern world, to preserve these sacred truths and continuously declare them through their lives and voices.  We need this blessed “yeast” of people with its uncompro­mising spirit and high standards that we may never reach. However, they will constantly inspire us towards a transfigured life.

            The Church does not call everybody to monasticism and isolation.  These constitute the exception. The Church's message is for all people living in this turbulent and corrupted world.  On the other hand, monasticism occupies a central position in the life of the Church.  Some  cannot bear to live in the world as it is and say to themselves:  “Either God is true and deserves everything, or He does not exist and that is the end of the story.”  And since He is true and alive, they live with a godly monism, that is, with an absolute and uncompromising spirit.  Hence, the primary task of monasticism is to preserve the criterion of good and evil, godly and human, natural and spiritual, unchanged; to stress that eternity is more true than historical reality, the soul more alive than the body, God more proximate than our own self.

            The second task of monasticism concerns the need to have people around us who can transform their prayer into action and life; people whose only purpose is to communicate with God and keep the channels between earth and heaven open.  What a blessing!  Then, we, in the world, can collect the drops of God's grace left in there as truth and consolation.  I am speaking more as a priest than as a monk, since I live in the center of Athens, however as monastically as possible.  For instance, this interview I am giving now, is not something monastic, but rather something social; it is good, but worldly.  The monastic thing would be for me to pray in a hermitage, and constantly keep those channels clean.  My task, here, is different.  I try to “clean” the mind and heart of people.

            The ministry of the monks is double; to show us our destination in its absolute form and to pray; in other words, to maintain the communi­cation channels between heaven and earth open.  A holy task!  Many people come to me and say:  “Father, I cannot pray.  It is your task to pray, please pray for me.”  They leave comforted and this is important.

            It is the humble and mystic monk who speaks in our hearts more than the educated, talented or active one.  In the first case, we have God's voice in human form; in the second, human talent is presented in a godlike way.  In Greece, monasteries exercise a lot of attraction to the outside world.  The reason being that people search for the absolute spirit.  Even if they do not apply it to their own lives, they want to hear it.  Although they are unable to reach the divine truth, they yearn for it.  They want to know it's there, even if they avoid it or occasionally oppose to it.
 

N.K. Are the channels of communication with God which constitute the monastic mission, increasing or decreasing today?
 

Fr. N.H. I think they are decreasing.  There is a revival of monasticism and an increase in the number of monastic vocations because of the existing social fatigue.  However, this fatigue finds later on an outlet.  Unlike the older times, our era does not easily generate saints.  Instead, it produces computers, machines and high technology.  We, who become monks, are products of this era and carry on us the dirt of humanity in its perverted form.  It is hard to wipe it off.  For instance, if you dust yourself, you can clean up with some water.  If you drop oil on you, you need soap.  If you have a stain of tar, you must rub it hard for days.  The contemporary dirt of sin is ineffaceable.

            However, divine truth is always present and people of God still exist.  It seems that monasticism is going through a spiritual crisis, and so is our Church, her ethos and spiritual values.  One thing is not declining and this is the grace of God.  It always remains intact.  Despite the apparent difficulty in partaking of the divine grace, saints will always be present, men of God will always exist and God's miracles, that is, the revelations of His grace, will always occur in our fallen world.
 

N.K. Is this holiness, so hard to find in our times, declining then?  Is it possible for someone to become a saint in today's Athens, or Patra?
 

Fr. N.H. Holiness is never declining, because it is not an ethical perfec­tion or quality.  Holiness is the grace of God, costantly expressed in the world in various forms.  It is not apparent, but it exists.  In the early centuries, it was manifested as martyrdom.  Later on, it appeared in the form of outstanding ascetic achievements.  The poor living conditions of the past prevented the growth of the materialistic spirit, so widespread in our era, thus making spir­itual life easier.  Today, holiness can be found in the practical aspect of life.  To be able to live the longing for God, if not His experience, in a world full of sinful temptations and evil enticements, is holiness.

            What is declining today is not holiness but the saints, the partakers of holiness.  Perhaps we can make a few steps only towards this level, but these have great value.  One step in today's world is of equal significance as ten in the past.  Holiness is not the absolute measure, it is the value.  It is not the magnitude of human achievement, but the way God reveals Himself to us.  Saints are not people whom we admire for their achievements.  Instead, they are the ones who glorify God with their love.  Today, thank God, holi­ness has not disappeared; sources of God's consolation as well as reasons to glorify Him are present; saints exist; God is alive.
 

N.K. What are your views on monastic centers like Mount Athos, of which, of course, you have personal experience?  What about the vast number of visitors, what do they get themselves and how do they affect the life of the monks?
 

Fr. N.H. Certainly, the best motive for someone to visit Mount Athos is not its treasures or historical interest, the beauty of nature or a chance to get away from the world.  Although these make good reasons, they may have a negative influence on the life of the monks.  Instead of hosting 4-5 people thirsty for the truth, they are obliged to offer hospitality to approximately 100 people daily, who may at times behave strangely.  A good number of those visitors, however, is deeply affected by what they experience and return with a completely different mind-set.  Many go to confession and change lifestyle.  I, too, experience this here in this outpost of Mount Athos.

            From a narrow point of view, visitors can harm the life of monks as they disturb the stillness, tranquillity and balance of their monastic routine. However, in a wider sense, such visits may contribute to the salvation of souls.  By offering hospitality, a monk expresses his love and goes against his own will; he receives the grace of God, not through his achievements and efforts, but through his self-sacrifice.  It is better for paradise to be full than for monasteries to remain undisturbed.  On the other hand, the monks must be careful not to lose their spirit, but remain monks; it is the visitors who ought to change, not the monks.  They should not become like us.  They come from us, but they are not like us.  In parallel to hospitality, they should be devoted to their spiritual work, their prayer.  A monk must have time to himself.
 

N.K. From your experience of Mount Athos, would you say that the ethos has changed at all over the last twenty years?
 

Fr. N.H. I think the answer is both yes and no.  First, a period of twenty years is too short for someone to notice any deep changes.  These will show up later.  Mount Athos is still under the vibrations of a sudden revival caused by the arrival of young monks new to the monastic experience.  A weary, declined, yet spiritually alive Mount Athos has been massively inhabited by men tired from the world, inexperienced and not spiritually mature.  This is on the human level.  Their vocations, however, are from God, who will reveal His will later on.  I see all this as a blessing from  God to the life of the Church and of the whole world.  Human mistakes and shortcomings cannot prevent the grace of God, who constantly reveals Himself humbly.

 
Orthodoxy and Biomedical Ethics
 

N.K. Let me now touch a topic which concerns your knowledge and experience as a natural scientist.  I would like your views on Orthodoxy and contemporary scientific and technological developments in the biomedical world.  I think these developments are staggering and generate a host of very important ethical and social problems as well as high expectations.  Has Orthodoxy anything to say about these things?
 

Fr. N.H. Each subject of bioethics constitutes in itself a separate topic for discussion.  It would be a mistake for me to touch on this subject, since the Orthodox Church has not yet expressed an official point of view.  And I will not do so.  However, I will say a few general things, first on the subject of reproductive technologies and secondly on euthanasia, which has already been legalized in countries such as Australia and the Netherlands.

            According to Orthodoxy, biological life is a great gift from God, but not the greatest.  The greatest gift is spiritual life.  Whether a man lives 50 years or 70 years, it does not make any difference; he is a big nothing in history and a zero through the centuries.  Since the center of life is God, biological life being a gift from God is indeed valuable, but true life is the spiritual one.  Some Christians, by emphasizing man and present time, make life on this earth disproportionately significant.  According to the Orthodox point of view, the center is God and the future, the eternal future.  We are more what we will become, gods by grace, than what we now are, human beings; what we have been called to become, saints, than what we are now involved in, sins; what constitutes our life in the Kingdom of God, the eternal future, than what determines our passing through this world, the transient present.  Thus, biological life acquires a priceless value due to the existence of spiritual life; and the present becomes equally important due to the future.

            In our days, strange things are happening in regards to the subject of life. While we extensively talk about the value of life, we systematically pre­vent births in our “civilized” world.  While we agonizingly spend a lot of money on health and prolongation of our life span, we legalize euthanasia.  Thus, a conflict is created in the field of reproductive technologies.  One group of technologies says “no,” where nature says “yes,” such as abortion, contraceptive technologies, sterili­zation.  And another group says “yes,” where nature says “no,” i.e. I.V.F, artificial insemination, etc.  It seems the struggle of science is not a struggle for life, but a struggle against nature.  How can we keep silent and not demand the establishment of certain criteria which will determine the degree of human interference in the beginning of life, in the birth of the soul?

            A similar contradiction exists in the subject of the end of life, such as euthanasia, where pain fights against time; pain, which is ours, a consequence of our original sin, against time, which is a gift from God to us.  Time is a divine blessing, a lot more than pain is our enemy.

            Death as an event, marking the beginning of eternity, is much more important than the way it occurs in this life.  The state of the soul in eternity is what finally counts in death, and not the state of our body during the last moments in this transient life.  This can generate patience, tolerance and love for the people around us, care and trust in God's will, respect and humility in the acceptance of our trials as His gifts.  That is why, euthanasia is the worst spiritual death according to the Orthodox Church.

            Of course, there is an opposite side to this.  Do these supportive respiratory technologies prolong life or prevent death?  And do we have the right to prevent death when it is on its way, and let someone live an ambiguous life?  These are matters that need to be discussed.

            As you are aware, the Church has a different logic on these subjects; the logic of the salvation of the soul, the logic of God.  Hence, the salvation of a sterile couple can emerge from the trial of their sterility.  Natural sterility can lead to spiritual fertility.  Couples who do not conceive children can con­ceive God.  The Church accepts medical intervention within the spirit of the expectation of God's will, rather than of having a child to whom we will offer the inheritance of our selfish love.  Usually, we want a child, and not “chil­dren,” for ourselves in this world and not for God in eternity.  The heart of the matter is not that a couple wants to have children, but it is why they want to have them.  The Church sees children as spiritual extensions of God and not as our own physical products.  The beginning of life brings the beginning of the soul.  Every single soul is a breath of God.  The beginning of life is as sacred as the form of life itself.

            And this brings me to the topic of genetic engineering. Today, genetic engineering extensively discusses, but also plays games, with the beginning as well as the form of life.  The creation of new forms of life occupies a central position among its interests.  The subject of the human genome project as well as of gene therapy have been widely publicized.  Scientists hoped that, by 1995, a complete mapping of the human genome would have been accom­plished, that is the specific determination of the genes' position inside DNA, as well as the therapy and prevention of diseases through the replace­ment of the problematic genes.  However, things are not so easy.

            Suppose, science manages to achieve its goals in the field of genetic engineering.  Why should man change the form of life?  What is the point of predetermining the color of our child's hair, when we haven't experienced God at all?  As I have already said, our life is more what we will become than what we now are.  So, we will have spent all our life in this world without the perspective of eternity.  The Church does not agree with this, as she believes in the respect of life as a gift from God, not as the source of good.  The utmost good is the manifestation of God in our life.
 

N.K. If technology and science allow a couple to diagnose a life-long handicap at the embryonic stage, what do you think would be best for the couple to do?  To prevent that child from being born or proceed to treatment if possible?
 

Fr. N.H. The possibility of treatment is a good solution, as it would assist the quality of life along with its production.  But as you very well know, in all cases of prenatal examination, the question is whether to prevent birth or not, whether to allow a handicapped child to be born or not.  Why can't our “civilized” society bear to bring up a handicapped child?  To take care of it, to support the parents and spiritually edify the family and friends?

            I know a family with a tetraplegic young boy.  He is now ten years old and has become very heavy to carry and move around.  When you see him, you cannot but feel sorry for him.  However, this child has awaken in the hearts of his parents feelings, not only of pain, but of humility, love, unselfishness, self-sacrifice; feelings related to their spiritual growth.  The parents do not even want to think that their little boy might soon die.  Even if they suffer, they adore him.  This is a common experience.  I don’t know if there are any parents who wish their handicapped child would rather die.  However, if these parents knew of their child's defect through a prenatal examination, most probably they would have prevented this birth, and thus make our world even poorer in love and richer in selfishness.  We would have one angel less to remind us that we live in a fallen world anticipating the everlasting and divine world to come.

            Death, whether we want it or not, will exist.  The only definite inher­itance we all carry and pass on to our children is the stigma of death.  Which illness or impairment can be worse than death?  The Church suggests another kind of prenatal examination.  The one that makes couples realize that they do not give birth to a life in this world, but to a soul in the world of eternity.  In this sense, a child is a soul, a little angel, a breath of God, which although carries the stigma of sin, yet it generates humility, not despair.  We will not prevent a pregnancy, because the abortion of an embryo from its mother's womb, is the abortion of its soul from God's embrace and of our own soul from His will.
 

N.K. I discern in what you say that Orthodoxy does not hold an anti-scientific position and is not set against research in these fields, but research must know its limits?
 

Fr. N.H. Who would say the opposite?  These limits must be well de­fined and not negotiable.  For instance, the Church cannot accept the fact that in order for a child to be born, we must kill a dozen other fertilized eggs, which are embryos.  And it is not only the Orthodox Church that is set against this, but also anyone who believes in any god cannot accept it either.
 

N.K. But even a completely secular view on these issues, which is not based on any metaphysical considerations, faces severe ethical dilemmas in this area?
 

Fr. N.H. Certainly.  And for this reason most of the existing centers for bioethics are not religious, but academic, secular.  People are afraid of these delicate issues.  Unfortunately, we realize the consequences of our actions, only when we reach the result.  We can neither prevent, nor predict.  And we play games.  What do we need these games for?
 

N.K. Is this a progress according to the Orthodox tradition?
 

Fr. N.H. What, playing games with life?
 

N.K. Research is always dangerous since the result is unknown as you yourself know.
 

Fr. N.H. The problem is not research.  The problem is the application of research on man and life.  I read in a newspaper clipping that a sperm donor has more than 200 living children and God knows how many dead ones.  He gave his sperm through which thousands of eggs were fertilized.  This man now has 200 children with various women and thousands of dead embryos.  What is the use of all this?  To get paid for giving out his sperm?  To play with nature and life?  The sperm is sacred.  It has another purpose, which we should respect.  There's a lot to be said on this subject.
 

N.K. First, I would like to ask you if the Orthodox Church has any solutions to suggest?  And secondly, you, as an Orhtodox monk, as a priest who has knowledge on the subject, can you detect the ethical consequences of the recent biomedical achievements?
 

Fr. N.H. The Orthodox Church and tradition do not aim at giving preset solutions to problems, but rather at creating a certain mind-set, a way of think­ing out of which the solutions will clearly emerge.  On the contrary, the West­ern world codifies its ethics.  The Orthodox tradition is not preocuppied with what we will do, but with how and what we will become, with our inner change.  Our specific ethical actions do not necessarily lead to our inner spir­itual transformation, but rather they result from it.

            Moreover, there is a growing interest on the side of the Church on these matters.  The national committees always invite reperesentatives of the Church who are involved in the subject of bioethics.  Here in this outpost of Mount Athos, we have established the first center for Biomedical Ethics in Greece.  Its intention is to collect related bibliography and create the grounds for academic discussions and understanding of these subjects; hence, an Orthodox point of view may gradually emerge leading the Church to specific positions, if necessary, and assisting society to proceed to relevant legislative regulations.  This indicates a particular respect for the seriousness of the existing problems, but also the tremendous possibility for the dogmatic theological truths to be expressed through the channel of this contemporary questioning and language.

            Certainly, these are the channels through which we can say a few things; speak about the respect for life, about the soul and life as a breath of God; present ethics as a result of spiritual freedom and not as a recipee.  By analyzing the beginning of life, we have a better understanding of its end!  There has never been such a conscientious and detailed preoccupation with the phenomenon of life and death so far.  Our era gives us the opportunity to spread the everlasting message of God by using a new dialect.  After a few years, we can repeat the same message through a different dialect.  So, God can pass through the variety of channels we spoke earlier.

 
Orthodoxy and Modern Cosmology
 

N.K. There is another topic within this dialect of scientific devel­opments and it concerns a possible connection between the Orthodox view of Cosmology and contemporary Physics.  Would you like to say something?
 

Fr. N.H. This topic is less complicated, despite the fact that there is some tension between scientists and Christians regarding the beginning of the world.  To start with, the Holy Bible, the book of Genesis, contains in one only chapter simple truths; its purpose is to proclaim that the world was created by God, and not to describe how it was created.  It is not a book of Physics, as many Western Christians present it to be by absolutizing certain things.  However, there are indications on the way the world was created, which today science confirms.  For example, the fact that light was created first and then matter.  Physics accepts this which is also in accordance with the modern cosmological theories; they all agree that space began as an electromagnetic radiation, light, that passed on to the stage of matter through the well-known phenomenon of pair production.  There is no objection regarding the “how” of the creation; perhaps there is some regarding the “who” of the beginning of the world.  However, the “who” is not for science to tell.

            While faith talks about the Creator of the world, and gives a few only indications about the way and the procedure of creation, the most science can do is insinuate the Creator, while it basically struggles for the study of the world.  Faith is primarily concerned with God as a person, and thus encoun­ters Him everywhere as energies; while science, which studies natural energy, has great difficulty in leading us to the Divine Personhood of the creation, that is God.  However, if we combine the two, science and faith, we will inevi­tably see through the natural beauty of science, the spiritual magnificence of God's presence everywhere and in everything.

N.K. So, in other words, there is no basic conflict between the Orthodox theological view on the creation of the world and the scientific explanation of contemporary cosmology.
 

Fr. N.H. Within the spirit of Orthodox cosmology, there is no conflict regarding the creation of the world.  Things are quite simple.  Steven Haw­kings expressed certain views on the eternity of time in his book A Brief History of Time, which he himself revoked in his next book Black Holes and Baby Universes.

            Science is constantly refuting itself.  This is not a negative charac­teristic, since it makes knowledge progress.  However, when one regards theories as laws and man's limitations as perfectness, he will never be able to conceive eternity through time, or comprehend time through eternity.  Science will always choke faith; human achievement will constantly push God aside.

 
Orthodoxy and the Environment
 

N.K. Another contemporary issue of great concern is the ecological problem.  I believe that the Orthodox Church holds a certain position on the subject.  Would you like to comment on it?
 

Fr. N.H. Certainly it does.  Orthodox theology and the Church have energetically been involved in the study of the ecological problem and ex­pressed their concern in many ways: through the repeated messages of the Ecumenical Patriarch, articles and academic studies carried out by distinguished professors and hierarchs, as for instance, Metropolitan of Per­gamos Ioannis Zizioulas, participation in various conferences etc.  From an ideological and philosophical point of view, the ecological issue is less com­plicated compared to the previous ones, as the serious threat of an ecological destruction is obvious to everybody.  While we all agree with the theory of its confrontation, unfortunately we contribute to its expansion.
 

N.K. We know that the deep respect for nature as God's creation and the emphasis on spiritual and ascetic life by the Orhtodox tradition could be good solutions to the problem of the environmental pollution.  Can these Orthodox viewpoints change our lifestyle and how realistic are they in a wider social context, in view of the magnitude of the problem?
 

Fr. N.H. I am not sure I understand the relationship between ascesis and the environmental problem.  Ascetic life is entirely natural and  instead of spoiling the environment, it purifies it; it shows respect and does not do any harm to it.  An ascetic never cooks, his food is vegetarian and limited to the extreme, his body is pure, and he depends entirely on God.  Although he uses a small amount of water to cultivate his garden, he completely entrusts the growth of his vegetables to God, and thus provokes God's manifestation which transforms nature.  This is ascesis: to limit the material dimension of ourselves and long more for the rebirth of our spiritual one.

            The presence of God makes man so gentle with nature that he cannot bend a flower, kill an ant, chase a fly away, harm the environment; instead, he respects a broken branch, the trees, the animals, even the insects.  Gradually, he begins to love nature and nature begins to love him in return.  If you come across a beast or a snake and you love it, it will not hurt you, for it loves you too.  This is verified in a series of incidents in the lives of saints.  Isn't this a remarkable ascetic ecology?  This is not any more a protection of the envi­ronment, but rather a transformation of nature into a temple.  Finally, through the environment, we can experience the omnipresence of the Creator.
 

N.K. Here again is the great problem we come across all along this interview.  That is, in order to materialize the theoretic dimension of Ortho­doxy, one has to radicallly transform his life.  Some people say that the radical transformation of the environment results in a radical transformation of our way of living.
 

Fr. N.H. It is not only a change of lifestyle, but rather a reorientation of mind-set on life. This brings us to the term “Orthodoxy.”  In our days, we hear very often the term “Orthopraxia” instead of “Orthodoxy,” as if this latter one were insufficient.  Orthodoxy, however, is the correct term.  Orthopraxia has a lot to do with what man does, whereas Orthodoxy deals with what he believes, thinks or stands for.  Orthodoxy means exact, correct mind-set, attitude, approach, ethos.  Therefore, the transformation of all these will bring forth the transformation of our daily life.  It is not just a change of habits, ways or styles, but rather a deeper inner change, our repentance.

 
Conclusion
 

N.K. To conclude our discussion, I would like to ask you to become a little of a futurist.  Despite secularization and atheism, there is evidence of revival of religion and a return to religious and metaphysical concerns.  How do you see the role of Orthodoxy in the 21st century, in context with the revival of other major religions and Islam in particular.  Can we foresee any significant religious conflicts?
 

Fr. N.H. I would like to maintain the spirituality of our discussion and avoid giving any specific solutions, or making sociological predictions in regards to the co-existence and relationship of the various religions today.

            As far as the future is concerned, the Church has its own perspective; it is the perspective of the past, the revival of the old beauty inside us.  Its eschatology, which sounds a little paradoxical, lies in the return to the past; she has the perspective of the past and the nostalgia of the future.  That is, we gradually develop inside us the belief that we have lost what we are, what we have been, what we were created for. What we must do then is revive the old beauty, the beauty before the original sin.  The return to what we were and trully are is the repentance we just mentioned earlier.

            Religions are just human forms and inventions.  After the fall of the Byzantine empire, there was fear among Byzantines for serious trouble of an eschatological dimension due to the dominance of Islam.  We can clearly detect this intense worry in the texts of Gennadios Scholarios, especially in the year 1492, which was believed to be the year 7000 since the world's creation and marked the beginning of the 8th millenium.  In our days, 500 years later, there is a similar worry.  Where are we heading, what will happen?  Once again, Islam appears to be a serious threat.  Islam, as well as all other religions are products of man, trying to give answers to his metaphysical quests.  Orthodoxy is not only a religion as it appears to be.  It is the bridge that connects us with God.

            Orthodoxy should become missionary and pass on its message as a message of life, not only as a preaching.  Message of life, yes.  Message of intolerance and argumentative debates, no.  She proclaims love to the Muslims and all people.  If our politicians have decided the dominance of Islam, we cannot revoke their mistakes or perverted decisions, just as Christ, when He was being led to the cross, did not revoke what the political and religious leaders had decided to do.  Through His crucifixion leaped the message of resurrection and through His death sprang forth life.  Even if God allows us to be enslaved under the dominance of Islam for thousands of years, then let it be done; truth cannot be enslaved. The message of the Church is to maintain the truth and pass it on to our children, our friends, our enivronment, as an authentic experience of God.

            From then on, I cannot predict the future.  But I do worry on a human level.  I worry because the Orthodox countries are in discord, the Christian ones are disoriented, the West has lost God, the East has Him but cannot see Him, Islam fights against Him and the religious cults are once again used by the devil to destroy the world.  That is what I see.  I look at the world and despair.  I turn to God and eternity and am fascinated.  I hope.  God always wins...
 

N.K. To your fullstop, I shall add mine and what it remains then for me to say is thank you very much.

"Η ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ"

στὸν Νίκο Βολωνάκη
ΕΤ3, 19.6.2001

N.Β. Κύριες καὶ κύριοι καλησπέρα σας. Ὑπάρχουν ἐξελίξεις καὶ καινοτομίες σὲ διάφορους τομεῖς ὅπως ἡ φυσική, ἡ ἰατρικὴ, ἡ πληροφορικὴ ποὺ ἐμεῖς οἱ κοινοὶ θνητοὶ δὲν εἶναι καθόλου εὔκολο νὰ παρακολουθήσουμε. Ὑπάρχουν ὅμως ἀπὸ πάνω μας οἱ διάφορες ἐπιτροπὲς ἐπιστημόνων ποὺ παρακολουθοῦν ὅλα αὐτά τὰ νέα βήματα. Γιὰ παράδειγμα, ἡ Ἐπιτροπὴ Βιοηθικῆς τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος ἔχει αὐτὸν τὸν σκοπό· νὰ ἐξετάζει τα ἠθικὰ κυρίως προβλήματα ποὺ δημιουρ­γοῦνται σχεδὸν κάθε μέρα στὴν ζωή μας. Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς Βιοηθικῆς τῆς Ἱερᾶς Συνόδου ἔχει ὁριστεῖ ὁ Ἀρχιμ. Νικόλαος Χατζη­νικολάου πού μᾶς τιμᾶ σήμερα ἐδῶ στὴν ΕΡΤ μὲ τὴν παρουσία του. Βιοηθική^ μιὰ νέα ἐπιστήμη στὴν ὁποία ὁδήγησε ἡ πρόοδος τῆς ἰατρικῆς τεχνολογίας καὶ τῆς γενετικῆς. Πρὶν ἕνα μήνα, πάτερ, ἀνακοινώθηκε μὲ τυμπανοκρουσίες -ὄχι μόνο στὴν Ἑλλάδα φυσικά- σὲ ὅλον τὸν κὸσμο ἡ χαρτογράφηση τοῦ ἑαυτοῦ μας. Πεῖτε μας ποιὰ ἦταν ἡ πρώτη σας ἀντίδραση κατ’ ἀρχήν.
 
π.Ν.Χ. Νομίζω ἦταν μιὰ μεγάλη χαρὰ γιὰ ἕνα ἁκόμη ἐπίτευγμα τῆς ἐπιστήμης τὸ ὁποῖο βέβαια δέν μᾶς αἰφνιδίασε καὶ τόσο πολύ, διότι δὲν ἔγινε πρὶν ἀπὸ ἕνα μήνα, ἔγινε καὶ πρὶν ἀπὸ ἕνα χρόνο καὶ πρὶν ἀπὸ ἐνάμιση χρόνο καθὼς φτάναμε στὸ 95, στὸ 97 καὶ τελικὰ στὸ 100 τοῖς ἑκατό.
 
Ν.Β. Τελικὰ τί εἶναι αὐτό; Εἶναι εὐλογία ἢ κατάρα αὐτὸ ποὺ λέγεται χαρτογράφησή του ἀνθρώπινου γονιδιώματος;
 
π.Ν.Χ. Εἶναι δυνατὸν ἡ γνώση καὶ μάλιστα τοῦ ἀνθρώπου καὶ τῶν μυστικών μας νὰ εἶναι κατάρα;
 
Ν.Β. Γιὰ ἐσᾶς δηλαδὴ ὅ,τι καινούργιο εἶναι καλό;
 
π.Ν.Χ. Ὅ,τι καινούργιο εἶναι μιὰ πρόκληση καὶ κάθε πρόκληση εἶναι καλή. Ἡ χρήση τοῦ ἐπιτεύγματος εἶναι αὐτὴ ποὺ προσδιορίζει καὶ τὰ ἀποτελέσματά του. Ἀπὸ ἐμᾶς ἐξαρτᾶται ἂν θὰ κάνουμε καλὴ ἢ κακὴ χρήση. Τὸ ἐπίτευγμα, ὅμως, καθ’ ἑαυτὸ ἀνοίγει ἕνα νέο κεφάλαιο γνώσεως τὸ ὁποῖο μόνο εὐλογία ἐγὼ θὰ τὸ ἔλεγα καὶ μὲ κανένα τρόπο δὲν θὰ μποροῦσα νὰ τὸ ὀνομάσω κατάρα ἢ κάτι ἄλλο οὐδέτερο ἔστω.
 
Ν.Β. Μάλιστα. Ὅταν ἀκοῦτε τώρα μιὰ ἀναγγελία γιὰ ἕνα καινούργιο τέτοιου εἴδους κατόρθωμα τῆς ἐπιστήμης, κάθε φορά, πῶς ἀντιδρᾶτε; Τρομάζετε, τρέχετε στὶς βιβλιοθῆκες ἢ προσεύχεσθε;
 
π.Ν.Χ. Τώρα αὐτὸ τὸ «τρομάζω» νομίζω ἀπὸ τὸ προηγούμενο ἐρώτημα ἔχει ἤδη ἀπαντηθεῖ. Δὲν νομίζω ὅτι ὑπάρχει κανένας λόγος κανεὶς νὰ τρομάζει. Ἁπλῶς νὰ χαίρεται. Ἐμεῖς βέβαια δὲν πολυαιφνιδιαζόμαστε, διότι ἤδη ἐνημερωνόμαστε γιὰ τὶς ἐξελίξεις αὐτὲς καὶ στὴν Ἐπιτροπὴ Βιοηθικῆς καὶ ἔτσι εἴμαστε ἀρκετὰ προετοιμασμένοι. Ἐγὼ καὶ πάλι ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἕνα κλίμα καὶ μιὰ ἀτμόσφαιρα χαρὰς εἶναι ποὺ ἐπικρατεῖ καὶ μιὰ ἰκανοποίηση ὅπως καὶ μιὰ σύνεση γιὰ τὸ τί θὰ ἔπρεπε νὰ  γίνει καὶ πὼς ἐμεῖς  θὰ  μπορούσαμε αὐτὸ νὰ τὸ διευκολύνουμε.
 
Ν.Β. Μάλιστα. Ἐκεῖ ἢθελα περισσότερο νὰ ἑστιάσω. Κατ’ ἀρχὴν ἡ Ἐκκλησία δὲν εἶναι αὐτὴ ποὺ ἀντιμετωπίζει μὲ κάποια ἐπιφύλαξη, μὲ κάποιον σκεπτικισμὸ κάθε νέο τεχνολογικὸ ἐπίτευγμα;
 
π.Ν.Χ. Κάθε ἄλλο, ἴσα-ἴσα. Βέβαια, ὑπάρχει μιὰ ἀντίληψη τῆς Ἐκκλησίας, τῆς Δυτικῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία χώθηκε πραγματικὰ στὰ ἐπιτεύγματα στὶς διάφορες περιόδους τῆς ἱστορίας της ἀλλὰ δὲν ἔχουμε κάτι ἀντίστοιχο μὲ τὴν Ὀρθόδοξη παράδοση. Ἴσα-ἴσα ἐγὼ θὰ ἔλεγα ὅτι ὑποδεχόμαστε σὰν κάτι καινούργιο, σὰν κάτι ἄγνωστο τὸ ὁποῖο ἔχει καὶ αὐτὸ τὴν ὀμορφιά του καὶ ὅλη ἡ θεολογία εἶναι ἡ ἐνασχόληση μὲ τὸ καινούργιο καὶ τὸ ἄγνωστο. Ἡ ἀντίληψη τοῦ κόσμου εἶναι ὅτι ἡ Ἐκκλησία εἶναι τὸ φρένο στὶς ἐξελίξεις. Ἐγὼ θὰ προτιμοῦσα νὰ πῶ ὅτι εἶναι τὸ τιμόνι στὶς ἀναγκαῖες ἐξελίξεις. Ὄταν ἔχουμε ἕνα αὐτοκίνητο ὅσο πιὸ γρήγορα τρέχει, ὅσο πιὸ καλὸ γκάζι ἔχει, τόσο καλύτερο τιμόνι χρειάζεται.
 
Ν.Β. Ναὶ, ἀλλὰ εἶναι καὶ πιὸ ἐπικίνδυνο.
 
π.Ν.Χ. Γι’ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγο χρειάζεται τὸ τιμόνι καὶ τὸ φρένο. Ὁ δικός μας ὁ ρόλος δὲν νομίζω ὅτι εἶναι στὸ φρένο. Τὰ φρένα εἶναι οἱ ἐπιτροπὲς κυρίως τῆς πολιτείας. Ὁ δικός μας ρόλος εἶναι νὰ δώσουμε κατευθύνσεις καὶ ὄχι νὰ  προσδιορίζουμε ὅρια.
 
Ν.Β. Αὐτὸ τώρα ἤθελα νὰ σᾶς ρωτήσω ὡς ἑπόμενη ἐρώτηση. Ποιός εἶναι ὁ ρόλος αὐτοῦ ποὺ λέγεται Κέντρο Βιοηθικῆς τὸ ὁποῖο δημιουργήθηκε τώρα τελευταία;
 
π.Ν.Χ. Τὸ Κὲντρο Βιοϊατρικῆς Ἠθικῆς ἔχει μιὰ ἱστορία περίπου δέκα ἐτῶν. Εἶναι τὸ μόνο Κὲντρο Βιοηθικῆς ποὺ ὑπάρχει στὴν Ἑλλάδα. Δὲν ὑπάρχει κανένας ἄλλος φορέας ποὺ νὰ ὑποστηρίζει κάτι τέτοιο καὶ αὐτὸ ἐμεῖς τὸ εἴχαμε συνειδητοποιήσει ἐδῶ καὶ δέκα περίπου χρόνια. Τὸ 1993 ἐγκαινιάστηκε καὶ μετεξελίχθηκε περίπου τὸ 2000 τὸν Μάρτιο. Ἤδη ὑπάρχει μιὰ συγκροτημένη βιβλιοθήκη, ἡ μόνη στὴν Ἑλλάδα γιὰ τὰ θέματα Βιοηθικῆς μὲ πολὺ καλὸ ἀρχεῖο βιντεοκασετῶν, δημοσιευμάτων, καθημερινὰ ὅ,τι δημοσιεύματα ὑπάρχουν παγκοσμίως ἐμεῖς τὰ συλλέγουμε, ὑπάρχει ἕνα ἐπιτελεῖο ἑπτά ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι ἐπὶ μονίμου βάσεως ἀσχολοῦνται μὲ τὴν καλὴ ἐπιστημονικὴ ἐνημέρωση, ἔχει δημιουργηθεῖ ἕνα συνεδριακὸ κέντρο πολὺ καλό, ὥστε νὰ ἀποτελεῖ ταυτόχρονα καὶ ἕνα ὑγιὲς forum στὸ ὁποῖο θὰ κατατίθενται ἀπόψεις ἐπιστημονικές, νομικές, μὲ κοινωνικὲς εὐαισθησίες καὶ θεολογικές, γιὰ νὰ μπορεῖ νὰ ὑπάρχει μιὰ σφαιρικὴ ἐπεξεργασία τῶν θεμάτων καὶ στὸ τέλος νὰ εἶναι σὲ θέση ἡ Ἐκκλησία νὰ καταθέσει μιὰ καὶ ἐπιστημονικὰ κατοχυρωμένη τοποθέτηση στὰ ἐπὶ μέρους θέματα καὶ ταυτόχρονα ὅμως νὰ δώσει καὶ μιὰ ἄποψη ἡ ὁποία νὰ εἶναι ἀπόλυτα συμβατὴ μὲ τὸ ἦθος, μὲ τὸ πνεῦμα, μὲ τὸ φρόνημά της.
 
Ν.Β. Καὶ πῶς λειτουργεῖ καὶ ποῦ εἶναι ἡ ἕδρα της;
 
π.Ν.Χ. Ἡ ἕδρα της, τοῦ Κέντρου Βιοϊατρικῆς Ἠθικῆς, εἶναι στὴν Ἀθήνα μέσα στὸν χῶρο τοῦ Μετοχίου τῆς Ἀναλήψεως ποὺ εἶναι τὸ μόνο ἁγιορείτικο μετόχι στὴν Ἀθήνα, στὸν Βύρωνα, εἶναι πάνω ἀπὸ τὸ Παγκράτι. Εἶναι ἕνα συνεδριακὸ κέντρο, ὅπως σᾶς ἀνέφερα, πυρήνας του εἶναι αὐτὴ ἡ βιβλιοθήκη καὶ οἱ συνεδριακοὶ βέβαια χῶροι.
 
Ν.Β. Καὶ κάθε πότε συνέρχεται αὐτοῦ τοῦ εἴδους ἡ Ἐπιτροπή;
 
π.Ν.Χ. Ἄλλο πράγμα ἡ Ἐπιτροπὴ καὶ ἄλλο τὸ Κὲντρο. Παράλληλα ὑπάρχει ἡ Ἐπιτροπὴ Βιοηθικῆς τῆς Ἐκκλησίας ἡ ὁποία συνεστήθη ἀπὸ τὸν νῦν Ἀρχιεπίσκοπο, πρὶν ἀπὸ πέντε χρόνια. Μόλις ἔγινε Ἀρχιεπίσκοπος, σὲ μία ἑβδομάδα, ἡ πρώτη του κίνηση ἴσως, ἦταν ἡ ἰδέα τῆς συστάσεως μιὰ ἐπιτροπῆς βιοϊατρικῆς ἠθικῆς. Ὁ νῦν Ἀρχιεπίσκοπος εἶναι ὁ πρῶτος στὴν Ἑλλάδα, ἀπὸ ὁποιαδήποτε κατεύθυνση ἑπιστημονικὴ καὶ ἂν προέρχεται, ποὺ ἀσχολήθηκε μὲ τὰ θέματα βιοηθικῆς ἀπὸ τὸ 1976, ὁπότε καὶ ἄρχισε νὰ μαζεύει τοὺς γιατρούς τοῦ Βόλου ὡς Μητροπολίτης Δημητριάδος καὶ κάθε φορὰ στὴ μνήμη τοῦ Ἁγίου Λουκᾶ στὶς 18 Ὀκτωβρίου νὰ κάνει ἕνα θέμα βιοηθικῆς. Εἶναι ἐντυπωσιακὴ ἡ ἐνημέρωση τὴν ὁποία εἶχε. Μετὰ ἔγιναν οἱ πρῶτες ἐπιτροπές τῆς πολιτείας, μιὰ ἄτυπη θὰ ἔλεγα τὸ 1979, στὴ συνέχεια ἔγινε μιὰ ἐπιτροπὴ ἀπὸ τὴ Γενικὴ Γραμματεῖα Ἔρευνας καὶ Τεχνολογίας τὸ 1991, δὲν μπόρεσαν πολὺ ἔργο νὰ παραγάγουν. Τελικῶς ὑπάρχουν τώρα τρεῖς ἐπιτροπές τῆς πολιτείας, ἡ μία εἶναι ἐπιτροπὴ τοῦ πρωθυπουργοῦ, συμβουλευτικῆ παρὰ τῷ πρωθυπουργῷ, ἡ ὁποία συνεστήθη μαζὶ περίπου μὲ τὴν ἐπιτροπή τῆς Ἐκκλησίας...
 
Ν.Β. Οἱ ὁποῖες μεταξὺ τους συνεργάζονται ἢ ἔχουν κάποιου εἴδους ἐπαφή;
 
π.Ν.Χ. Δὲν νομίζω. Ὄχι ἔχουν μιὰ διαφορετικὴ ἀποστολή. Ὑπάρχει μιὰ ἐπιθυμία συνεργασίας ἀλλὰ κυρίως ὑπάρχει μιὰ ἐπιτροπή τῆς Γενικῆς Γραμματείας Ἔρευνας καὶ Τεχνολογίας ποὺ ἀσχολεῖται κυρίως μὲ τὰ μεταλλαγμένα τρόφιμα. Τώρα συνεστήθη ἐδῶ καὶ δυό-τρεῖς μῆνες περίπου μιὰ ἐπιτροπὴ ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖο Ὑγείας, πάλι ἐπιτροπὴ βιοηθικῆς. Ἐμεῖς προσπαθοῦμε νὰ συνεργαζόμαστε, νὰ ἐνημερωνόμαστε καὶ ὡς Ἐκκλησία, νὰ κρατοῦμε χαμηλοὺς τόνους καὶ νὰ στηρίζουμε τὸ προβληματισμό μας στὴν πολὺ καλὴ ἐνημέρωση καὶ τῆς ἐπιστημονικῆς διαστάσεως τοῦ θέματος, ἀλλὰ ταυτόχρονα καὶ τῶν κοινωνικῶν προεκτάσεων ποὺ ἔχει τὸ κάθε θέμα.
 
Ν.Β. Καὶ βέβαια σὲ αὐτό τὸ σημεῖο θὰ ἢθελα νὰ δείξω το τελευταῖο σας πόνημα ποὺ λέγεται «Ἐλεύθεροι ἀπὸ τὸ γονιδίωμα» τὸ ὁποῖο γιὰ ἐμένα εἶναι ἐξαιρετικὰ ἐνδιαφέρον βιβλίο καὶ ποὺ ἐμπεριέχει πολλὲς λύσεις σὲ τέτοιους εἴδους προβληματισμούς τῆς κοινωνίας μας.
 
π.Ν.Χ. Μπορῶ νὰ διαφωνήσω λίγο μαζί σας;
 
Ν.Β. Παρακαλῶ.
 
π.Ν.Χ. Δὲν ἔχει λύσεις. Οἱ λύσεις εἶναι πολὺ ὑπερφίαλος ὅρος, γιὰ νὰ χρησιμοποιήσουμε αὐτὸν τὸν ὅρο γιὰ θέματα ποὺ τόσο γρήγορα τρέχουν, ποὺ τόσο καινούργια εἶναι, ποὺ τόσο λεπτὰ καὶ δύσκολα καὶ πολυδιάστατα εἶναι στὴν φύση τους. Τὸ βιβλίο αὐτὸ βασικὰ ἔχει ὁμιλίες οἱ ὁποῖες ἔγιναν σὲ διάφορες εὐκαιρίες, κυρίως σὲ ἐπιστημονικὸ κοινό.
 
Ν.Β. Ναὶ, ἀλλὰ σὲ αὐτὲς τὶς ὁμιλίες ἐμπεριέχονται ἀπόψεις καὶ μάλιστα θέσεις οἱ ὁποῖες ἔχουν γύρω-γύρω τὰ ἐπιχειρήματά τους. Καὶ θὰ ἒλεγα πολλὲς ὅτι εἶναι ἀτράνταχτες.
 
π.Ν.Χ. Δὲν ξέρω. Εἶναι προσπάθεια προβληματισμοῦ μὲ ἕναν σεβασμὸ στὴ δυσκολία τῶν θεμάτων. Ἀσφαλῶς, εἶναι ὁ ἀρχικὸς λόγος, ὁ πρῶτος λόγος, δὲν εἶναι ὁ τελικὸς λόγος ποὺ θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ πεῖ μὲ μεγάλη φροντίδα καὶ ἐπιμέλεια στὴν ἐπεξεργασία ἀλλὰ καὶ μὲ σοβαρὲς ἀτέλειες.
 
Ν.Β. Νὰ πᾶμε τώρα στὸ ἔργο τῆς Ἐπιτροπῆς. Ποιὸς τελικὰ ἀποφασίζει, γιὰ παράδειγμα, ἕως ποῦ μπορεῖ καὶ πρέπει νὰ φτάσει ἡ γενετική, γιὰ παράδειγμα, ἡ ἐξέλιξη.
 
π.Ν.Χ. Ἀσφαλῶς ὄχι ἡ Ἐπιτροπή τῆς Ἐκκλησίας.
 
Ν.Β. Ναὶ ἀλλὰ δὲν βάζει κάποιο ὅριο, δηλαδὴ δὲν βάζει τὸν πήχη σὲ κάποιο σημεῖο ποὺ νὰ πεῖ ἐμεῖς δεχόμαστε ὡς ἐκεῖ, ὂχι παραπέρα;

π.Ν.Χ. Νομίζω ἡ λογική τοῦ δεχόμαστε καὶ ἀπορρίπτουμε εἶναι μιὰ λογικὴ στὴν ὁποία ἑμεῖς δὲν ἕχουμε ἐνταχτεῖ ὡς τώρα. Ἡ λογικὴ ἡ δική μας εἶναι περισσότερο νὰ  κατευθυνθοῦμε στὶς ἀρχὲς παρὰ στὰ ὅρια. Οἱ σωστὲς καὶ οἱ ὑγιεῖς ἁρχὲς εἶναι ποὺ προσδιορίζουν καὶ τὰ ὅρια. Μιὰ φυλακίστικη, εἰσαγγελικὴ νοοτροπία ἔχω τὴν ἐντύπωση πὼς δὲν συνάδει μὲ τὴν ἐλευθερία τοῦ Ὀρθοδόξου καὶ ἐκκλησιαστικοὺ ἤθους. Κυρίως τὸ ἀποτέλεσμα καὶ τὸ ὅριο νὰ βγαίνει σὰν καρπὸς καὶ ὄχι σὰν  μιὰ ἀπόφαση μιᾶς ἐπιτροπῆς.

Ν.Β. Ποιός μπορεῖ, γιὰ παράδειγμα, νὰ σταματήσει τὴν ἀνάπτυξη τοῦ λεγόμενου ἐγωιστικοῦ γονιδίου;

π.Ν.Χ. Δὲν σταματᾶνε αὐτὰ εὔκολα οὔτε μὲ ἀποφάσεις, ἡ ἔρευνα πολὺ δύσκολα ἐλέγχεται, ἡ ἐπιθυμία γιὰ γνώση, ἡ ἐξέλιξη ἔχω τὴν ἐντύπωση πὼς δὲν περιορίζονται μὲ κανέναν τρόπο, ὑπάρχουν ὅμως ἂλλες παράμετροι ὅπως εἶναι τὸ αἴσθημα καὶ ἡ ἀνάγκη γιὰ αὐτοσυντήρηση. Ὑπάρχει πάντοτε ἕνας φόβος ὅτι κάτι κακὸ μποροῦμε νὰ κάνουμε. Δυστυχῶς δὲν ὑπάρχει ὁ φόβος ὅτι κάτι μὴ ἠθικό, δηλαδὴ κάτι ποὺ πνίγει τελικὰ τὸν ἄνθρωπο ὡς ἀξία καὶ συνήθως αὐτό τὸ ὁποῖο γίνεται εἶναι ὅτι ἐμᾶς τὸ κριτήριό μας εἶναι πὼς θὰ προαγάγουμε τὴν ὑγεία, πὼς θὰ παρατείνουμε τὴν βιολογικὴ ζωή, πῶς θὰ περιποιηθοῦμε τὸν ἄνθρωπο ποὺ ζυγίζει ἑβδομήντα κιλά, χωρὶς ψυχή, ζεῖ ἑβδομήντα χρόνια δίχως αἰωνιότητα καὶ τρέφεται μὲ ἑβδομήντα εὐρὼ τὴν ἡμέρα χωρὶς εὐτυχία καὶ ἰκανοποίηση. Ἐμεῖς δὲν πιστεύουμε σὲ ἕναν τέτοιο ἄνθρωπο, πολὺ χοϊκό, πολὺ χρονικὸ ἀλλὰ πιστεύουμε σὲ ἕναν ἄνθρωπο ποὺ μπορεῖ νὰ λέει ὄχι ἐκεῖ ποὺ πρέπει νὰ πεῖ, μπορεῖ νὰ συναινεῖ ἐκεῖ ποὺ ὑπάρχει ὁ κίνδυνος μιᾶς ὑγιοῦς, ὅμως προκλήσεως, καὶ φροντίζουμε μὲ αὐτὸ τὸ φρόνημα νὰ...

Ν.Β. Ποὺ μπορεῖ νὰ ἔχει ἑβδομήντα κιλὰ ἀξίας μέσα του.

π.Ν.Χ. Δὲν ξέρω ἂν ἔχει ἑβδομήντα κιλά, ἑβδομήντα τόνους ἴσως καὶ ἀπροσμέτρητη ἀξία μέσα του ὁ ἄνθρωπος. Πιστεύω ὅτι ἡ ἐπιστήμη ἔτσι ὅπως ἐξελίσσεται τώρα, ποὺ ἔχει αὐτὴν τὴν μαγεία καὶ τὴν γοητεία τῆς μεγάλης ταχύτητας καὶ τοῦ τολμηροῦ τοῦ ἐπιτεύγματος, διότι γίνεται ἔντονα παρεμβατικὴ καὶ διεισδυτικὴ στὴν ζωὴ καὶ στὸ ἀνθρώπινο σῶμα καὶ τὴν ἀνθρώπινη ὑπόσταση ἔχει παράλληλα ἕναν κίνδυνο, τὸν κίνδυνο νὰ καταντήσει τὸν ἄνθρωπο μιὰ μηχανικὴ παράμετρο, μιὰ συσκευὴ μὲ ἐξαρτήματα καὶ ὄχι ἕναν αὐτεξούσιο ἄνθρωπο, αὐτὸν ὁ ὁποῖος μπορεῖ -ὅπως εἶπα προηγουμένως- ἐλεύθερα νὰ παρεμβαίνει καὶ στὴν πρόοδο τῆς γνώσης καὶ τῆς ἐπιστήμης.

Ν.Β. Πεῖτε μου, πάτερ, τὰ μεταλλαγμένα τρόφιμα, γιὰ παράδειγμα, ἢ ἡ κακοποίηση τοῦ περιβάλλοντος ἢ οἱ ἀλλαγὲς στὴν ἀτμόσφαιρα εἶναι θέματα πού σᾶς προβληματίζουν;

π.Ν.Χ. Αὐτὰ εἶναι θέματα περιβαλλοντικῆς ἠθικῆς. Δὲν εἶναι ἄμεσα στὰ ἀντικείμενα τῆς βιοηθικῆς ἂν καὶ τὰ μεταλλαγμένα τρόφιμα εἶναι, ἐπειδὴ εἶναι θέμα βιοτεχνολογίας καὶ ἡ βιοτεχνολογία ἐμπίπτει στὶς ἀρμοδιό­τητες τῆς βιοηθικῆς, βρίσκονται καὶ στὶς δυὸ περιοχές, ἐγὼ θὰ ἔλεγα περισσότερο στὴ βιοηθικὴ καὶ φυσικά μᾶς προβληματίζουν.

Ν.Β. Τελικὰ ἔχουν μόνο συμβουλευτικὸ χαρακτήρα οἱ πιθανὲς παραινέσεις σας γιὰ κάποιο ἐπίκαιρο θέμα;

π.Ν.Χ. Νομίζω ὅτι ὄχι. Ἔχουν ἕναν συμβουλευτικὸ χαρακτήρα πρὸς τὴν Ἱερὰ Σύνοδο, εἶναι μιὰ ἐκκλησιαστικὴ ἐπιτροπή, ὀφείλουμε νὰ ἐνημερώσουμε τὴ Σύνοδο καὶ νὰ βοηθήσουμε τοὺς ἁρμοδίους οἱ ὁποῖοι καὶ ἀποφασίζουν, γιὰ νὰ συντάξουν μιὰ ἐγκύκλιο ἢ νὰ κάνουν μιὰ οὐσιαστικὴ παρέμβαση, νὰ δείξουμε τὶς διαστάσεις τῶν ἐπιμέρους προβλημάτων. Ὑπὸ αὐτὴν τὴν ἔννοια ἐμεῖς κάνουμε τὸ πρῶτο βῆμα, ποὺ εἶναι ἡ ἐνημέρωση καὶ ἡ συμβουλευτικὴ παρέμβαση, ἀπὸ κεῖ καὶ πέρα ὅμως εἶναι ἀρμοδιότητα τῆς Ἱερᾶς Συνόδου νὰ κάνει καὶ μιὰ οὐσιαστικὴ παρέμβαση μέσα στὰ κοινωνικὰ πράγματα. Ἔτσι εἶχε γίνει καὶ προσφάτως μὲ τὸ νέο νομοσχέδιο γιὰ τὴν ὑποβοηθούμενη ἀναπαραγωγή. Ἐκεὶ ἐμεῖς ἤρθαμε σὲ σαφῆ ἀντίθεση, φτάσαμε στὸ σημεῖο νὰ  πᾶμε καὶ στὴν Βουλή, νὰ ἔχουμε συναντήσεις μὲ τὸν Ὑπουργὸ Δικαιοσύνης, νὰ γράψουμε στὸν Τύπο, ἐμφανιστήκαμε καὶ σὲ τηλεοπτικὰ προγράμματα, ὑπῆρξε μιὰ δυναμικὴ παρέμβαση καὶ πολὺ καλῶς νομίζω.

Ν.Β. Μιὰ ἀντίθεση.

π.Ν.Χ. Ὄχι ἀντίθεση. Δὲν ξέρω, ἔχετε λίγο φόβους καὶ ἀντιθέσεις μέσα στὸ μυαλό σας γιὰ τὴν Ἐκκλησία. Ἡ Ἐκκλησία εἶναι μιὰ ἀγκαλιά. Εἶναι μιὰ πρόταση. Πρέπει νὰ ποῦμε κι ἐμεῖς ὁρισμένα πράγματα καὶ ἔχει γίνει πολὺς κόπος, ὑπάρχει πολλὴ μέθοδος, ὑπάρχει τεράστιος σεβασμὸς στὰ ἐπιμέρους θέματα, νομίζω ὑπάρχει πολὺ σύνεση καὶ πρέπει νὰ  ἀκουστεῖ ἡ φωνή τῆς Ἐκκλησίας ὄχι ὡς φωνὴ ἑνὸς σωματείου ἀλλὰ ὡς βαθειὰ ἔκφραση ἑνὸς σώματος πνευματικοῦ τὸ ὁποῖο εἶναι δεμένο μὲ τὴν παράδοσή μας, στὸ ὁποῖο ὁ κόσμος καταθέτει τὸν πόνο του, τὶς ἀνάγκες του, τὰ βαθύτερα μυστικά του.

Ν.Β. Πᾶμε κάπου ἀλλοῦ τώρα. Ὁ αἰώνας αὐτός, ὅπως γράφετε καὶ στὸ βιβλίο σας, θεωρεῖται αἰώνας τῆς ἔκρηξης τῆς φυσικῆς. Αὐτὸ εἶναι κάτι ποὺ τὸ βρίσκεται συναρπαστικό; Βέβαια περιττὸ νὰ πῶ αὐτὴν τὴν στιγμὴ ὅτι οἱ σπουδές σας εἶναι κυρίως φυσικῆς.

π.Ν.Χ. Ἐγὼ ξεκίνησα ἀπὸ τὴ φυσικὴ ἀλλὰ οἱ βασικές μου ἔρευνες -μπορεῖ νὰ νοιώθω μέσα μου φυσικός- ἀλλὰ τὸ διδακτορικό μου καὶ οἱ σπουδές μου ἦταν σὲ θέματα...

Ν.Β. Μπορῶ νὰ πῶ ἕνα μόνο λεπτό, ἀπὸ τὸ τεράστιο βιογραφικὸ ποὺ ἔχετε, ὅτι σπουδάσατε ἐδῶ στὸ πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ὅτι ἐπὶ ὀκταετία κάνατε μεταπτυχιακὲς σπουδὲς στὴν ἀστροφυσικὴ στὸ Πανεπιστήμιο τοῦ Harvard, στὴ μηχανολογία στὸ ΜΙΤ καὶ διδακτορικὲς σπουδὲς στὸ Harvard στὴ βιοϊατρικὴ τεχνολογία, ἐπίσης εἶστε ἀπόφοιτος θεολογικῆς σχολῆς, ἤσαστε ἐπιστημονικὸς σύμβουλός της NASA κ.λ.π., γιὰ νὰ μὴ μακρυγορήσω, ἁπλῶς γιὰ νὰ δώσω τὸστίγμα σας στοὺς τηλεθεατές μας. Λοιπόν, πεῖτε μας γιατί βρίσκετε συναρπαστικὴ τὴν ἔκρηξη τῆς φυσικῆς αὐτοῦ τοῦ αἰῶνα.

π.Ν.Χ. Ὂχι αὐτοῦ, τοῦ περασμένου αἰῶνα. Ἐγὼ βασικὰ -ἂν τὸ εἴδατε αὐτὸ στὸ βιβλίο- θέλησα νὰ περιγράψω τὸ πῶς τὰ ἐπιτεύγματα τῆς φυσικῆς τελικῶς συμπαρέσυραν καὶ τὶς ἄλλες ἐπιστῆμες, ὅπως τὰ ἐφηρμοσμένα μαθηματικά, τὰ ὑπολογιστικὰ μαθηματικά, τὴν πληροφορική, ἡ φυσικὴ στερεᾶς καταστάσεως δημιούργησε μιὰ ἔκρηξη στὴν τεχνολογία τῶν ὑλικῶν, ἕτσι ἔφτασε ἡ τεχνολογία, ἡ πληροφορικὴ νὰ ψάχνουν γιὰ ἕνα νέο ἀντικείμενο, κάπως δημιουργήθηκε ἕνας σχετικός, ἂν μπορῶ νὰ πῶ, κορεσμὸς στὸ ἀντικείμενο τῆς φυσικῆς καὶ προβλήθηκαν ἀμέσως ὡς χῶρος ἐφαρμογῆς καὶ τῆς τεχνολογίας καὶ τῆς πληροφορικῆς τὰ βιολογικὰ συστήματα. Ἔτσι, λοιπὸν δημιουργήθηκε ἡ βιοϊατρικὴ τεχνολογία, ἡ βιοτεχνολογία, ἡ γενετικὴ μηχανική, ὅροι πολὺ μηχανικοί, πολὺ τεχνολογικοὶ καὶ αὐτοὶ μπαίνουν σὲ κάτι ποὺ δὲν ἤμαστε ὣς τώρα συνηθισμένοι νὰ τὸ ἀντιμετωπίζουμε μὲ τεχνολογικοὺς ὅρους, τὸ ἀνθρώπινο σῶμα καὶ τὴν ἀνθρώπινη ὑπόσταση. Ἡ φυσικὴ εἶναι κάτι τὸ πραγματικὰ γοητευτικὸ καὶ μαγευτικό. Πιστεύω ὅτι εἶναι ἔνας μοχλὸς γιὰ πάρα πολλὰ πράγματα καὶ μιὰ θαυμάσια διανοητικὴ ἄσκηση.

Ν.Β. Πάτερ, ἤθελα νὰ σᾶς ρωτήσω πιστεύετε ὅτι μπορεῖ νὰ ἐξαντληθεῖ αὐτὴ ἡ ἔφεσή του ἀνθρώπου γιὰ ὅλο καὶ περισσότερη γνώση, μπορεῖ κάποια στιγμὴ νὰ  ἐπέλθει κορεσμός;

π.Ν.Χ. Ἐγὼ προσωπικὰ νομίζω ὅτι αὐτὸ ποὺ λέτε εἶναι ἐντελῶς ἀδύνατο. Εἶναι αὐτὸ ποὺ ἔλεγε καὶ ὁ Ἀριστοτέλης ὅτι ὁ ἄνθρωπος «φύση τοῦ εἰδέναι ὀρέγεται». Ἡ ὄρεξη, ἡ δίψα, ἡ λαχτάρα τῆς γνώσης τοῦ καινούργιου, τοῦ ἐπικίνδυνου, τοῦ ἄγνωστου. Ἐγὼ προφήτης δὲν εἶμαι ἀλλὰ νομίζω ὅτι τουλάχιστον σήμερα δὲν ἔχουμε ἐνδείξεις γιὰ τὸ ἀντίθετο.

Ν.Β. Τελικὰ αὐτὴ ἡ γνώση ἀφορᾶ τὴν ἀνθρωπότητα ἢ ἀφορᾶ τὶς μεγάλες πολυεθνικὲς βιομηχανίες;

π.Ν.Χ. Κατ’ ἀρχὰς καὶ οἱ πολυεθνικὲς βιομηχανίες εἶναι μέσα στὴν ἀνθρωπότητα, ἀφορᾶ τοὺς πάντες, ἁπλῶς οἱ βιομηχανίες αὐτὲς καὶ τὰ οἰκονομικὰ συμφέροντα ἔχουν ἐντελῶς τώρα οἰκονομικοποιήσει καὶ τὴν ἔρευνα καὶ τὴν ὑγεία καὶ ἴσως τὸ ἀγαθό τῆς ζωῆς τὸ ὁποῖο ἔχει ἐξελιχθεῖ ἀπὸ θεῖο δῶρο σὲ commodity ποὺ λέμε, δηλαδὴ σὲ καταναλωτικὸ ἀγαθό. Αὐτὸς εἶναι ἔνας κίνδυνος τῆς ὅλης προβληματικῆς, διότι καὶ ἡ ἔρευνα καὶ ἡ χρήση τῆς ἔρευνας γίνεται μὲ ἔντονα οἰκονομικὸ κριτήριο.

Ν.Β. Μάλιστα. Πᾶμε κάπου ἀλλοῦ τώρα. Γράφτηκε πρὶν ἀπὸ λίγες μέρες στὶς ἐφημερίδες ὅτι ἡ ἐπιστήμη τῆς βιοχημείας ἔλυσε τὸ μυστήριο τῆς σύστασης τοῦ πνεύματος. Αὐτὸ καὶ μόνο ποὺ τὸ ἀκοῦτε δέν σᾶς φοβίζει; Ξαναέρχομαι σὲ αὐτὴν τὴν ἐρώτηση, γιατί ἐμένα μὲ φοβίζει. Ἄλλο ἡ διαφορά τῆς ὕλης καὶ τοῦ πνεύματος καὶ ἄλλο νὰ σοῦ προσδιορίσουν τὴν σύσταση τοῦ πνεύματος.

π.Ν.Χ. Ἀντιλαμβάνεσθε ὅτι εἶναι μᾶλλον δημοσιογραφικὴ ὑπερβολὴ αὐτό το πρᾶγμα καὶ θὰ σᾶς πῶ ἕνα ἁπλὸ παράδειγμα. Ἐγὼ δὲν θέλω νὰ  ὑποτιμήσω τὴν τεράστια ἀξία τῆς βιοχημείας ἀλλὰ βλέπω τώρα ὅλοι οἱ βιοχημικοί τοῦ κόσμου κυνηγοῦν ἕναν ἰὸ νὰ μπορέσουν νὰ ἐξοντώσουν καὶ δὲν τὰ καταφέρνουν. Ἒ, λὶγο πιὸ ταπεινά. Τὸ πνεῦμα δὲν μπαίνει μέσα στὴ νομοτέλεια τῆς φύσης.

Ν.Β. Πιστεύετε ὅτι εἶναι κάποιο σχῆμα ὑπερβολῆς.

π.Ν.Χ. Βέβαια, ἀναντίρρητα. Βέβαια ὑπάρχει μιὰ ἐπιστήμη. Ἐμένα ἂν μὲ ρωτούσατε σήμερα τί θὰ ἤθελα νὰ σπουδάσω, ἂν ἤθελα νὰ εἶμαι ἐπίκαιρος, θὰ σᾶς ἔλεγα νευροφυσιολογία ἢ γενετικὴ μηχανική, διότι ἡ νευροφυσιολογία εἶναι ὅλη αὐτὴ ἡ δυνατότητα ἀποκάλυψης πολὺ δύσκολων μυστικῶν τῆς λειτουργίας τοῦ ἐγκεφάλου. Ἄν μοῦ λέγατε τί θὰ ἤθελες νὰ  σπουδάσεις, προκειμένου νὰ ἀπολαμβάνεις πραγματικὰ τὴν ἀξία τῆς γνώσης, θὰ σᾶς ἔλεγα φυσική. Ἄν μοῦ λέγατε τί θέλεις νὰ  σπουδάσεις, γιὰ νὰ προσφέρεις στὸν ἄνθρωπο, νομίζω θὰ ἔλεγα χειρουργικὴ καὶ ἄν μοῦ λέγατε τί θέλεις νὰ  σπουδάσεις, γιὰ νὰ  μπεῖς μέσα στὴν καρδιά τοῦ ἀνθρώπου καὶ στὸ νοῦ τοῦ Θεοῦ, θὰ σᾶς ἔλεγα παπᾶς. Καὶ ἔγινα τὸ τελευταῖο.

Ν.Β. Πολὺ ὡραία τὰ περιγράψατε.

π.Ν.Χ. Ἀλλὰ αὐτὸ ποὺ εἴπατε προηγουμένως, ἡ νευροφυσιολογία εἶναι ἕνας φοβερὸς τομέας. Τί εἶναι ὁ ὕπνος, τί εἶναι ἡ νάρκωση, τί εἶναι ἡ σκέψη, τί εἶναι ἡ μνήμη. Εἶναι πολὺ ὡραία πράγματα.

Ν.Β. Εἶναι καὶ αὐτὸ ποὺ ἔγραψε πρὶν ἀπὸ λίγες μέρες ὁ ἀκαδημαϊκὸς ὁ Δημήτρης Νανόπουλος ὅτι τώρα ἔχουμε μπεῖ πιὰ στὴν κβαντικὴ ἠθικὴ καὶ στὸν κβαντικὸ ἄνθρωπο.

π.Ν.Χ. Ὄχι αὐτὸ τώρα εἶναι κάτι ἄλλο.

Ν.Β. Ναί, λέω καὶ αὐτὸ σὺν αὐτὰ ποὺ εἴπατε.

π.Ν.Χ. Ἐγὼ θὰ σᾶς πῶ πὼς θὰ μποροῦσα νὰ τὸ σχολιάσω. Ξέρετε τί θὰ πεῖ κβαντικός; Κβαντικὸς θὰ πεῖ μὴ συνεχής,  θὰ  πεῖ κομματιασμένος. Ἂν ὄντως χρησιμοποιήσουμε αὐτὴν τὴν ἔννοια, δυστυχῶς ἔχουμε μπεῖ στὴν ἐποχὴ ποὺ κομματιάζουμε καὶ κομματιάζουμε τὸν ἄνθρωπο καὶ τὸν κάνουμε νὰ χάσει τὴν ἁρμονία καὶ τὴν συνοχή του. Τότε δὲν ξέρω τί ἠθικὴ θὰ εἶναι αὐτὴ ἡ κβαντικὴ ἠθική, ὑποθέτω ὅμως ὅτι κάτι ἄλλο ἐννοοῦσε ὁ κ. Νανόπουλος.

Ν.Β. Νά σας ρωτήσω κάτι. Ἐπειδὴ λέγαμε προηγουμένως περὶ δημοσιο­γρα­φικῆς ὑπερβολῆς, ὑπάρχει περίπτωση ἡ Ἐπιτροπὴ στὴν ὁποία προ­εδρεύετε νὰ ἀσχοληθεῖ μὲ τὶς ἀκρότητες τὶς δημοσιογραφικές τῶν ἡμερῶν μας;

π.Ν.Χ. Δέν μᾶς ἀρέσει αὐτό τὸ πράγμα. Πάλι οἱ ἀκρότητες. Εἶναι μιὰ ἀκρότητα νὰ ἀσχοληθοῦμε μὲ τὶς ἀκρότητες. Ἐμεῖς ἔχουμε μιὰ σκέψη νὰ  κάνουμε ἕνα σεμινάριο γιὰ τοὺς δημοσιογράφους ἐνημερωτικὸ γιὰ τὰ θέματα τῆς βιοηθικῆς. Ἤδη ὑπάρχει ἡ ὅλη ὑποδομὴ καὶ πιστεύω ὅτι  θὰ  γίνει αὐτὸ τὸ ἐρχόμενο φθινόπωρο. Εἶναι μιὰ ἀνάγκη τοῦ δημοσιογραφικοῦ κόσμου νὰ ἐνημερωθεῖ γιὰ αὐτά τὰ θέματα, λίγοι τὰ κατέχουν, πολλοὶ μιλοῦν γιὰ αὐτά, εἶναι πολὺ πικάντικα, πολὺ ἑλκυστικά, ἐμεῖς θέλουμε νὰ δώσουμε μιὰ δυνατότητα ἐνημερώσεως στοὺς δημοσιογράφους.

Ν.Β. Θὰ ἤθελα μιὰ προσωπική σας ἄποψη. Πιστεύετε ὅτι ἡ σημερινὴ δημοσιογραφία ἔχει πνευματικότητα;

π.Ν.Χ. Ἐγὼ δὲν γνωρίζω πολὺ γιὰ τὴ δημοσιογραφία, γνωρίζω ἀρκετοὺς δημοσιογράφους οἱ ὁποῖοι ἔχουν πνευματικότητα. Καὶ δὲν γνωρίζω πολλὰ ἀπὸ τὴ δημοσιογραφία, διότι κυρίως τηλεόραση, ραδιόφωνο δὲν τὰ παρακολουθῶ πάρα πολύ. Πιστεύω, ὅμως, ὅτι ἐφόσον ὑπάρχουν δημοσιογράφοι μὲ πνευματικότητα ἔχουν δυνατότητα νὰ βάλουν τὸ μπόλι τῆς πνευματικότητος στὸ δημοσιογραφικὸ ἔργο ποὺ ἐπιτελοῦν.

Ν.Β. Μάλιστα. Νὰ πᾶμε καὶ λιγάκι στὴν ἐπικαιρότητα τῶν ἡμερῶν μας εἱδικὰ ἐδῶ στὴν Θεσσαλονίκη. Ὅπως ξέρετε σὲ λίγες μέρες  θὰ  εἶναι ἡ σύνοδος κορυφῆς. Ἤθελα νὰ σᾶς ρωτήσω τί συμβαίνει ἀπὸ ἄποψη βιοηθικῆς στὰ ὑπόλοιπα εὐρωπαϊκὰ κράτη τώρα μάλιστα ποὺ ἔγιναν εἴκοσι πέντε. Μήπως ξέρετε πάνω κάτω ἂν ὑπάρχουν ἀντίστοιχες ἐπιτροπὲς ἀλλοῦ;

π.Ν.Χ. Ἀσφαλῶς ὑπάρχουν ἐπιτροπές. Ἄλλες εἶναι πιὸ προχωρημένες ἄλλες λιγότερο. Ὑπάρχουν ἐπιτροπὲς στὸ Εὐρωκοινοβούλιο, στὴν Εὐρωπαϊκὴ Ἐπιτροπή, στὸ Συμβούλιό της Εὐρώπης. Ὑπάρχουν ἐπιτροπὲς ἐπίσης ἐθνικές. Ὑπάρχει μιὰ ἐπιτροπὴ τῆς διακοινοβουλευτικῆς συνέλευσης τῶν Ὀρθοδόξων, δηλαδὴ ὅλων των βουλευτῶν ποὺ εἶναι Ὀρθόδοξοι καὶ οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἕνα δικό τους σῶμα, ἔχει ἐπιτροπὴ βιοηθικῆς, ὁπότε καὶ αὐτὴ εἶναι μιὰ ἐπιτροπὴ μὲ τὴν ὁποία ἕχουμε συνεργασία. Ἑμεῖς ἕχουμε μιὰ ἄμεση πρόσβαση σὲ ὅλα τὰ ἐπίσημα κείμενα τῶν χωρῶν, τῶν πολιτικῶν ἐπιτροπῶν ὅπως καὶ τῶν θρησκευτικὼν ἐπιτροπῶν.

Ν.Β. Ἐπομένως τα λαμβάνετε ὑπόψη προφανῶς ὅταν συσκέπτεσθε.

π.Ν.Χ. Φυσικὰ  καὶ ὀφείλουμε νὰ τὰ λαμβάνουμε ὑπόψη.

Ν.Β. Νομίζετε ὅτι ἕνα μέρος της Εὐρώπης παραπαίει σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ τὴν βιοηθική;

π.Ν.Χ. Ὂχι. Δὲν θὰ τὸ ἔλεγα ἒτσι. Κατ’ ἀρχὰς δὲν μποροῦμε νὰ ποῦμε ἡ Εὐρώπη. Δὲν εἶναι ἔτσι ἡ διαίρεση. Ἡ διαίρεση εἴμαστε ἐμεῖς οἱ ἄνθρωποι. Ἀλλιῶς τὰ κατανοεῖ ὁ ἐπιστημονικὸς κόσμος, ἀλλιὼς τὰ κατανοεῖ ὁ νομικός, οἱ πολιτικοὶ ἔχουν ἄλλο προσανατολισμό, ἐμεῖς οἱ θρησκευτικοὶ ἄνθρωποι διαφορετικά τὰ βλέπουμε.

Ν.Β. Οὔτε εἶναι ἡ Δύση καὶ τὸ Ὀρθόδοξο ἦθος.

π.Ν.Χ. Αὐτὸ εἶναι. Ἀλλὰ τὸ «ἡ Εὐρώπη παραπαίει», τὸ ρῆμα αὐτὸ δέν τὸ θέλω. Ἡ Εὐρώπη προβληματίζεται. Πιστεύω βέβαια ὅτι εἴμαστε ἐντελῶς ἐκκοσμικευμένοι ὡς κοινωνία καὶ ὡς ἐκκοσμικευμένοι ἐκφυλίζουμε τὸν ἄνθρωπο -ὅπως εἶπα προηγουμένως- ἀπὸ μιὰ ἱερὴ ὀντότητα μὲ αἰώνια προοπτική, μὲ ἀπύθμενο βάθος ἐλευθερίας καὶ αὐτεξουσίου σὲ ἕνα βιολογικὸ ὂν ποὺ ζεῖ αὐτὰ ποὺ ἔλεγα προηγουμένως μὲ τὰ ἑβδομήντα. Ὑπὸ αὐτὴν τὴν ἔννοια δὲν θὰ ἔλεγα ποτὲ ὅτι ἡ Εὐρώπη παραπαίει, ἡ Εὐρώπη προβληματίζεται καὶ παλεύει. Ἀντίθετα θὰ ἔλεγα ὅτι ὑπάρχει μιὰ διαφορὰ μεταξὺ Ὀρθοδόξου ἤθους καὶ Δύσεως. Ἡ Ὀρθόδοξη ἐπὶ παραδείγματι ἀντίληψη δὲν εἶναι καθόλου σχολαστική. Δὲν προσπαθεῖ νὰ  βρεῖ λεπτομέρειες σὲ θέματα ποὺ τὰ θεωρεῖ μυστήρια ἀπροσπέλαστα. Πότε ἀρχίζει ἀκριβῶς ἡ ζωή, πότε μπαίνει ἡ ψυχή, πότε βγαίνει. Δὲν εἶναι θέματα ποὺ μπορεῖ κανεὶς κάποτε νὰ τὰ ξέρει ἢ νὰ τὰ γνωρίσει καὶ νὰ μπορέσει ἐπ’ αὐτῶν νὰ ἀποφανθεῖ ἀλλὰ εἶναι θέματα στὰ ὁποῖα μποροῦμε νὰ σταθοῦμε μὲ δέος καὶ μὲ σεβασμό. Αὐτὸ εἶναι ἕνα ἁπλὸ παράδειγμα.

Ν.Β. Εἶναι αὐτὸ ποὺ λέτε πότε φεύγει ἡ ψυχὴ ἀπὸ τὸ σῶμα, πότε θεωρεῖτε ἕνας νεκρὸς κ.λ.π.

π.Ν.Χ. Αὐτὸ ποὺ λένε πολλὲς φορὲς εἶναι ὁ ἐγκεφαλικὰ ἢ ὁ καρδιακὰ νεκρός. Πότε φεύγει ἡ ψυχή, πότε βιολογικὰ τελειώνει τὸ σῶμα μποροῦμε νὰ ποῦμε ἀλλὰ πότε γίνεται ὁ χωρισμὸς ψυχῆς καὶ σώματος δὲν μπορεῖ νὰ πεῖ κανείς. Ἐμεῖς δὲν παίρνουμε τὸ ρίσκο νὰ μιλήσουμε γιὰ αὐτὰ μὲ δογματικὸ θεολογικὸ λόγο.      

Ν.Β. Τώρα ἡ Εὐρώπη σίγουρα προσπαθεῖ νὰ ἐνώσει τους ἀνθρώπους μεταξύ τους. Ἡ Ἐκκλησία ἔχει σκοπὸ νὰ  τοὺς ἐνώσει μὲ τὸν Θεό. Ποιὸ εἶναι πρωτεῦον σὲ αὐτὴν τὴν διαδρομή;

π.Ν.Χ. Θὰ ἀπαντήσω μὲ μία ἐρώτηση. Εἶναι δυνατὸν νὰ ἑνωθοῦν οἱ ἄνθρωποι χωρὶς Θεό;

Ν.Β. Μάλιστα. Καὶ πεῖτε μου κάτι προσωπικό. Ποῦ γεννηθήκατε, πότε γεννηθήκατε, ποῦ μεγαλώσατε πάτερ Νικόλαε;

π.Ν.Χ. Δὲν νομίζω ὅτι  θὰ  ἔπρεπε νὰ  κάνω μιὰ ἐξομολόγηση τώρα ἀπὸ τηλεοράσεως, ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἀλλὰ εἶναι πολὺ ἁπλὰ πραγματάκια αὐτά. Ἐμένα καὶ ἡ γέννησή μου καὶ οἱ σπουδές μου καὶ ἡ ζωή μου ἔγινε ἐδῶ στὴν Θεσσαλονίκη, ἡ καρδιά μου μὲ τὴν Θεσσαλονίκη χτυπάει καὶ γιὰ τὴν Θεσσαλονίκη.

Ν.Β. Καὶ τί θὰ συμβουλεύατε σὲ ἕναν μαθητή σας ἀπὸ ὅσα σᾶς δίδαξαν ἐσᾶς ὡς ἀληθινὰ καὶ ὀρθά.
 
π.Ν.Χ. Ἐμένα ἕνα πράγμα ποὺ βαθειὰ μὲ ἔχει συγκινήσει εἶναι πὼς συνδυάζεται ἡ ἐλευθερία τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴν ἀνάγκη καὶ τὴν παρουσία καὶ τὴν ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ. Πιστεύω ὅτι συνήθως ἡ ἐλευθερία ὡς ἀντίληψη στὸν περισσότερο κόσμο εἶναι ὅτι κάνω ὅ,τι μοῦ ἔρχεται ἐνῶ ἡ ἀληθινὴ ἐλευθερία εἶναι ὅτι δίνω ἔκφραση σὲ αὐτὸ ποὺ πραγματικὰ εἶμαι, σὲ αὐτὸ ποὺ ἀποτελεῖ τὴ συνείδηση καὶ τὸ μυστικὸ τῆς ὑποστάσεώς μου, σὲ αὐτὸ ποὺ ἀποτελεῖ το πρόσωπό μου. Αὐτὸ κάποιο ἄνθρωποί μου ἔδωσαν τὴν ὑποψία νὰ τὸ πιστέψω. Μέσα στὴν Ἐκκλησία τὸ ἔχω γνωρίσει. Σὲ ἕναν νέο ἄνθρωπο θὰ  ἔλεγα νὰ μὴν χάσει τὴν εὐκαιρία νὰ γνωρίσει τὴν ἐλευθερία του ὅπως τὴν ζεῖ καὶ τὴν διδάσκει ἡ Ἐκκλησία.
 
Ν.Β. Καὶ μιὰ τελευταία ἐρώτηση, πάτερ Νικόλαε. Τελικὰ τί πιστεύετε, ὅτι παράδεισος εἶναι νοσταλγία ἢ ἐλπίδα;

π.Ν.Χ. Παράδεισος εἶναι κατάσταση. Δὲν εἶναι οὔτε νοσταλγία οὔτε ἐλπίδα. Εἶναι μιὰ πραγματικότητα τὴν ὁποία ἀρχίζει κανεὶς νὰ τὴν ζεῖ ἀπὸ αὐτὴν τὴν ζωὴ καὶ στὴν τελεία της ἔκφραση θὰ μπορέσει καὶ εὔχομαι νὰ τὴν ζήσουμε ὅλοι στὴν ἄλλη ζωή.

Ν.Β. Σᾶς εὐχαριστῶ πάρα πολὺ.
 
π.Ν.Χ. Κι ἐγὼ εὐχαριστῶ πολύ.



 

"Η ΕΥΡΩΠΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ"

στὸν Νίκο Βολωνάκη

ΕΤ3, 19.6.2001

 

N.Β. Κύριες καὶ κύριοι καλησπέρα σας. Ὑπάρχουν ἐξελίξεις καὶ καινοτομίες σὲ διάφορους τομεῖς ὅπως ἡ φυσική, ἡ ἰατρικὴ, ἡ πληροφορικὴ ποὺ ἐμεῖς οἱ κοινοὶ θνητοὶ δὲν εἶναι καθόλου εὔκολο νὰ παρακολουθήσουμε. Ὑπάρχουν ὅμως ἀπὸ πάνω μας οἱ διάφορες ἐπιτροπὲς ἐπιστημόνων ποὺ παρακολουθοῦν ὅλα αὐτά τὰ νέα βήματα. Γιὰ παράδειγμα, ἡ Ἐπιτροπὴ Βιοηθικῆς τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος ἔχει αὐτὸν τὸν σκοπό· νὰ ἐξετάζει τα ἠθικὰ κυρίως προβλήματα ποὺ δημιουρ­γοῦνται σχεδὸν κάθε μέρα στὴν ζωή μας. Πρόεδρος τῆς Ἐπιτροπῆς Βιοηθικῆς τῆς Ἱερᾶς Συνόδου ἔχει ὁριστεῖ ὁ Ἀρχιμ. Νικόλαος Χατζη­νικολάου πού μᾶς τιμᾶ σήμερα ἐδῶ στὴν ΕΡΤ μὲ τὴν παρουσία του. Βιοηθική^ μιὰ νέα ἐπιστήμη στὴν ὁποία ὁδήγησε ἡ πρόοδος τῆς ἰατρικῆς τεχνολογίας καὶ τῆς γενετικῆς. Πρὶν ἕνα μήνα, πάτερ, ἀνακοινώθηκε μὲ τυμπανοκρουσίες -ὄχι μόνο στὴν Ἑλλάδα φυσικά- σὲ ὅλον τὸν κὸσμο ἡ χαρτογράφηση τοῦ ἑαυτοῦ μας. Πεῖτε μας ποιὰ ἦταν ἡ πρώτη σας ἀντίδραση κατ’ ἀρχήν.
 

π.Ν.Χ. Νομίζω ἦταν μιὰ μεγάλη χαρὰ γιὰ ἕνα ἁκόμη ἐπίτευγμα τῆς ἐπιστήμης τὸ ὁποῖο βέβαια δέν μᾶς αἰφνιδίασε καὶ τόσο πολύ, διότι δὲν ἔγινε πρὶν ἀπὸ ἕνα μήνα, ἔγινε καὶ πρὶν ἀπὸ ἕνα χρόνο καὶ πρὶν ἀπὸ ἐνάμιση χρόνο καθὼς φτάναμε στὸ 95, στὸ 97 καὶ τελικὰ στὸ 100 τοῖς ἑκατό.
 

Ν.Β. Τελικὰ τί εἶναι αὐτό; Εἶναι εὐλογία ἢ κατάρα αὐτὸ ποὺ λέγεται χαρτογράφησή του ἀνθρώπινου γονιδιώματος;
 

π.Ν.Χ. Εἶναι δυνατὸν ἡ γνώση καὶ μάλιστα τοῦ ἀνθρώπου καὶ τῶν μυστικών μας νὰ εἶναι κατάρα;
 

Ν.Β. Γιὰ ἐσᾶς δηλαδὴ ὅ,τι καινούργιο εἶναι καλό;
 

π.Ν.Χ. Ὅ,τι καινούργιο εἶναι μιὰ πρόκληση καὶ κάθε πρόκληση εἶναι καλή. Ἡ χρήση τοῦ ἐπιτεύγματος εἶναι αὐτὴ ποὺ προσδιορίζει καὶ τὰ ἀποτελέσματά του. Ἀπὸ ἐμᾶς ἐξαρτᾶται ἂν θὰ κάνουμε καλὴ ἢ κακὴ χρήση. Τὸ ἐπίτευγμα, ὅμως, καθ’ ἑαυτὸ ἀνοίγει ἕνα νέο κεφάλαιο γνώσεως τὸ ὁποῖο μόνο εὐλογία ἐγὼ θὰ τὸ ἔλεγα καὶ μὲ κανένα τρόπο δὲν θὰ μποροῦσα νὰ τὸ ὀνομάσω κατάρα ἢ κάτι ἄλλο οὐδέτερο ἔστω.
 

Ν.Β. Μάλιστα. Ὅταν ἀκοῦτε τώρα μιὰ ἀναγγελία γιὰ ἕνα καινούργιο τέτοιου εἴδους κατόρθωμα τῆς ἐπιστήμης, κάθε φορά, πῶς ἀντιδρᾶτε; Τρομάζετε, τρέχετε στὶς βιβλιοθῆκες ἢ προσεύχεσθε;
 

π.Ν.Χ. Τώρα αὐτὸ τὸ «τρομάζω» νομίζω ἀπὸ τὸ προηγούμενο ἐρώτημα ἔχει ἤδη ἀπαντηθεῖ. Δὲν νομίζω ὅτι ὑπάρχει κανένας λόγος κανεὶς νὰ τρομάζει. Ἁπλῶς νὰ χαίρεται. Ἐμεῖς βέβαια δὲν πολυαιφνιδιαζόμαστε, διότι ἤδη ἐνημερωνόμαστε γιὰ τὶς ἐξελίξεις αὐτὲς καὶ στὴν Ἐπιτροπὴ Βιοηθικῆς καὶ ἔτσι εἴμαστε ἀρκετὰ προετοιμασμένοι. Ἐγὼ καὶ πάλι ἐπαναλαμβάνω ὅτι ἕνα κλίμα καὶ μιὰ ἀτμόσφαιρα χαρὰς εἶναι ποὺ ἐπικρατεῖ καὶ μιὰ ἰκανοποίηση ὅπως καὶ μιὰ σύνεση γιὰ τὸ τί θὰ ἔπρεπε νὰ  γίνει καὶ πὼς ἐμεῖς  θὰ  μπορούσαμε αὐτὸ νὰ τὸ διευκολύνουμε.
 

Ν.Β. Μάλιστα. Ἐκεῖ ἢθελα περισσότερο νὰ ἑστιάσω. Κατ’ ἀρχὴν ἡ Ἐκκλησία δὲν εἶναι αὐτὴ ποὺ ἀντιμετωπίζει μὲ κάποια ἐπιφύλαξη, μὲ κάποιον σκεπτικισμὸ κάθε νέο τεχνολογικὸ ἐπίτευγμα;
 

π.Ν.Χ. Κάθε ἄλλο, ἴσα-ἴσα. Βέβαια, ὑπάρχει μιὰ ἀντίληψη τῆς Ἐκκλησίας, τῆς Δυτικῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία χώθηκε πραγματικὰ στὰ ἐπιτεύγματα στὶς διάφορες περιόδους τῆς ἱστορίας της ἀλλὰ δὲν ἔχουμε κάτι ἀντίστοιχο μὲ τὴν Ὀρθόδοξη παράδοση. Ἴσα-ἴσα ἐγὼ θὰ ἔλεγα ὅτι ὑποδεχόμαστε σὰν κάτι καινούργιο, σὰν κάτι ἄγνωστο τὸ ὁποῖο ἔχει καὶ αὐτὸ τὴν ὀμορφιά του καὶ ὅλη ἡ θεολογία εἶναι ἡ ἐνασχόληση μὲ τὸ καινούργιο καὶ τὸ ἄγνωστο. Ἡ ἀντίληψη τοῦ κόσμου εἶναι ὅτι ἡ Ἐκκλησία εἶναι τὸ φρένο στὶς ἐξελίξεις. Ἐγὼ θὰ προτιμοῦσα νὰ πῶ ὅτι εἶναι τὸ τιμόνι στὶς ἀναγκαῖες ἐξελίξεις. Ὄταν ἔχουμε ἕνα αὐτοκίνητο ὅσο πιὸ γρήγορα τρέχει, ὅσο πιὸ καλὸ γκάζι ἔχει, τόσο καλύτερο τιμόνι χρειάζεται.
 

Ν.Β. Ναὶ, ἀλλὰ εἶναι καὶ πιὸ ἐπικίνδυνο.
 

π.Ν.Χ. Γι’ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγο χρειάζεται τὸ τιμόνι καὶ τὸ φρένο. Ὁ δικός μας ὁ ρόλος δὲν νομίζω ὅτι εἶναι στὸ φρένο. Τὰ φρένα εἶναι οἱ ἐπιτροπὲς κυρίως τῆς πολιτείας. Ὁ δικός μας ρόλος εἶναι νὰ δώσουμε κατευθύνσεις καὶ ὄχι νὰ  προσδιορίζουμε ὅρια.
 

Ν.Β. Αὐτὸ τώρα ἤθελα νὰ σᾶς ρωτήσω ὡς ἑπόμενη ἐρώτηση. Ποιός εἶναι ὁ ρόλος αὐτοῦ ποὺ λέγεται Κέντρο Βιοηθικῆς τὸ ὁποῖο δημιουργήθηκε τώρα τελευταία;
 

π.Ν.Χ. Τὸ Κὲντρο Βιοϊατρικῆς Ἠθικῆς ἔχει μιὰ ἱστορία περίπου δέκα ἐτῶν. Εἶναι τὸ μόνο Κὲντρο Βιοηθικῆς ποὺ ὑπάρχει στὴν Ἑλλάδα. Δὲν ὑπάρχει κανένας ἄλλος φορέας ποὺ νὰ ὑποστηρίζει κάτι τέτοιο καὶ αὐτὸ ἐμεῖς τὸ εἴχαμε συνειδητοποιήσει ἐδῶ καὶ δέκα περίπου χρόνια. Τὸ 1993 ἐγκαινιάστηκε καὶ μετεξελίχθηκε περίπου τὸ 2000 τὸν Μάρτιο. Ἤδη ὑπάρχει μιὰ συγκροτημένη βιβλιοθήκη, ἡ μόνη στὴν Ἑλλάδα γιὰ τὰ θέματα Βιοηθικῆς μὲ πολὺ καλὸ ἀρχεῖο βιντεοκασετῶν, δημοσιευμάτων, καθημερινὰ ὅ,τι δημοσιεύματα ὑπάρχουν παγκοσμίως ἐμεῖς τὰ συλλέγουμε, ὑπάρχει ἕνα ἐπιτελεῖο ἑπτά ἀνθρώπων οἱ ὁποῖοι ἐπὶ μονίμου βάσεως ἀσχολοῦνται μὲ τὴν καλὴ ἐπιστημονικὴ ἐνημέρωση, ἔχει δημιουργηθεῖ ἕνα συνεδριακὸ κέντρο πολὺ καλό, ὥστε νὰ ἀποτελεῖ ταυτόχρονα καὶ ἕνα ὑγιὲς forum στὸ ὁποῖο θὰ κατατίθενται ἀπόψεις ἐπιστημονικές, νομικές, μὲ κοινωνικὲς εὐαισθησίες καὶ θεολογικές, γιὰ νὰ μπορεῖ νὰ ὑπάρχει μιὰ σφαιρικὴ ἐπεξεργασία τῶν θεμάτων καὶ στὸ τέλος νὰ εἶναι σὲ θέση ἡ Ἐκκλησία νὰ καταθέσει μιὰ καὶ ἐπιστημονικὰ κατοχυρωμένη τοποθέτηση στὰ ἐπὶ μέρους θέματα καὶ ταυτόχρονα ὅμως νὰ δώσει καὶ μιὰ ἄποψη ἡ ὁποία νὰ εἶναι ἀπόλυτα συμβατὴ μὲ τὸ ἦθος, μὲ τὸ πνεῦμα, μὲ τὸ φρόνημά της.
 

Ν.Β. Καὶ πῶς λειτουργεῖ καὶ ποῦ εἶναι ἡ ἕδρα της;
 

π.Ν.Χ. Ἡ ἕδρα της, τοῦ Κέντρου Βιοϊατρικῆς Ἠθικῆς, εἶναι στὴν Ἀθήνα μέσα στὸν χῶρο τοῦ Μετοχίου τῆς Ἀναλήψεως ποὺ εἶναι τὸ μόνο ἁγιορείτικο μετόχι στὴν Ἀθήνα, στὸν Βύρωνα, εἶναι πάνω ἀπὸ τὸ Παγκράτι. Εἶναι ἕνα συνεδριακὸ κέντρο, ὅπως σᾶς ἀνέφερα, πυρήνας του εἶναι αὐτὴ ἡ βιβλιοθήκη καὶ οἱ συνεδριακοὶ βέβαια χῶροι.
 

Ν.Β. Καὶ κάθε πότε συνέρχεται αὐτοῦ τοῦ εἴδους ἡ Ἐπιτροπή;
 

π.Ν.Χ. Ἄλλο πράγμα ἡ Ἐπιτροπὴ καὶ ἄλλο τὸ Κὲντρο. Παράλληλα ὑπάρχει ἡ Ἐπιτροπὴ Βιοηθικῆς τῆς Ἐκκλησίας ἡ ὁποία συνεστήθη ἀπὸ τὸν νῦν Ἀρχιεπίσκοπο, πρὶν ἀπὸ πέντε χρόνια. Μόλις ἔγινε Ἀρχιεπίσκοπος, σὲ μία ἑβδομάδα, ἡ πρώτη του κίνηση ἴσως, ἦταν ἡ ἰδέα τῆς συστάσεως μιὰ ἐπιτροπῆς βιοϊατρικῆς ἠθικῆς. Ὁ νῦν Ἀρχιεπίσκοπος εἶναι ὁ πρῶτος στὴν Ἑλλάδα, ἀπὸ ὁποιαδήποτε κατεύθυνση ἑπιστημονικὴ καὶ ἂν προέρχεται, ποὺ ἀσχολήθηκε μὲ τὰ θέματα βιοηθικῆς ἀπὸ τὸ 1976, ὁπότε καὶ ἄρχισε νὰ μαζεύει τοὺς γιατρούς τοῦ Βόλου ὡς Μητροπολίτης Δημητριάδος καὶ κάθε φορὰ στὴ μνήμη τοῦ Ἁγίου Λουκᾶ στὶς 18 Ὀκτωβρίου νὰ κάνει ἕνα θέμα βιοηθικῆς. Εἶναι ἐντυπωσιακὴ ἡ ἐνημέρωση τὴν ὁποία εἶχε. Μετὰ ἔγιναν οἱ πρῶτες ἐπιτροπές τῆς πολιτείας, μιὰ ἄτυπη θὰ ἔλεγα τὸ 1979, στὴ συνέχεια ἔγινε μιὰ ἐπιτροπὴ ἀπὸ τὴ Γενικὴ Γραμματεῖα Ἔρευνας καὶ Τεχνολογίας τὸ 1991, δὲν μπόρεσαν πολὺ ἔργο νὰ παραγάγουν. Τελικῶς ὑπάρχουν τώρα τρεῖς ἐπιτροπές τῆς πολιτείας, ἡ μία εἶναι ἐπιτροπὴ τοῦ πρωθυπουργοῦ, συμβουλευτικῆ παρὰ τῷ πρωθυπουργῷ, ἡ ὁποία συνεστήθη μαζὶ περίπου μὲ τὴν ἐπιτροπή τῆς Ἐκκλησίας...
 

Ν.Β. Οἱ ὁποῖες μεταξὺ τους συνεργάζονται ἢ ἔχουν κάποιου εἴδους ἐπαφή;
 

π.Ν.Χ. Δὲν νομίζω. Ὄχι ἔχουν μιὰ διαφορετικὴ ἀποστολή. Ὑπάρχει μιὰ ἐπιθυμία συνεργασίας ἀλλὰ κυρίως ὑπάρχει μιὰ ἐπιτροπή τῆς Γενικῆς Γραμματείας Ἔρευνας καὶ Τεχνολογίας ποὺ ἀσχολεῖται κυρίως μὲ τὰ μεταλλαγμένα τρόφιμα. Τώρα συνεστήθη ἐδῶ καὶ δυό-τρεῖς μῆνες περίπου μιὰ ἐπιτροπὴ ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖο Ὑγείας, πάλι ἐπιτροπὴ βιοηθικῆς. Ἐμεῖς προσπαθοῦμε νὰ συνεργαζόμαστε, νὰ ἐνημερωνόμαστε καὶ ὡς Ἐκκλησία, νὰ κρατοῦμε χαμηλοὺς τόνους καὶ νὰ στηρίζουμε τὸ προβληματισμό μας στὴν πολὺ καλὴ ἐνημέρωση καὶ τῆς ἐπιστημονικῆς διαστάσεως τοῦ θέματος, ἀλλὰ ταυτόχρονα καὶ τῶν κοινωνικῶν προεκτάσεων ποὺ ἔχει τὸ κάθε θέμα.
 

Ν.Β. Καὶ βέβαια σὲ αὐτό τὸ σημεῖο θὰ ἢθελα νὰ δείξω το τελευταῖο σας πόνημα ποὺ λέγεται «Ἐλεύθεροι ἀπὸ τὸ γονιδίωμα» τὸ ὁποῖο γιὰ ἐμένα εἶναι ἐξαιρετικὰ ἐνδιαφέρον βιβλίο καὶ ποὺ ἐμπεριέχει πολλὲς λύσεις σὲ τέτοιους εἴδους προβληματισμούς τῆς κοινωνίας μας.
 

π.Ν.Χ. Μπορῶ νὰ διαφωνήσω λίγο μαζί σας;
 

Ν.Β. Παρακαλῶ.
 

π.Ν.Χ. Δὲν ἔχει λύσεις. Οἱ λύσεις εἶναι πολὺ ὑπερφίαλος ὅρος, γιὰ νὰ χρησιμοποιήσουμε αὐτὸν τὸν ὅρο γιὰ θέματα ποὺ τόσο γρήγορα τρέχουν, ποὺ τόσο καινούργια εἶναι, ποὺ τόσο λεπτὰ καὶ δύσκολα καὶ πολυδιάστατα εἶναι στὴν φύση τους. Τὸ βιβλίο αὐτὸ βασικὰ ἔχει ὁμιλίες οἱ ὁποῖες ἔγιναν σὲ διάφορες εὐκαιρίες, κυρίως σὲ ἐπιστημονικὸ κοινό.
 

Ν.Β. Ναὶ, ἀλλὰ σὲ αὐτὲς τὶς ὁμιλίες ἐμπεριέχονται ἀπόψεις καὶ μάλιστα θέσεις οἱ ὁποῖες ἔχουν γύρω-γύρω τὰ ἐπιχειρήματά τους. Καὶ θὰ ἒλεγα πολλὲς ὅτι εἶναι ἀτράνταχτες.
 

π.Ν.Χ. Δὲν ξέρω. Εἶναι προσπάθεια προβληματισμοῦ μὲ ἕναν σεβασμὸ στὴ δυσκολία τῶν θεμάτων. Ἀσφαλῶς, εἶναι ὁ ἀρχικὸς λόγος, ὁ πρῶτος λόγος, δὲν εἶναι ὁ τελικὸς λόγος ποὺ θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ πεῖ μὲ μεγάλη φροντίδα καὶ ἐπιμέλεια στὴν ἐπεξεργασία ἀλλὰ καὶ μὲ σοβαρὲς ἀτέλειες.
 

Ν.Β. Νὰ πᾶμε τώρα στὸ ἔργο τῆς Ἐπιτροπῆς. Ποιὸς τελικὰ ἀποφασίζει, γιὰ παράδειγμα, ἕως ποῦ μπορεῖ καὶ πρέπει νὰ φτάσει ἡ γενετική, γιὰ παράδειγμα, ἡ ἐξέλιξη.
 

π.Ν.Χ. Ἀσφαλῶς ὄχι ἡ Ἐπιτροπή τῆς Ἐκκλησίας.
 

Ν.Β. Ναὶ ἀλλὰ δὲν βάζει κάποιο ὅριο, δηλαδὴ δὲν βάζει τὸν πήχη σὲ κάποιο σημεῖο ποὺ νὰ πεῖ ἐμεῖς δεχόμαστε ὡς ἐκεῖ, ὂχι παραπέρα;
 

π.Ν.Χ. Νομίζω ἡ λογική τοῦ δεχόμαστε καὶ ἀπορρίπτουμε εἶναι μιὰ λογικὴ στὴν ὁποία ἑμεῖς δὲν ἕχουμε ἐνταχτεῖ ὡς τώρα. Ἡ λογικὴ ἡ δική μας εἶναι περισσότερο νὰ  κατευθυνθοῦμε στὶς ἀρχὲς παρὰ στὰ ὅρια. Οἱ σωστὲς καὶ οἱ ὑγιεῖς ἁρχὲς εἶναι ποὺ προσδιορίζουν καὶ τὰ ὅρια. Μιὰ φυλακίστικη, εἰσαγγελικὴ νοοτροπία ἔχω τὴν ἐντύπωση πὼς δὲν συνάδει μὲ τὴν ἐλευθερία τοῦ Ὀρθοδόξου καὶ ἐκκλησιαστικοὺ ἤθους. Κυρίως τὸ ἀποτέλεσμα καὶ τὸ ὅριο νὰ βγαίνει σὰν καρπὸς καὶ ὄχι σὰν  μιὰ ἀπόφαση μιᾶς ἐπιτροπῆς.
 

Ν.Β. Ποιός μπορεῖ, γιὰ παράδειγμα, νὰ σταματήσει τὴν ἀνάπτυξη τοῦ λεγόμενου ἐγωιστικοῦ γονιδίου;
 

π.Ν.Χ. Δὲν σταματᾶνε αὐτὰ εὔκολα οὔτε μὲ ἀποφάσεις, ἡ ἔρευνα πολὺ δύσκολα ἐλέγχεται, ἡ ἐπιθυμία γιὰ γνώση, ἡ ἐξέλιξη ἔχω τὴν ἐντύπωση πὼς δὲν περιορίζονται μὲ κανέναν τρόπο, ὑπάρχουν ὅμως ἂλλες παράμετροι ὅπως εἶναι τὸ αἴσθημα καὶ ἡ ἀνάγκη γιὰ αὐτοσυντήρηση. Ὑπάρχει πάντοτε ἕνας φόβος ὅτι κάτι κακὸ μποροῦμε νὰ κάνουμε. Δυστυχῶς δὲν ὑπάρχει ὁ φόβος ὅτι κάτι μὴ ἠθικό, δηλαδὴ κάτι ποὺ πνίγει τελικὰ τὸν ἄνθρωπο ὡς ἀξία καὶ συνήθως αὐτό τὸ ὁποῖο γίνεται εἶναι ὅτι ἐμᾶς τὸ κριτήριό μας εἶναι πὼς θὰ προαγάγουμε τὴν ὑγεία, πὼς θὰ παρατείνουμε τὴν βιολογικὴ ζωή, πῶς θὰ περιποιηθοῦμε τὸν ἄνθρωπο ποὺ ζυγίζει ἑβδομήντα κιλά, χωρὶς ψυχή, ζεῖ ἑβδομήντα χρόνια δίχως αἰωνιότητα καὶ τρέφεται μὲ ἑβδομήντα εὐρὼ τὴν ἡμέρα χωρὶς εὐτυχία καὶ ἰκανοποίηση. Ἐμεῖς δὲν πιστεύουμε σὲ ἕναν τέτοιο ἄνθρωπο, πολὺ χοϊκό, πολὺ χρονικὸ ἀλλὰ πιστεύουμε σὲ ἕναν ἄνθρωπο ποὺ μπορεῖ νὰ λέει ὄχι ἐκεῖ ποὺ πρέπει νὰ πεῖ, μπορεῖ νὰ συναινεῖ ἐκεῖ ποὺ ὑπάρχει ὁ κίνδυνος μιᾶς ὑγιοῦς, ὅμως προκλήσεως, καὶ φροντίζουμε μὲ αὐτὸ τὸ φρόνημα νὰ...
 

Ν.Β. Ποὺ μπορεῖ νὰ ἔχει ἑβδομήντα κιλὰ ἀξίας μέσα του.
 

π.Ν.Χ. Δὲν ξέρω ἂν ἔχει ἑβδομήντα κιλά, ἑβδομήντα τόνους ἴσως καὶ ἀπροσμέτρητη ἀξία μέσα του ὁ ἄνθρωπος. Πιστεύω ὅτι ἡ ἐπιστήμη ἔτσι ὅπως ἐξελίσσεται τώρα, ποὺ ἔχει αὐτὴν τὴν μαγεία καὶ τὴν γοητεία τῆς μεγάλης ταχύτητας καὶ τοῦ τολμηροῦ τοῦ ἐπιτεύγματος, διότι γίνεται ἔντονα παρεμβατικὴ καὶ διεισδυτικὴ στὴν ζωὴ καὶ στὸ ἀνθρώπινο σῶμα καὶ τὴν ἀνθρώπινη ὑπόσταση ἔχει παράλληλα ἕναν κίνδυνο, τὸν κίνδυνο νὰ καταντήσει τὸν ἄνθρωπο μιὰ μηχανικὴ παράμετρο, μιὰ συσκευὴ μὲ ἐξαρτήματα καὶ ὄχι ἕναν αὐτεξούσιο ἄνθρωπο, αὐτὸν ὁ ὁποῖος μπορεῖ -ὅπως εἶπα προηγουμένως- ἐλεύθερα νὰ παρεμβαίνει καὶ στὴν πρόοδο τῆς γνώσης καὶ τῆς ἐπιστήμης.
 

Ν.Β. Πεῖτε μου, πάτερ, τὰ μεταλλαγμένα τρόφιμα, γιὰ παράδειγμα, ἢ ἡ κακοποίηση τοῦ περιβάλλοντος ἢ οἱ ἀλλαγὲς στὴν ἀτμόσφαιρα εἶναι θέματα πού σᾶς προβληματίζουν;
 

π.Ν.Χ. Αὐτὰ εἶναι θέματα περιβαλλοντικῆς ἠθικῆς. Δὲν εἶναι ἄμεσα στὰ ἀντικείμενα τῆς βιοηθικῆς ἂν καὶ τὰ μεταλλαγμένα τρόφιμα εἶναι, ἐπειδὴ εἶναι θέμα βιοτεχνολογίας καὶ ἡ βιοτεχνολογία ἐμπίπτει στὶς ἀρμοδιό­τητες τῆς βιοηθικῆς, βρίσκονται καὶ στὶς δυὸ περιοχές, ἐγὼ θὰ ἔλεγα περισσότερο στὴ βιοηθικὴ καὶ φυσικά μᾶς προβληματίζουν.
 

Ν.Β. Τελικὰ ἔχουν μόνο συμβουλευτικὸ χαρακτήρα οἱ πιθανὲς παραινέσεις σας γιὰ κάποιο ἐπίκαιρο θέμα;
 

π.Ν.Χ. Νομίζω ὅτι ὄχι. Ἔχουν ἕναν συμβουλευτικὸ χαρακτήρα πρὸς τὴν Ἱερὰ Σύνοδο, εἶναι μιὰ ἐκκλησιαστικὴ ἐπιτροπή, ὀφείλουμε νὰ ἐνημερώσουμε τὴ Σύνοδο καὶ νὰ βοηθήσουμε τοὺς ἁρμοδίους οἱ ὁποῖοι καὶ ἀποφασίζουν, γιὰ νὰ συντάξουν μιὰ ἐγκύκλιο ἢ νὰ κάνουν μιὰ οὐσιαστικὴ παρέμβαση, νὰ δείξουμε τὶς διαστάσεις τῶν ἐπιμέρους προβλημάτων. Ὑπὸ αὐτὴν τὴν ἔννοια ἐμεῖς κάνουμε τὸ πρῶτο βῆμα, ποὺ εἶναι ἡ ἐνημέρωση καὶ ἡ συμβουλευτικὴ παρέμβαση, ἀπὸ κεῖ καὶ πέρα ὅμως εἶναι ἀρμοδιότητα τῆς Ἱερᾶς Συνόδου νὰ κάνει καὶ μιὰ οὐσιαστικὴ παρέμβαση μέσα στὰ κοινωνικὰ πράγματα. Ἔτσι εἶχε γίνει καὶ προσφάτως μὲ τὸ νέο νομοσχέδιο γιὰ τὴν ὑποβοηθούμενη ἀναπαραγωγή. Ἐκεὶ ἐμεῖς ἤρθαμε σὲ σαφῆ ἀντίθεση, φτάσαμε στὸ σημεῖο νὰ  πᾶμε καὶ στὴν Βουλή, νὰ ἔχουμε συναντήσεις μὲ τὸν Ὑπουργὸ Δικαιοσύνης, νὰ γράψουμε στὸν Τύπο, ἐμφανιστήκαμε καὶ σὲ τηλεοπτικὰ προγράμματα, ὑπῆρξε μιὰ δυναμικὴ παρέμβαση καὶ πολὺ καλῶς νομίζω.
 

Ν.Β. Μιὰ ἀντίθεση.
 

π.Ν.Χ. Ὄχι ἀντίθεση. Δὲν ξέρω, ἔχετε λίγο φόβους καὶ ἀντιθέσεις μέσα στὸ μυαλό σας γιὰ τὴν Ἐκκλησία. Ἡ Ἐκκλησία εἶναι μιὰ ἀγκαλιά. Εἶναι μιὰ πρόταση. Πρέπει νὰ ποῦμε κι ἐμεῖς ὁρισμένα πράγματα καὶ ἔχει γίνει πολὺς κόπος, ὑπάρχει πολλὴ μέθοδος, ὑπάρχει τεράστιος σεβασμὸς στὰ ἐπιμέρους θέματα, νομίζω ὑπάρχει πολὺ σύνεση καὶ πρέπει νὰ  ἀκουστεῖ ἡ φωνή τῆς Ἐκκλησίας ὄχι ὡς φωνὴ ἑνὸς σωματείου ἀλλὰ ὡς βαθειὰ ἔκφραση ἑνὸς σώματος πνευματικοῦ τὸ ὁποῖο εἶναι δεμένο μὲ τὴν παράδοσή μας, στὸ ὁποῖο ὁ κόσμος καταθέτει τὸν πόνο του, τὶς ἀνάγκες του, τὰ βαθύτερα μυστικά του.
 

Ν.Β. Πᾶμε κάπου ἀλλοῦ τώρα. Ὁ αἰώνας αὐτός, ὅπως γράφετε καὶ στὸ βιβλίο σας, θεωρεῖται αἰώνας τῆς ἔκρηξης τῆς φυσικῆς. Αὐτὸ εἶναι κάτι ποὺ τὸ βρίσκεται συναρπαστικό; Βέβαια περιττὸ νὰ πῶ αὐτὴν τὴν στιγμὴ ὅτι οἱ σπουδές σας εἶναι κυρίως φυσικῆς.
 

π.Ν.Χ. Ἐγὼ ξεκίνησα ἀπὸ τὴ φυσικὴ ἀλλὰ οἱ βασικές μου ἔρευνες -μπορεῖ νὰ νοιώθω μέσα μου φυσικός- ἀλλὰ τὸ διδακτορικό μου καὶ οἱ σπουδές μου ἦταν σὲ θέματα...
 

Ν.Β. Μπορῶ νὰ πῶ ἕνα μόνο λεπτό, ἀπὸ τὸ τεράστιο βιογραφικὸ ποὺ ἔχετε, ὅτι σπουδάσατε ἐδῶ στὸ πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ὅτι ἐπὶ ὀκταετία κάνατε μεταπτυχιακὲς σπουδὲς στὴν ἀστροφυσικὴ στὸ Πανεπιστήμιο τοῦ Harvard, στὴ μηχανολογία στὸ ΜΙΤ καὶ διδακτορικὲς σπουδὲς στὸ Harvard στὴ βιοϊατρικὴ τεχνολογία, ἐπίσης εἶστε ἀπόφοιτος θεολογικῆς σχολῆς, ἤσαστε ἐπιστημονικὸς σύμβουλός της NASA κ.λ.π., γιὰ νὰ μὴ μακρυγορήσω, ἁπλῶς γιὰ νὰ δώσω τὸστίγμα σας στοὺς τηλεθεατές μας. Λοιπόν, πεῖτε μας γιατί βρίσκετε συναρπαστικὴ τὴν ἔκρηξη τῆς φυσικῆς αὐτοῦ τοῦ αἰῶνα.
 

π.Ν.Χ. Ὂχι αὐτοῦ, τοῦ περασμένου αἰῶνα. Ἐγὼ βασικὰ -ἂν τὸ εἴδατε αὐτὸ στὸ βιβλίο- θέλησα νὰ περιγράψω τὸ πῶς τὰ ἐπιτεύγματα τῆς φυσικῆς τελικῶς συμπαρέσυραν καὶ τὶς ἄλλες ἐπιστῆμες, ὅπως τὰ ἐφηρμοσμένα μαθηματικά, τὰ ὑπολογιστικὰ μαθηματικά, τὴν πληροφορική, ἡ φυσικὴ στερεᾶς καταστάσεως δημιούργησε μιὰ ἔκρηξη στὴν τεχνολογία τῶν ὑλικῶν, ἕτσι ἔφτασε ἡ τεχνολογία, ἡ πληροφορικὴ νὰ ψάχνουν γιὰ ἕνα νέο ἀντικείμενο, κάπως δημιουργήθηκε ἕνας σχετικός, ἂν μπορῶ νὰ πῶ, κορεσμὸς στὸ ἀντικείμενο τῆς φυσικῆς καὶ προβλήθηκαν ἀμέσως ὡς χῶρος ἐφαρμογῆς καὶ τῆς τεχνολογίας καὶ τῆς πληροφορικῆς τὰ βιολογικὰ συστήματα. Ἔτσι, λοιπὸν δημιουργήθηκε ἡ βιοϊατρικὴ τεχνολογία, ἡ βιοτεχνολογία, ἡ γενετικὴ μηχανική, ὅροι πολὺ μηχανικοί, πολὺ τεχνολογικοὶ καὶ αὐτοὶ μπαίνουν σὲ κάτι ποὺ δὲν ἤμαστε ὣς τώρα συνηθισμένοι νὰ τὸ ἀντιμετωπίζουμε μὲ τεχνολογικοὺς ὅρους, τὸ ἀνθρώπινο σῶμα καὶ τὴν ἀνθρώπινη ὑπόσταση. Ἡ φυσικὴ εἶναι κάτι τὸ πραγματικὰ γοητευτικὸ καὶ μαγευτικό. Πιστεύω ὅτι εἶναι ἔνας μοχλὸς γιὰ πάρα πολλὰ πράγματα καὶ μιὰ θαυμάσια διανοητικὴ ἄσκηση.
 

Ν.Β. Πάτερ, ἤθελα νὰ σᾶς ρωτήσω πιστεύετε ὅτι μπορεῖ νὰ ἐξαντληθεῖ αὐτὴ ἡ ἔφεσή του ἀνθρώπου γιὰ ὅλο καὶ περισσότερη γνώση, μπορεῖ κάποια στιγμὴ νὰ  ἐπέλθει κορεσμός;
 

π.Ν.Χ. Ἐγὼ προσωπικὰ νομίζω ὅτι αὐτὸ ποὺ λέτε εἶναι ἐντελῶς ἀδύνατο. Εἶναι αὐτὸ ποὺ ἔλεγε καὶ ὁ Ἀριστοτέλης ὅτι ὁ ἄνθρωπος «φύση τοῦ εἰδέναι ὀρέγεται». Ἡ ὄρεξη, ἡ δίψα, ἡ λαχτάρα τῆς γνώσης τοῦ καινούργιου, τοῦ ἐπικίνδυνου, τοῦ ἄγνωστου. Ἐγὼ προφήτης δὲν εἶμαι ἀλλὰ νομίζω ὅτι τουλάχιστον σήμερα δὲν ἔχουμε ἐνδείξεις γιὰ τὸ ἀντίθετο.
 

Ν.Β. Τελικὰ αὐτὴ ἡ γνώση ἀφορᾶ τὴν ἀνθρωπότητα ἢ ἀφορᾶ τὶς μεγάλες πολυεθνικὲς βιομηχανίες;
 

π.Ν.Χ. Κατ’ ἀρχὰς καὶ οἱ πολυεθνικὲς βιομηχανίες εἶναι μέσα στὴν ἀνθρωπότητα, ἀφορᾶ τοὺς πάντες, ἁπλῶς οἱ βιομηχανίες αὐτὲς καὶ τὰ οἰκονομικὰ συμφέροντα ἔχουν ἐντελῶς τώρα οἰκονομικοποιήσει καὶ τὴν ἔρευνα καὶ τὴν ὑγεία καὶ ἴσως τὸ ἀγαθό τῆς ζωῆς τὸ ὁποῖο ἔχει ἐξελιχθεῖ ἀπὸ θεῖο δῶρο σὲ commodity ποὺ λέμε, δηλαδὴ σὲ καταναλωτικὸ ἀγαθό. Αὐτὸς εἶναι ἔνας κίνδυνος τῆς ὅλης προβληματικῆς, διότι καὶ ἡ ἔρευνα καὶ ἡ χρήση τῆς ἔρευνας γίνεται μὲ ἔντονα οἰκονομικὸ κριτήριο.
 

Ν.Β. Μάλιστα. Πᾶμε κάπου ἀλλοῦ τώρα. Γράφτηκε πρὶν ἀπὸ λίγες μέρες στὶς ἐφημερίδες ὅτι ἡ ἐπιστήμη τῆς βιοχημείας ἔλυσε τὸ μυστήριο τῆς σύστασης τοῦ πνεύματος. Αὐτὸ καὶ μόνο ποὺ τὸ ἀκοῦτε δέν σᾶς φοβίζει; Ξαναέρχομαι σὲ αὐτὴν τὴν ἐρώτηση, γιατί ἐμένα μὲ φοβίζει. Ἄλλο ἡ διαφορά τῆς ὕλης καὶ τοῦ πνεύματος καὶ ἄλλο νὰ σοῦ προσδιορίσουν τὴν σύσταση τοῦ πνεύματος.
 

π.Ν.Χ. Ἀντιλαμβάνεσθε ὅτι εἶναι μᾶλλον δημοσιογραφικὴ ὑπερβολὴ αὐτό το πρᾶγμα καὶ θὰ σᾶς πῶ ἕνα ἁπλὸ παράδειγμα. Ἐγὼ δὲν θέλω νὰ  ὑποτιμήσω τὴν τεράστια ἀξία τῆς βιοχημείας ἀλλὰ βλέπω τώρα ὅλοι οἱ βιοχημικοί τοῦ κόσμου κυνηγοῦν ἕναν ἰὸ νὰ μπορέσουν νὰ ἐξοντώσουν καὶ δὲν τὰ καταφέρνουν. Ἒ, λὶγο πιὸ ταπεινά. Τὸ πνεῦμα δὲν μπαίνει μέσα στὴ νομοτέλεια τῆς φύσης.
 

Ν.Β. Πιστεύετε ὅτι εἶναι κάποιο σχῆμα ὑπερβολῆς.
 

π.Ν.Χ. Βέβαια, ἀναντίρρητα. Βέβαια ὑπάρχει μιὰ ἐπιστήμη. Ἐμένα ἂν μὲ ρωτούσατε σήμερα τί θὰ ἤθελα νὰ σπουδάσω, ἂν ἤθελα νὰ εἶμαι ἐπίκαιρος, θὰ σᾶς ἔλεγα νευροφυσιολογία ἢ γενετικὴ μηχανική, διότι ἡ νευροφυσιολογία εἶναι ὅλη αὐτὴ ἡ δυνατότητα ἀποκάλυψης πολὺ δύσκολων μυστικῶν τῆς λειτουργίας τοῦ ἐγκεφάλου. Ἄν μοῦ λέγατε τί θὰ ἤθελες νὰ  σπουδάσεις, προκειμένου νὰ ἀπολαμβάνεις πραγματικὰ τὴν ἀξία τῆς γνώσης, θὰ σᾶς ἔλεγα φυσική. Ἄν μοῦ λέγατε τί θέλεις νὰ  σπουδάσεις, γιὰ νὰ προσφέρεις στὸν ἄνθρωπο, νομίζω θὰ ἔλεγα χειρουργικὴ καὶ ἄν μοῦ λέγατε τί θέλεις νὰ  σπουδάσεις, γιὰ νὰ  μπεῖς μέσα στὴν καρδιά τοῦ ἀνθρώπου καὶ στὸ νοῦ τοῦ Θεοῦ, θὰ σᾶς ἔλεγα παπᾶς. Καὶ ἔγινα τὸ τελευταῖο.
 

Ν.Β. Πολὺ ὡραία τὰ περιγράψατε.
 

π.Ν.Χ. Ἀλλὰ αὐτὸ ποὺ εἴπατε προηγουμένως, ἡ νευροφυσιολογία εἶναι ἕνας φοβερὸς τομέας. Τί εἶναι ὁ ὕπνος, τί εἶναι ἡ νάρκωση, τί εἶναι ἡ σκέψη, τί εἶναι ἡ μνήμη. Εἶναι πολὺ ὡραία πράγματα.
 

Ν.Β. Εἶναι καὶ αὐτὸ ποὺ ἔγραψε πρὶν ἀπὸ λίγες μέρες ὁ ἀκαδημαϊκὸς ὁ Δημήτρης Νανόπουλος ὅτι τώρα ἔχουμε μπεῖ πιὰ στὴν κβαντικὴ ἠθικὴ καὶ στὸν κβαντικὸ ἄνθρωπο.
 

π.Ν.Χ. Ὄχι αὐτὸ τώρα εἶναι κάτι ἄλλο.
 

Ν.Β. Ναί, λέω καὶ αὐτὸ σὺν αὐτὰ ποὺ εἴπατε.
 

π.Ν.Χ. Ἐγὼ θὰ σᾶς πῶ πὼς θὰ μποροῦσα νὰ τὸ σχολιάσω. Ξέρετε τί θὰ πεῖ κβαντικός; Κβαντικὸς θὰ πεῖ μὴ συνεχής,  θὰ  πεῖ κομματιασμένος. Ἂν ὄντως χρησιμοποιήσουμε αὐτὴν τὴν ἔννοια, δυστυχῶς ἔχουμε μπεῖ στὴν ἐποχὴ ποὺ κομματιάζουμε καὶ κομματιάζουμε τὸν ἄνθρωπο καὶ τὸν κάνουμε νὰ χάσει τὴν ἁρμονία καὶ τὴν συνοχή του. Τότε δὲν ξέρω τί ἠθικὴ θὰ εἶναι αὐτὴ ἡ κβαντικὴ ἠθική, ὑποθέτω ὅμως ὅτι κάτι ἄλλο ἐννοοῦσε ὁ κ. Νανόπουλος.
 

Ν.Β. Νά σας ρωτήσω κάτι. Ἐπειδὴ λέγαμε προηγουμένως περὶ δημοσιο­γρα­φικῆς ὑπερβολῆς, ὑπάρχει περίπτωση ἡ Ἐπιτροπὴ στὴν ὁποία προ­εδρεύετε νὰ ἀσχοληθεῖ μὲ τὶς ἀκρότητες τὶς δημοσιογραφικές τῶν ἡμερῶν μας;
 

π.Ν.Χ. Δέν μᾶς ἀρέσει αὐτό τὸ πράγμα. Πάλι οἱ ἀκρότητες. Εἶναι μιὰ ἀκρότητα νὰ ἀσχοληθοῦμε μὲ τὶς ἀκρότητες. Ἐμεῖς ἔχουμε μιὰ σκέψη νὰ  κάνουμε ἕνα σεμινάριο γιὰ τοὺς δημοσιογράφους ἐνημερωτικὸ γιὰ τὰ θέματα τῆς βιοηθικῆς. Ἤδη ὑπάρχει ἡ ὅλη ὑποδομὴ καὶ πιστεύω ὅτι  θὰ  γίνει αὐτὸ τὸ ἐρχόμενο φθινόπωρο. Εἶναι μιὰ ἀνάγκη τοῦ δημοσιογραφικοῦ κόσμου νὰ ἐνημερωθεῖ γιὰ αὐτά τὰ θέματα, λίγοι τὰ κατέχουν, πολλοὶ μιλοῦν γιὰ αὐτά, εἶναι πολὺ πικάντικα, πολὺ ἑλκυστικά, ἐμεῖς θέλουμε νὰ δώσουμε μιὰ δυνατότητα ἐνημερώσεως στοὺς δημοσιογράφους.
 

Ν.Β. Θὰ ἤθελα μιὰ προσωπική σας ἄποψη. Πιστεύετε ὅτι ἡ σημερινὴ δημοσιογραφία ἔχει πνευματικότητα;
 

π.Ν.Χ. Ἐγὼ δὲν γνωρίζω πολὺ γιὰ τὴ δημοσιογραφία, γνωρίζω ἀρκετοὺς δημοσιογράφους οἱ ὁποῖοι ἔχουν πνευματικότητα. Καὶ δὲν γνωρίζω πολλὰ ἀπὸ τὴ δημοσιογραφία, διότι κυρίως τηλεόραση, ραδιόφωνο δὲν τὰ παρακολουθῶ πάρα πολύ. Πιστεύω, ὅμως, ὅτι ἐφόσον ὑπάρχουν δημοσιογράφοι μὲ πνευματικότητα ἔχουν δυνατότητα νὰ βάλουν τὸ μπόλι τῆς πνευματικότητος στὸ δημοσιογραφικὸ ἔργο ποὺ ἐπιτελοῦν.
 

Ν.Β. Μάλιστα. Νὰ πᾶμε καὶ λιγάκι στὴν ἐπικαιρότητα τῶν ἡμερῶν μας εἱδικὰ ἐδῶ στὴν Θεσσαλονίκη. Ὅπως ξέρετε σὲ λίγες μέρες  θὰ  εἶναι ἡ σύνοδος κορυφῆς. Ἤθελα νὰ σᾶς ρωτήσω τί συμβαίνει ἀπὸ ἄποψη βιοηθικῆς στὰ ὑπόλοιπα εὐρωπαϊκὰ κράτη τώρα μάλιστα ποὺ ἔγιναν εἴκοσι πέντε. Μήπως ξέρετε πάνω κάτω ἂν ὑπάρχουν ἀντίστοιχες ἐπιτροπὲς ἀλλοῦ;
 

π.Ν.Χ. Ἀσφαλῶς ὑπάρχουν ἐπιτροπές. Ἄλλες εἶναι πιὸ προχωρημένες ἄλλες λιγότερο. Ὑπάρχουν ἐπιτροπὲς στὸ Εὐρωκοινοβούλιο, στὴν Εὐρωπαϊκὴ Ἐπιτροπή, στὸ Συμβούλιό της Εὐρώπης. Ὑπάρχουν ἐπιτροπὲς ἐπίσης ἐθνικές. Ὑπάρχει μιὰ ἐπιτροπὴ τῆς διακοινοβουλευτικῆς συνέλευσης τῶν Ὀρθοδόξων, δηλαδὴ ὅλων των βουλευτῶν ποὺ εἶναι Ὀρθόδοξοι καὶ οἱ ὁποῖοι ἔχουν ἕνα δικό τους σῶμα, ἔχει ἐπιτροπὴ βιοηθικῆς, ὁπότε καὶ αὐτὴ εἶναι μιὰ ἐπιτροπὴ μὲ τὴν ὁποία ἕχουμε συνεργασία. Ἑμεῖς ἕχουμε μιὰ ἄμεση πρόσβαση σὲ ὅλα τὰ ἐπίσημα κείμενα τῶν χωρῶν, τῶν πολιτικῶν ἐπιτροπῶν ὅπως καὶ τῶν θρησκευτικὼν ἐπιτροπῶν.
 

Ν.Β. Ἐπομένως τα λαμβάνετε ὑπόψη προφανῶς ὅταν συσκέπτεσθε.
 

π.Ν.Χ. Φυσικὰ  καὶ ὀφείλουμε νὰ τὰ λαμβάνουμε ὑπόψη.
 

Ν.Β. Νομίζετε ὅτι ἕνα μέρος της Εὐρώπης παραπαίει σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ τὴν βιοηθική;
 

π.Ν.Χ. Ὂχι. Δὲν θὰ τὸ ἔλεγα ἒτσι. Κατ’ ἀρχὰς δὲν μποροῦμε νὰ ποῦμε ἡ Εὐρώπη. Δὲν εἶναι ἔτσι ἡ διαίρεση. Ἡ διαίρεση εἴμαστε ἐμεῖς οἱ ἄνθρωποι. Ἀλλιῶς τὰ κατανοεῖ ὁ ἐπιστημονικὸς κόσμος, ἀλλιὼς τὰ κατανοεῖ ὁ νομικός, οἱ πολιτικοὶ ἔχουν ἄλλο προσανατολισμό, ἐμεῖς οἱ θρησκευτικοὶ ἄνθρωποι διαφορετικά τὰ βλέπουμε.
 

Ν.Β. Οὔτε εἶναι ἡ Δύση καὶ τὸ Ὀρθόδοξο ἦθος.
 

π.Ν.Χ. Αὐτὸ εἶναι. Ἀλλὰ τὸ «ἡ Εὐρώπη παραπαίει», τὸ ρῆμα αὐτὸ δέν τὸ θέλω. Ἡ Εὐρώπη προβληματίζεται. Πιστεύω βέβαια ὅτι εἴμαστε ἐντελῶς ἐκκοσμικευμένοι ὡς κοινωνία καὶ ὡς ἐκκοσμικευμένοι ἐκφυλίζουμε τὸν ἄνθρωπο -ὅπως εἶπα προηγουμένως- ἀπὸ μιὰ ἱερὴ ὀντότητα μὲ αἰώνια προοπτική, μὲ ἀπύθμενο βάθος ἐλευθερίας καὶ αὐτεξουσίου σὲ ἕνα βιολογικὸ ὂν ποὺ ζεῖ αὐτὰ ποὺ ἔλεγα προηγουμένως μὲ τὰ ἑβδομήντα. Ὑπὸ αὐτὴν τὴν ἔννοια δὲν θὰ ἔλεγα ποτὲ ὅτι ἡ Εὐρώπη παραπαίει, ἡ Εὐρώπη προβληματίζεται καὶ παλεύει. Ἀντίθετα θὰ ἔλεγα ὅτι ὑπάρχει μιὰ διαφορὰ μεταξὺ Ὀρθοδόξου ἤθους καὶ Δύσεως. Ἡ Ὀρθόδοξη ἐπὶ παραδείγματι ἀντίληψη δὲν εἶναι καθόλου σχολαστική. Δὲν προσπαθεῖ νὰ  βρεῖ λεπτομέρειες σὲ θέματα ποὺ τὰ θεωρεῖ μυστήρια ἀπροσπέλαστα. Πότε ἀρχίζει ἀκριβῶς ἡ ζωή, πότε μπαίνει ἡ ψυχή, πότε βγαίνει. Δὲν εἶναι θέματα ποὺ μπορεῖ κανεὶς κάποτε νὰ τὰ ξέρει ἢ νὰ τὰ γνωρίσει καὶ νὰ μπορέσει ἐπ’ αὐτῶν νὰ ἀποφανθεῖ ἀλλὰ εἶναι θέματα στὰ ὁποῖα μποροῦμε νὰ σταθοῦμε μὲ δέος καὶ μὲ σεβασμό. Αὐτὸ εἶναι ἕνα ἁπλὸ παράδειγμα.
 

Ν.Β. Εἶναι αὐτὸ ποὺ λέτε πότε φεύγει ἡ ψυχὴ ἀπὸ τὸ σῶμα, πότε θεωρεῖτε ἕνας νεκρὸς κ.λ.π.
 

π.Ν.Χ. Αὐτὸ ποὺ λένε πολλὲς φορὲς εἶναι ὁ ἐγκεφαλικὰ ἢ ὁ καρδιακὰ νεκρός. Πότε φεύγει ἡ ψυχή, πότε βιολογικὰ τελειώνει τὸ σῶμα μποροῦμε νὰ ποῦμε ἀλλὰ πότε γίνεται ὁ χωρισμὸς ψυχῆς καὶ σώματος δὲν μπορεῖ νὰ πεῖ κανείς. Ἐμεῖς δὲν παίρνουμε τὸ ρίσκο νὰ μιλήσουμε γιὰ αὐτὰ μὲ δογματικὸ θεολογικὸ λόγο.      
 

Ν.Β. Τώρα ἡ Εὐρώπη σίγουρα προσπαθεῖ νὰ ἐνώσει τους ἀνθρώπους μεταξύ τους. Ἡ Ἐκκλησία ἔχει σκοπὸ νὰ  τοὺς ἐνώσει μὲ τὸν Θεό. Ποιὸ εἶναι πρωτεῦον σὲ αὐτὴν τὴν διαδρομή;
 

π.Ν.Χ. Θὰ ἀπαντήσω μὲ μία ἐρώτηση. Εἶναι δυνατὸν νὰ ἑνωθοῦν οἱ ἄνθρωποι χωρὶς Θεό;
 

Ν.Β. Μάλιστα. Καὶ πεῖτε μου κάτι προσωπικό. Ποῦ γεννηθήκατε, πότε γεννηθήκατε, ποῦ μεγαλώσατε πάτερ Νικόλαε;
 

π.Ν.Χ. Δὲν νομίζω ὅτι  θὰ  ἔπρεπε νὰ  κάνω μιὰ ἐξομολόγηση τώρα ἀπὸ τηλεοράσεως, ἐν πάσῃ περιπτώσει, ἀλλὰ εἶναι πολὺ ἁπλὰ πραγματάκια αὐτά. Ἐμένα καὶ ἡ γέννησή μου καὶ οἱ σπουδές μου καὶ ἡ ζωή μου ἔγινε ἐδῶ στὴν Θεσσαλονίκη, ἡ καρδιά μου μὲ τὴν Θεσσαλονίκη χτυπάει καὶ γιὰ τὴν Θεσσαλονίκη.
 

Ν.Β. Καὶ τί θὰ συμβουλεύατε σὲ ἕναν μαθητή σας ἀπὸ ὅσα σᾶς δίδαξαν ἐσᾶς ὡς ἀληθινὰ καὶ ὀρθά.
 

π.Ν.Χ. Ἐμένα ἕνα πράγμα ποὺ βαθειὰ μὲ ἔχει συγκινήσει εἶναι πὼς συνδυάζεται ἡ ἐλευθερία τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴν ἀνάγκη καὶ τὴν παρουσία καὶ τὴν ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ. Πιστεύω ὅτι συνήθως ἡ ἐλευθερία ὡς ἀντίληψη στὸν περισσότερο κόσμο εἶναι ὅτι κάνω ὅ,τι μοῦ ἔρχεται ἐνῶ ἡ ἀληθινὴ ἐλευθερία εἶναι ὅτι δίνω ἔκφραση σὲ αὐτὸ ποὺ πραγματικὰ εἶμαι, σὲ αὐτὸ ποὺ ἀποτελεῖ τὴ συνείδηση καὶ τὸ μυστικὸ τῆς ὑποστάσεώς μου, σὲ αὐτὸ ποὺ ἀποτελεῖ το πρόσωπό μου. Αὐτὸ κάποιο ἄνθρωποί μου ἔδωσαν τὴν ὑποψία νὰ τὸ πιστέψω. Μέσα στὴν Ἐκκλησία τὸ ἔχω γνωρίσει. Σὲ ἕναν νέο ἄνθρωπο θὰ  ἔλεγα νὰ μὴν χάσει τὴν εὐκαιρία νὰ γνωρίσει τὴν ἐλευθερία του ὅπως τὴν ζεῖ καὶ τὴν διδάσκει ἡ Ἐκκλησία.
 

Ν.Β. Καὶ μιὰ τελευταία ἐρώτηση, πάτερ Νικόλαε. Τελικὰ τί πιστεύετε, ὅτι παράδεισος εἶναι νοσταλγία ἢ ἐλπίδα;
 

π.Ν.Χ. Παράδεισος εἶναι κατάσταση. Δὲν εἶναι οὔτε νοσταλγία οὔτε ἐλπίδα. Εἶναι μιὰ πραγματικότητα τὴν ὁποία ἀρχίζει κανεὶς νὰ τὴν ζεῖ ἀπὸ αὐτὴν τὴν ζωὴ καὶ στὴν τελεία της ἔκφραση θὰ μπορέσει καὶ εὔχομαι νὰ τὴν ζήσουμε ὅλοι στὴν ἄλλη ζωή.
 

Ν.Β. Σᾶς εὐχαριστῶ πάρα πολὺ.
 

π.Ν.Χ. Κι ἐγὼ εὐχαριστῶ πολύ.

 

"ΖΟΥΜΕ ΣΕ ΜΙΑ ΕΥΓΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΕΥΘΑΝΑΣΙΑΚΗ ΕΠΟΧΗ"

στὸν Ματθαῖο Τσιμιτάκη
POPULAR SCIENCE (ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ), 5.7.2003



Ο Πατέρας Νικόλαος Χατζηνικολάου, είναι οπωσδήποτε μια σπάνια περίπτωση ανθρώπου που διέτρεξε ένα τεράστιο γνωστικό φάσμα, από τη φυσική και τη βιοιατρική έως τη θεολογία για να καταλήξει ιερομόναχος στη Μονή Σίμωνος Πέτρας του Αγίου Όρους.

Μερικές λεπτομέρειες από το βιογραφικό του σημείωμα θα πείσουν και τον πιο δύσπιστο ότι πρόκειται για λαμπρή περίπτωση επιστήμονα και ανθρώπου: «Μεταπτυχιακές σπουδές στην αστροφυσική στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, μεταπτυχιακές σπουδές στην Μηχανολογία στο MIT, διδακτορικές σπουδές πάνω στη βιοϊατρική τεχνολογία στο Χάρβαρντ, διδακτορικό στη βιοηθική από το ΑΠΘ...» Εργάστηκε επίσης ως σύμβουλος της NASA σε θέματα διαστημικής ιατρικής. Διόλου τυχαία, λοιπόν, επελέγη και εκπροσωπεί την Εκκλησία σε ζητήματα βιοϊατρικής ηθικής, διατυπώνοντας λόγο για μια σειρά από κρίσιμα ζητήματα.

Η βιοηθική στις μέρες μας καθίσταται, όλο και περισσότερο, πεδίο εντόνων αντεγκλήσεων και αντιπαραθέσεων. Η επιστημονική έρευνα οδηγεί σε εφαρμογές που θίγουν καίριες και διαχρονικές σταθερές, οι οποίες προσδιορίζουν τις αντιλήψεις μας για τον άνθρωπο και τη ζωή.

Ένα από τα κεντρικά σημεία διαφωνίας είναι η στιγμή έναρξης της ζωής! Αρχίζει, άραγε, ο άνθρωπος τη στιγμή της γονιμοποίησης του ωαρίου και του σχηματισμού της γενετικής του ταυτότητος, ή σε κάποιο στάδιο της κύησης – με την εμφύτευση για παράδειγμα του γονιμοποιημένου ωαρίου στην μήτρα; Ως απόρροια αυτού του ερωτήματος, έρχεται το ηθικόν ή μη μιας σειράς βιοϊατρικών εφαρμογών, όπως η εξωσωματική γονιμοποίηση, ο προγεννητικός έλεγχος, οι αμβλώσεις, η κλωνοποίηση και η έρευνα στα βλαστοκύτταρα.

Γι’ αυτά τα ερωτήματα και για τις προκλήσεις της σύγχρονης επιστήμης μιλάει στο POPULAR SCIENCE ο Πατέρας Νικόλαος Χατζηνικολάου.

 Η συνέντευξη έλαβε χώρα στο Αγιορείτικο Μετόχι της Αναλήψεως, στον Βύρωνα Αττικής. Σε ένα περιβάλλον όπου εναρμονίζεται η γαλήνη, που αναδίδει η εκκλησία και ο περίβολός της, με το πνεύμα της επιστημονικής αναζήτησης, που εκφράζει το Κέντρο Βιοηθικής, ο Αγιορείτης ιερομόναχος χαρακτηρίζει την εποχή μας «ευγονική-ευθανασιακή, λέει ότι οι μεγάλες αλήθειες κρύβονται πίσω από τολμηρές και ειλικρινείς αμφισβητήσεις και ότι η εκκλησία αντιμετωπίζει την επιστήμη ως ευκαιρία για μια σύγχρονη διατύπωση του λόγου της.

Ολόκληρο το κείμενο της συνέντευξης έχει ως εξής:
 
Μ. Τ.: Στο βιβλίο σας: «Συνάντηση του Θεού μέσα από υπέρλογα ρίσκα» λέτε ότι  η ενασχόληση με τη βιοηθική είναι μια εξευγενισμένη ματαιοπονία. Παράξενη δήλωση από τον πρόεδρο της επιτροπής Βιοηθικής της Εκκλησίας μας.  Πώς πρέπει ν’ απαντήσουμε, κατά τη γνώμη σας, στα καυτά ερωτήματα που θέτουν οι βιοτεχνολογίες και η βιοϊατρική; Ποια είναι η λύση, αν όχι η βιοηθική;

 π. Ν. Χ.:  Δεν το λέω ακριβώς έτσι.  Πιστεύω όμως ότι υπάρχει η βιοηθική των ορίων και των φραγμών και η βιοηθική των κατευθύνσεων και των αρχών.  Η πρώτη μού φαίνεται ότι διατρέχει τον κίνδυνο να εξελιχθεί σε κάτι τέτοιο.  Τρέχει πολύ γρήγορα η επιστημονική γνώση και η τεχνολογική εφαρμογή.  Είναι πολύ ελκυστική η έρευνα, μαγευτικό το παιχνίδι με το άγνωστο, ο διάλογος με το απαγορευμένο, το επικίνδυνο, το πρωτόγνωρο,  αυτό που αλλάζει όχι τις συνήθειες των ανθρώπων αλλά αυτήν τη φύση και δομή της ζωής. Αλλά και «πουλάει» πολύ η ανάγκη για την υγεία· είναι βαθιά και έντονη. Αυτός ο συνδυασμός κάνει την επιστήμη και τις εφαρμογές να τρέχουν με ιλιγγιώδη ταχύτητα.  Δεν σταματιέται με τα χέρια και εντελώς καθυστερημένα ένας πύραυλος που τρέχει υπερηχητικά.

Εμείς, ως Επιτροπή της Εκκλησίας, κινούμαστε στην τροχιά της βιοηθικής των αρχών.  Προσπαθούμε,δηλαδή, αντί να προσδιορίσουμε όρια που «προστατεύουν» τον άνθρωπο, ν’ ανακαλύψουμε αρχές που τον ελευθερώνουν.  Φαίνεται πιο εύκολο αυτό, αλλά δεν είναι.  Σίγουρα, όμως, είναι πιο ρεαλιστικό, πιο ουσιαστικό και φυσικά πιο ταιριαστό στο πνεύμα και τις αρμοδιότητες της Εκκλησίας. Με άλλα λόγια, αν με ρωτούσατε τι είναι πιο υγιές, ν’ αποφύγεις ένα λάθος από φόβο και ανασφάλεια ή να το κάνεις μέσα από μια διαδικασία βιώσεως της ελευθερίας σου, νομίζω ότι χωρίς κανένα δισταγμό θα επέλεγα το δεύτερο.  Βέβαια, όλα αυτά περνούν μέσα από το φίλτρο της συνέσεως.

Μ. Τ.: Ο καθηγητής κ. Ν. Ματσανιώτης, σε άρθρο του, το 1998, εκφέρει μια άποψη την οποία μάλιστα πολλοί επιστήμονες υιοθετούν, ότι η  επανάσταση που θα φέρουν οι νέες τεχνολογίες (π.χ. κλωνοποίηση) στη θεραπευτική θα επιβληθεί με τέτοιο τρόπο που κανένας νομικός, φιλοσοφικός, θρησκευτικός ή και  ηθικός φραγμός δεν θα μπορεί να την αναχαιτίσει. Μπορείτε να το σχολιάσετε;

π. Ν. Χ.:  Όπως προανέφερα, συμφωνώ ότι αυτή η ορμή της προόδου δεν ελέγχεται εύκολα.  Βέβαια, το απόλυτο ύφος μιας διατυπώσεως, σαν αυτήν που αναφέρατε, δεν με εκφράζει.  Καταδεικνύει μια επιστημονική έπαρση και έναν επιστημονικό μονισμό που δεν με πείθει.  Εμφανίζει το επιστημονικό επίτευγμα ως αντίπαλο με όλες τις υπόλοιπες εκφράσεις της κοινωνικής ζωής, που βέβαια γέννησε αυτή η ιστορία και η ζωή του ανθρώπου.  Ούτε οι κοινωνίες είναι τόσο απροστάτευτες ούτε και τα επιτεύγματα τόσο γενικευμένα, μεγάλα και απόλυτα.  Οι κοινωνίες έχουν πολλές ευαισθησίες, κρυμμένες αντιστάσεις και δεν μπορούν παρά να διαλέγονται με τις εκάστοτε προκλήσεις. Σίγουρα μπορούμε να μάθουμε ακόμη και από τα λάθη μας αν ξέρουμε να μαθητεύουμε σε αυτά.  Και η νομική χρειάζεται, και η φιλοσοφία και η ηθική και φυσικά η θρησκεία για να υπάρξουν κοινωνίες με συνοχή και άνθρωποι με συγκρότηση.

Μ. Τ.: Πρακτικά, λοιπόν, υπάρχουν καυτά καινούργια ερωτήματα (όπως κλωνοποίηση, εξωσωματική γονιμοποίηση, ευθανασία, μεταμοσχεύσεις) που ζητούν σαφείς και άμεσες απαντήσεις.

π. Ν. Χ.:  Ασφαλώς και ζητούν απαντήσεις.  Αλλά εμείς, αντί να σερβίρουμε στον κόσμο απαντήσεις ή θέσεις που έμμεσα επιβάλλουμε, αισθανόμαστε την ανάγκη να δώσουμε κατευθύνσεις, να προβάλουμε τον άνθρωπο, όχι τη συνταγή.  Την ευθύνη της απαντήσεως την έχει ο καθένας μόνος του.  Την ευθύνη της συμπαραστάσεως την έχουμε εμείς.  Βέβαια, υπάρχουν θέματα που μέσα στο πλαίσιο της χριστιανικής αντίληψης περί Θεού και ανθρώπου εμφανίζουν αρκετά σαφή εικόνα.  Υπάρχουν όμως και καινοφανή θέματα που ασφαλώς απαιτούν επεξεργασία, σκέψη, υπομονή, διάθεση μαθητείας.  Είναι ενίοτε τόσο λεπτά, που σίγουρα η σωστή απάντηση δεν θα δοθεί ούτε από ένα «σοφό» ούτε σήμερα.  Οι μεταξύ μας διαφωνίες, ο διάλογος, οι αμοιβαίες συμπληρώσεις, η διάθεση επανεξέτασης, ο αυξανόμενος σεβασμός και η συστολή που απορρέει από το γεγονός ότι τα θέματα συχνά μας υπερβαίνουν, η  συμφιλίωσή μας με την ανεπάρκεια και τα λάθη μας, όλα αυτά θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν να βρούμε όχι τη μία λύση και την οριστική απάντηση,αλλά την κατά το δυνατόν ορθότερη.

Μ.Τ.: Θα πρέπει να επιμείνω στο ερώτημα μου.  Σε πρόσφατο κείμενό σας λέτε ότι «το έμβρυο σε κάθε στάδιο εξέλιξης είναι εικόνα του Θεού και δυνάμει ομοίωση του», άρα ιερό. Με αυτήν τη λογική, βεβαίως, τα πειράματα στα έμβρυα, κάθε μορφής προκαλούμενης αποβολής, ακόμη και ο προγεννητικός έλεγχος, θα πρέπει ν’ απορριφθούν. Σεβασμός της ιερότητας της ζωής ή ελευθερία επιλογής;

π. Ν. Χ.:  Ασφαλώς και τα δύο.  Πώς θα μπορούσε η ελεύθερη επιλογή μας ν’ ασεβεί στη ζωή;  Δεν συμφωνείτε;  Βέβαια, στην πράξη το πρόβλημα ενίοτε γίνεται βασανιστικό.  Εμείς το ζούμε σχεδόν καθημερινά. Έχω την εντύπωση, όμως, ότι η εποχή μας είναι ευγονική και ευθανασιακή στην αντίληψή της.  Αρνείται την ασθένεια, την αναπηρία, τον πόνο, τη δυσκολία. Δεν ταπεινώνεται μπροστά τους.  Εφόσον υπάρχει η δυνατότητα της νομιμοποιημένης άμβλωσης, η άρνησή της, σε περίπτωση διαγνώσεως παθολογικού εμβρύου, ακούγεται σαν τρέλα.  Από την άλλη όμως πλευρά, αν η βίαια διακοπή της ζωής είναι καταδικαστέα ως φόνος, δεν υπάρχει επιχειρηματολογία που να πείθει για την ηθική μιας τέτοιας πράξεως. Αντιλαμβάνεστε τη δυσκολία της Εκκλησίας σε μια τέτοια περίπτωση.  Πώς ν’ αγκαλιάσεις κάποιον που του προτείνεις, αντί για την επιλογή μιας νομιμοποιημένης  άμβλωσης τον ισόβιο σταυρό μιας μαρτυρικής ζωής;  Αλλά και πώς να του προσφέρεις την εικόνα μιας Εκκλησίας που αποφεύγει να λέει αλήθειες που πονάνε και εγκρίνει λύσεις που βολεύουν ασεβώντας;  Γι’  αυτό και σας είπα προηγουμένως ότι ο ρόλος της Εκκλησίας δεν είναι να εγκρίνει ή ν’ απορρίπτει ούτε να επιτρέπει ή ν’ απαγορεύει. Ο ρόλος της είναι  να συμπαρίσταται, να καθοδηγεί και να συγχωρεί.

Το ερώτημα αν και κατά πόσο το προεμφυτευτικό έμβρυο είναι άνθρωπος, είναι λεπτό και αρκετά δύσκολο ν’ απαντηθεί ξεκάθαρα και πειστικά.  Ενώ υπάρχουν πολλά στοιχεία που συνηγορούν στην ανθρώπινή του ταυτότητα, ο πειρασμός της αμφισβήτησής της είναι μεγάλος, αφού η σημερινή αντίληψη παράγει τέτοια έμβρυα έξω από το σώμα, τα δε πειράματα που μπορούμε να κάνουμε με αυτά είναι και πολλά και σημαντικά.  Η Εκκλησία, όπως και πλήθος άλλων κοινωνικών φορέων και βιοηθικών σωμάτων, διατυπώνει επιφυλάξεις όχι από λόγους αντιπαλότητας, αλλά από διάθεση σεβασμού στον άνθρωπο.  Δεν νομίζω πως θα έπρεπε με σχολαστικά σοφίσματα και αλχημείες ν’ αντιπαρέλθουμε τα προβλήματα.  Εάν προκύψουν πειστικές αποδείξεις περί του αντιθέτου, είναι δυνατόν η Εκκλησία ν’ αρνείται τη συναίνεσή της;  Πάντως, πολύ δυσκολεύομαι να πιστέψω πως τα εμβρυϊκά πειράματα αποτελούν μονόδρομο για τη θεραπευτική σοβαρών νοσημάτων.  Σίγουρα υπάρχουν και άλλοι δρόμοι, πιο ξεκάθαροι, που καλό είναι ν’ ανακαλύψουμε.

Γενικά, θα έλεγα ότι ένα από τα προβλήματα που συναντούμε ως Επιτροπή Βιοηθικής είναι μια προκατάληψη απέναντι στην Εκκλησία.

Θα σας δώσω ένα παράδειγμα. Προ ημερών βγήκαν δημοσιεύματα που εμφανίζουν την Εκκλησία να έρχεται σε αντίθεση με την έρευνα επί των βλαστοκυττάρων.  Αυτό όμως δεν είναι ακριβές. Ούτε βέβαια και το αντίθετο.  Επί του παρόντος, η Επιτροπή Βιοηθικής, παρά τις πιέσεις που δέχεται από ποικίλες κατευθύνσεις και ενώ τα τελευταία χρόνια επί καθημερινής σχεδόν βάσεως ενημερώνεται επί όλων των πτυχών και εξελίξεων του θέματος, δεν έχει προβεί σε καμία σχετική γνωμοδότηση.

Η παρουσίαση μιας λογικής –της εκκλησιαστικής–, που συχνά επιχειρούμε, όσο σαφής κι αν είναι, δεν ταυτίζεται με την υποστήριξη μιας αδιαπραγμάτευτης αλήθειας.  Όταν μιλούμε γι’ αυτά τα τόσο καινούργια, λεπτά και δύσκολα θέματα, εμείς δεν βάζουμε τελεία και παύλα· προτιμούμε την άνω τελεία.

Αν υποθέσουμε ότι η επιστήμη μάς δίνει δεδομένα τέτοια που αλλάζουν την ως τώρα εικόνα μας για τα βλαστοκύτταρα, τα έμβρυα ή ό,τι άλλο, είναι δυνατόν η Εκκλησία ν’ αρνείται την αλήθεια;  Εάν όμως αισθανόμαστε ότι η επιστήμη δεν αλλάζει την γνώση μας, αλλά τη χρησιμοποιούμε για ν’ αλλοιώσουμε το ήθος μας, τότε φυσικά η Εκκλησία οφείλει όχι μόνον να μη συμπορεύεται, αλλά και να διαφοροποιείται.

Μ. Τ.: Τι είναι ο πόνος για την Εκκλησία μας; Θα πρέπει να δεχόμαστε τα μαρτύρια του, όταν η γνώση μπορεί να τα θεραπεύσει;
 
π. Ν. Χ.:  Ο πόνος, όπως και η ασθένεια, είναι υπόμνηση της πτωτικής μας φύσεως.  Γι’ αυτό και η Εκκλησία συμπάσχει με τον πονεμένο, ευλογεί τους γιατρούς, εύχεται για την υγεία των ασθενών και την πρόοδο των θεραπευτικών επιστημών, τελεί μυστηριακές πράξεις, όπως το ευχέλαιο.  Εάν, λοιπόν, κάτι μπορεί να το θεραπεύσει η γνώση και η επιστήμη μας, δεν μπορώ να καταλάβω γιατί θα πρέπει εμείς να υποφέρουμε.  Από την άλλη πλευρά, το αντίκρισμα του θανάτου, το ενδεχόμενο μιας αναπηρίας ή ενός αθεράπευτου πόνου θα μπορούσαν ν’ αποτελούν και ευκαιρία να ξυπνήσουν μέσα μας κοιμισμένα θεϊκά ιδιώματα.  Η αναζήτηση του Θεού συνήθως γεννάται από πόνους, θλίψεις και αδιέξοδα.  Σε τέτοιες στροφές της ζωής μας συναντούμε τον Θεό.

Έχω την εντύπωση ότι η θέση αυτών των ερωτημάτων καταδεικνύει το γεγονός ότι κατανοούμε την Εκκλησία σαν κάτι νομικό, ενδεχομένως αφιλάνθρωπο, στενόκαρδο, σαν σωματείο με καταστατικό, που ενδιαφέρεται για την άποψή της περισσότερο απ’ ό,τι για το πρόσωπο του κάθε ανθρώπου.  Μα είναι δυνατόν; Η Εκκλησία είναι μεγάλη αγκαλιά.  Χωράει μέσα της φτωχούς, πονεμένους, άρρωστους, δίκαιους, αμαρτωλούς, δύσπιστους.  Χωράει μέσα της φόβους, αμφιβολίες, διλήμματα, λάθη, αδυναμίες, αμαρτίες. Έχει δύο χέρια· με το ένα δείχνει τον δρόμο, την κατεύθυνση, την αλήθεια.  Είναι αυτό που την κάνει να φαίνεται λίγο άκαμπτη και αδιαπραγμάτευτη.  Το άλλο είναι αυτό που παρηγορεί, κατανοεί, ξεχνάει και συγχωρεί.  Με το πρώτο δείχνει και με το δεύτερο δίνει.  Έτσι και με τον πόνο.  Ενώ βλέπει την παιδαγωγική του αξία με το ένα της μάτι, με το άλλο ξέρει να δακρύζει στο αντίκρισμά του.  Βέβαια θα μπορούσε κανείς να σκεφθεί ότι η Εκκλησία έχει ανάγκη τον πόνο.  Εδώ θ’ απαντούσα ότι εγώ τη γνώρισα μέσα από πολλή και βαθιά χαρά.

Μ. Τ.: Έχετε διανύσει μια διαδρομή (από την φυσική έως την βιοϊατρική και τη θεολογία) που ελάχιστοι διανύουν, δεδομένου ότι οι θετικές επιστήμες και η θεολογία θεωρούνται διαμετρικά αντίθετοι κόσμοι. Πώς πήρατε την απόφαση; Πώς καταφέρνετε να συνδυάζετε μέσα σας τον ορθό και αντικειμενικό λόγο της επιστήμης με τον μεταφυσικό λόγο του Ευαγγελίου;

π. Ν. Χ.: Κατ’ αρχάς, δεν νομίζω ότι είναι διαμετρικά αντίθετοι οι δύο κόσμοι.  Εγώ αισθάνομαι πως η επιστημονική διάλεκτος θα μπορούσε ν’ αποτελέσει μοναδικό εργαλείο προσέγγισης, διατύπωσης και έκφρασης λεπτών θεολογικών εννοιών, όπως στο παρελθόν επιστρατεύθηκε προς τούτο η διάλεκτος της ελληνικής φιλοσοφίας.  Και αυτή, αν θέλετε, είναι η πρόκληση της εποχής μας.  Απλά, ο χώρος της θεολογίας είναι πολύ ευρύτερος αυτού της επιστήμης και, έτσι, συχνά η επιστημονική λογική είναι ανεπαρκής να περιγράψει καταστάσεις και έννοιες που υπερβαίνουν τη σιγουριά του ορθού λόγου, που βέβαια και αυτός συχνά δεν είναι και τόσο ορθός.

Μ. Τ.: Έπαιξε ρόλο η επιστημονική γνώση στην γέννηση της ιεράς «κλήσεως» εντός σας ή ήταν μια ανεξάρτητη διαδικασία;

π. Ν. Χ.: Ασφαλώς και έπαιξε. Για την επιστήμη, όροι όπως άπειρο, αιώνιο, τέλειο είναι δίχως φυσική σημασία.  Αυτή μιλάει, ιδίως τελευταία, για πεπερασμένο σύμπαν, για συγκεκριμένα χρονικά σημεία και ηλικίες, για «ανωμαλίες» ή στην καλύτερη περίπτωση για το σχεδόν άπειρο, για το σχεδόν αιώνιο, για το σχεδόν τέλειο.  Η απόσταση, όμως, του σχεδόν άπειρου, του σχεδόν αιώνιου και του σχεδόν τέλειου από το άπειρο, το αιώνιο, το τέλειο είναι πολύ μεγαλύτερη από την απόστασή τους αντίστοιχα από το μικρό, το πρόσφατο, το ατελές.  Οι φραγμοί των  «σχεδόν», των μισών και των «δήθεν» εμένα με πνίγουν.  Γι’ αυτό και τόλμησα το άλμα του απολύτου.  Ή ο Θεός υπάρχει και του αξίζουν τα πάντα ή δεν υπάρχει και να τελειώνει το παραμύθι.  Έκανα το πήδημα.  Δεν ξέρω αν έκανα καλά.  Πάντως ο Θεός υπάρχει.  Την υποψία Του την οφείλω στην μη πληρότητα της επιστήμης.  Την βεβαιότητά Του στην αποκάλυψή Του.  Χαίρομαι αφάνταστα που γεννήθηκα Ορθόδοξος, που γεύθηκα τα καλύτερα φιλέτα της επιστήμης και που τελικά δε χόρτασα με αυτά.

Μ. Τ.: Λέτε σε κάποιο κείμενό σας ότι «η φύση κρύβεται και περιφρουρεί τα πιο λεπτά μυστικά της με μεταφυσική λογική». Δεν περιμένουμε απαντήσεις από την επιστήμη στα οντολογικά μας ερωτήματα;

π. Ν. Χ.:  Όταν μιλάμε για singularity (ανωμαλία) κατά την big bang, αυτό σημαίνει ότι το μυστικό της αρχικής στιγμής του σύμπαντος μας είναι απρόσιτο. Το ίδιο και οι εσχατιές του σύμπαντος (Νόμος του Hubble).  Αλλά και η αρχή της απροσδιοριστίας του Heisenberg μας κάνει να νοιώθουμε ότι είμαστε παγιδευμένοι στη μερική γνώση. Τα όρια της φύσης βάζουν απροσπέλαστους φραγμούς στη γνώση.  Είναι πολύ σοφό που ο Θεός έφτιαξε τον κόσμο με μυστικά και μεγάλη ευλογία η ταπείνωση του αγνώστου.  Η αίσθησή του είναι πιο γοητευτική από το κυνήγι του· δε συγκρίνεται ούτε και με αυτήν την κατάκτηση της γνώσης.

Το πολύ ενδιαφέρον είναι ότι όσο αυξάνουμε τη γνώση μας τόσο διευρύνεται και ο κόσμος του αγνώστου.   Μόλις κανείς συμφιλιωθεί με αυτή την πραγματικότητα, αμέσως μεταφέρεται σε άλλες σφαίρες γνώσης.   Έτσι φωτίζονται τα οντολογικά ερωτήματα.  Για να καταλάβει, όμως, κανείς αυτό πρέπει να κάνει το «πείραμα».  Ο Θεός προσεγγίζεται εμπειρικά, όχι στοχαστικά.  Είναι πραγματικά μεθυστικό να κινείται κανείς σε αυτήν τη λογική.

Μ. Τ.: Σύμφωνα με τους νευροφυσιολόγους δεν υπάρχει ψυχή. Αυτό που αποκαλούμε ψυχή είναι απλώς νευρώνες του εγκεφάλου. Πώς απαντά η Εκκλησία μας στο ενδεχόμενο να είναι ένας κατανοητός ανθρώπινος μηχανισμός αυτό που αποκαλούμε ψυχή;

π. Ν. Χ.:  Η ψυχή της Εκκλησίας είναι κάτι διαφορετικό από την ψυχή της ψυχολογίας και της ψυχιατρικής.  Γι’ αυτό και ενώ ή επιστήμη θεραπεύει τις ψυχικές παθήσεις με φάρμακα και μεθόδους, η Εκκλησία θεραπεύει τις πνευματικές παθήσεις της ψυχής με μετάνοια, μυστήρια και χάρη Θεού.  Η ψυχή της επιστήμης εξαρτάται και από τη βιοχημεία του εγκεφάλου.  Η ψυχή, όπως την εννοεί η Εκκλησία,  φιλοξενεί το αυτεξούσιο του ανθρώπου, τη δυνατότητά του να εργάζεται αρετές ή να κάνει αμαρτίες, να προσβλέπει στην αιώνια προοπτική, ν’ ανακαλύπτει τη συγγένειά του με τον Θεό, να ψάχνει την ψυχή του στους νευρώνες του εγκεφάλου, να την αμφισβητεί.  Η ψυχή του ανθρώπου δε διαπιστώνεται ούτε ανιχνεύεται επιστημονικά· βιώνεται πνευματικά.  Για φαντασθείτε να ρωτήσετε έναν ασκητή, που έχει απαρνηθεί τα πάντα και είναι γαντζωμένος σε ένα βράχο, αν υπάρχει Θεός, αν έχει ο ίδιος ψυχή.  Δεν θα σας καταλάβει· δεν θα καταλάβει τη φύση του ερωτήματος.  Γιατί η ψυχή τού είναι πιο απτή από το σώμα, πιο ψηλαφητή.  Αυτός δεν την ψάχνει στους νευρώνες· την ξέρει, την ζει στους βράχους.

Μ. Τ.: Με αυτή τη λογική ο άνθρωπος και η ζωή είναι ιεροί, σεβαστοί και απαραβίαστοι. Επιστήμη, όμως, είναι η εξήγηση του κόσμου, η απομυθοποίηση των μυστηρίων. Δεν νοιώθει άβολα η Εκκλησία από την αποδόμηση του κόσμου του Ευαγγελίου;

π. Ν. Χ.: Αυτό που αποδομεί η επιστήμη είναι μια θρησκεία που εγκλωβίζεται στις απόψεις της, που προστατεύει συγκεκριμένα ιδεολογήματα, που εκφράζει κοινωνικές και ηθικές αντιλήψεις, που προσδιορίζει τον Θεό μέσα από διαμαρτυρίες, απαγορεύσεις, ενστάσεις ή ταυτίζει τη μία αλήθεια με τις ανελεύθερες αντιλήψεις κάποιων δήθεν σοφών.  Η χάρη του Θεού, η επιβεβαιωμένη εμπειρικά αλήθεια, είναι μη αποδομήσιμη.  Δεν κινδυνεύει από κάτι.  Ο Θεός είναι υπαρκτός, αληθινός και μεθεκτός.   Όταν κοινωνείς, συνομιλείς μαζί Του, η επιστήμη δεν αγγίζει αυτήν την εμπειρία.  Τα επιστημονικά επιτεύγματα –που ενίοτε αναιρούνται– μας φωτίζουν για άγνωστα ως τώρα στοιχεία και μας βοηθούν να προσαρμόσουμε τη γνώση μας.  Όπως οι Πατέρες της Εκκλησίας χρησιμοποίησαν τις περί του κόσμου απόψεις της επιστήμης της εποχής τους, κατά ανάλογο τρόπο και η σημερινή Εκκλησία με χαρά θα μπορούσε να δεχθεί την καινούργια γνώση, για να περιγράψει το θαύμα του κόσμου, το μυστήριο του ανθρώπου, την ευλογία της ζωής. Νομίζω ζούμε σε πολύ ωραία εποχή!  Πιστεύω ότι πρέπει να επιδιώκουμε τη γνώση και να τολμούμε την αμφισβήτηση.  Πίσω από κάθε μεγάλη αλήθεια κρύβεται μια τολμηρή και ειλικρινής αμφισβήτηση.  Οι φαινόμενες αμφισβητήσεις θα μπορούσαν ν’ αποτελέσουν αγκωνάρια που δομούν τις μη περιγραφείσες ως τώρα πτυχές της αλήθειας.

Μ. Τ.: Δεν αισθάνεσθε, όμως, ότι αυτή η «αλήθεια» επικοινωνεί όλο και δυσκολότερα σήμερα εξαιτίας των επιτευγμάτων της επιστήμης;

π. Ν. Χ.:  Έχετε ποτέ υποψιασθεί ότι υπάρχουν ασύλληπτα «επιτεύγματα» –συγνώμη για την έκφραση– της Εκκλησίας και της χάριτος του Θεού, για τα οποία όμως κανείς δε μιλάει;  Αυτό είναι το πρόβλημα· γιατί δε βλέπουμε τα επιτεύγματα του Θεού.  Ίσως σε αυτό να φταίει λίγο και το ότι αυξήθηκαν τα επιτεύγματα της επιστήμης.  Σαν να μη χρειαζόμαστε τόσο τον Θεό. Θέλουμε να δοκιμάσουμε και λίγο μόνοι μας.  Έτσι, όμως, γεννιέται η θεοποίηση της επιστήμης και ο παραγκωνισμός του Θεού.  Παρά ταύτα, ας μου επιτραπεί να πω ότι η εποχή μας διψάει πολύ για την αλήθεια.  Πιο πολύ από όσο για την επιστήμη.  Ίσως χρειάζεται μια εκκλησιαστική διάλεκτος διαφορετική.  Και αυτή καλό θα ήταν να είναι λίγο πιο επιστημονική.  Είμαι απόλυτα βέβαιος ότι η επιστημονική γνώση είναι μεγάλη σύμμαχος της Εκκλησίας.

Όσον αφορά στη μία αλήθεια, εμείς πιστεύουμε στα πολλά της πρόσωπα. Αυτό δε σχετικοποιεί την αλήθεια, αλλά καταξιώνει την ομορφιά της διαφορετικότητάς μας.



«ΑΡΧΗ ΧΡΟΝΟΥ - ΑΡΧΗ ΚΟΣΜΟΥ - ΑΡΧΗ ΖΩΗΣ»

στὴν Ἰωάννα Σουφλέρη
ΒΗΜΑSCIENCE, 24.12.2006



Με αφορμή τη Γέννηση του Χριστού, αλλά και την αρχή του νέου έτους, είχαμε αποφασίσει να δώσουμε τον παραπάνω τίτλο στην κουβέντα μας με τον Μητροπολίτη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής, και Πρόεδρο της Επιτροπής Βιοηθικής της Εκκλησίας, πατέρα Νικόλαο.

Οδηγώντας όμως προς τη Μητρόπολη στα Σπάτα, όπου είχε ορισθεί η συνάντησή μας, μια φράση είχε καρφωθεί στο μυαλό μου: «διαφωνώ με αυτό που λες, αλλά θα υπερασπιστώ μέχρι θανάτου το δικαίωμά σου να το λες». Όχι, δεν είχα καμμιά αμφιβολία ότι μια συνέντευξη με τον Μητροπολίτη Νικόλαο είχε θέση στις επιστημονικές σελίδες της εφημερίδας. Στο κάτω-κάτω, πόσοι επιστήμονες μπορούν να καυχηθούν ότι κατέχουν τέσσερα Masters και δύο διδακτορικά διπλώματα, το ένα αμιγώς επιστημονικό και το άλλο στη θεολογία; Ότι συνδυάζουν σύγχρονη ερευνητική εμπειρία με ασκητική ζωή; Είχα όμως ένα δέος: επρόκειτο να μιλήσω με τον άνθρωπο που συνειδητά επέλεξε την ιεροσύνη από την επιστήμη, που είναι η δική μου επιλογή, και ενδόμυχα φαίνεται πως  ετοιμαζόμουν για καυγά! Του το είπα….»

Είναι ωραίο πράγμα να διαφωνούμε και νομίζω ότι είναι πιο ωραίο από το να συμφωνούμε σε όλα. Η αλήθεια δεν είναι γραμμική εξίσωση που έχει μία μόνο λύση…
 
Αλλά;
 
Αν και μία, έχει πολλές προσεγγίσεις, πολλές πτυχές και η φαινομενική διαφορετικότητα μπορεί να εκφράζει υγιή συμπληρωματικότητα. Συχνά οι εντάσεις των διαφορών οφείλονται στους εγωισμούς μας ή στην απολυτότητά μας και όχι στην ίδια την αλήθεια.
 
Τι γίνεται όμως στην περίπτωση που η επιστήμη φαίνεται να συγκρούεται με τη θρησκεία;
 
Η κρίσιμη λέξη εδώ είναι η λέξη φαίνεται…
 
Oι βιολόγοι είμαστε δαρβινιστές. Συμβιβάζεται ο δαρβινισμός με τη θρησκεία;
 
Μου επιτρέπεται να ρωτήσω; πού δεν συμβιβάζεται; Στην περιγραφή της δημιουργίας του ανθρώπου μέσα στο βιβλίο της Γενέσεως;
 
Ας πούμε…
 
Η Γένεση δεν είναι βιβλίο Φυσικής ή Βιολογίας. Η περιγραφή της δημιουργίας του ανθρώπου στα βιβλικά κείμενα είναι πολύ συνοπτική. Δύο μόλις στίχοι στο πρώτο κεφάλαιο και ίσως ένας στο δεύτερο. Αυτό είναι! Και η ουσία δεν κρύβεται στο «χουν από της γης», που ισχύει και για τα ζώα. Το σημαντικό που δεν υπάρχει στα ζώα είναι το ότι «ενεφύσησεν πνοήν ζωής» στον άνθρωπο και τον «έπλασε κατ’ εικόνα και ομοίωσιν Θεού». Από κει και πέρα ποιό είναι το πρόβλημα; Η όποια ομοιότητα του ανθρώπινου σώματος με αυτό των πρωτίστων θηλαστικών; Αυτή είναι προφανής! Ο άνθρωπος έχει ομοιότητα με τα ζώα αλλά συγγένεια με τον Θεό. Μοιάζει με τά ζώα κατά το φθαρτό στοιχείο και την εγκόσμια εικόνα του και συγγενεύει με τον Θεό κατά το πρόσωπο, δηλαδή κατά την αιώνια και άφθαρτη εικόνα του. Και το σημαντικό είναι το δεύτερο!
 
Αρχή του χρόνου σε λίγες μέρες. Τί σημαίνει για σας;
 
Αρχή του έτους σημαίνει ανακύκλωση του χρόνου. Στον κόσμο, στο σύμπαν, η αρχή του χρόνου, η πρώτη αρχή, τοποθετείται περίπου 13,7 δισεκατομμύρια χρόνια πριν. Και βέβαια, η αρχή του χρόνου και η αρχή του σύμπαντος συμπίπτουν. Πρόκειται για το μπιγκ μπανγκ, τη μεγάλη έκρηξη, ένα μοναδικό γεγονός, που σηματοδοτεί την αρχή μας. Μια αρχή όμως την οποία, όταν προσεγγίζουμε με τις εξισώσεις μας, αυτές καταρρέουν. Έχουμε, όπως λέμε, ανωμαλία (singularity). Τελικά το μυστικό της αρχής του κόσμου θα παραμείνει άγνωστο. Ανάλογα και η αρχή της ζωής, η στιγμή της  γονιμοποίησης. Τί ωραίο πράγμα! Για κάποιο λόγο η φύση κρατά σημαντικά μυστικά για τον εαυτό της. Αυτό είναι μια εγγενής ιδιότητά της, όπως φαίνεται και στην  αρχή της αβεβαιότητος του Χάιζενμπεργκ.
 
Η οποία τί λέει;
 
Είναι μια θεωρία που αποδεικνύει ότι όταν με μεγάλη ακρίβεια προσδιορίσουμε τη θέση ενός σωματιδίου, τότε υποχρεωτικά κάνουμε λάθος στον προσδιορισμό της ταχύτητάς του. Και αντιστρόφως. Η φύση παίζει μαζί μας. Κάτι μας δίνει και κάτι μας κρύβει. Βρίσκω ότι αυτό είναι εκπληκτικό.

Άλλο παράδειγμα, το ερώτημα αν στο σύμπαν υπάρχει και αλλού έλλογη ζωή. Οι ασύλληπτες διαστάσεις του αφ’ ενός και ο φραγμός του ορίου της ταχύτητας του φωτός αφ’ ετέρου θα μας κρατήσουν σε μία ίσως παντοτεινή απομόνωση. Δεν μπορούμε ούτε να ανιχνεύσουμε άλλη ζωή ούτε και να επι­κοινωνήσουμε με τυχόν εξωγήινα όντα. Στην καλύτερη περίπτωση, ενδεχόμενη διαπίστωση ύπαρξης τέτοιων, λόγω των τεραστίων αποστάσεων, θα μας βοηθήσει να διαπιστώσουμε το παρελθόν τους και όχι την παρούσα τους κατάσταση. Για τέτοιους στόχους, το σύμπαν φαίνεται να λειτουργεί ως φυλακή. Είμαστε μικροί, μπορούμε λίγα και αδυνατούμε να ξεφύγουμε από τα όριά μας! Με τη Φυσική και τη Βιολογία είμαστε καταδικασμένοι να διαπιστώνουμε τον γενικευμένο εγκλεισμό μας. Οι πόρτες εξόδου από τον φυσικό κόσμο πρέπει να διερευνηθούν σε άλλες περιοχές.
 
Τις οποίες εσείς έχετε βρει;
 
Όχι, ακριβώς! Εγώ την πόρτα μου την ψάχνω… Αγαπώ πολύ έννοιες όπως το «άπειρο», το «αιώνιο», το «τέλειο». Με μαγεύουν. Το «άπειρο» δεν είναι φυσική έννοια. Φυσική έννοια είναι το «μικρό» ή το «μεγάλο». Το «άπειρο» αποκτά διαστάσεις μεταφυσικές. Αντίστοιχα και το «αιώνιο» και το «τέλειο». Μας υπερβαίνουν οι έννοιες αυτές. Υπάρχει αρμονία στον κόσμο,  αλλά όταν υπάρχει ο θάνατος και η φθορά δεν υπάρχει τελειότητα. Παρόλα αυτά, η λύση στο πρόβλημα της κατανόησης του κόσμου είναι η προσέγγιση αυτών των εννοιών∙ της αιωνιότητας, του απείρου και της τελειότητας, που βρίσκονται στο μεθόριο του φυσικού και του επέκεινα. Εγώ ελπίζω να τις προσεγγίσω περισσότερο μέσα από την Εκκλησία και τη Θεολογία παρά μέσα από την Φυσική και την Βιολογία. Η επιστήμη είναι θαυμάσιο όργανο για να εκφράσει το πάρα πολύ μεγάλο και το μικρό, το πρόσφατο και το παλιό, το σχεδόν τέλειο και το πολύ όμορφο. Αλλά όχι από κει και πέρα.
 
Πάντως, όταν μιλάτε για την επιστήμη, μιλάτε με τρόπο που δείχνει μια ιδιαίτερη αγάπη…
 
Μεγάλη αγάπη. Η επιστήμη έχει μια γοητεία, είναι μια ευλογία, αλλά το μεγαλείο της δεν κρύβεται τόσο σε αυτό που γνωρίζουμε όσο στην κρυμμένη αίγλη αυτού που αγνοούμε. Ένας καλός ερευνητής που ψηλαφεί το όριο της γνώσης δεν μαγεύεται τόσο από αυτό που κατανόησε όσο από αυτό που υποψιάζεται πως αγνοεί. Έτσι κατακτάται το νέο και το άγνωστο. Επιστήμη σημαίνει τόλμη στην ανακάλυψη, ταχύτητα στο καινούργιο και διεισδυτικότητα στο άγνωστο. Ποιος μπορεί να την φρενάρει και γιατί να κάνει αυτό το λάθος; Εκείνο που πρέπει να κάνουμε δεν είναι να στερήσουμε την επιστήμη από την ελευθερία της, αλλά μετά συνέσεως να χειριστούμε τις τεχνολογικές εφαρμογές της. Πράγμα που δεν στηρίζεται ούτε στη γνώση ούτε στην κατανόηση, αλλά στη συνείδηση του ανθρώπου, στην αίσθηση του καλού και του κακού, του ψεύτικου και του αληθινού, του ασήμαντου και του ουσιαστικού, στοιχείων που πάλι μας οδηγούν προς έννοιες και ιδιώματα που σχετίζονται με τον Θεό.
 
Πιστεύετε ότι απειλείται η Εκκλησία από την επιστήμη;
 
Η Εκκλησία δεν απειλείται, γιατί η αλήθεια δεν απειλείται. Αν η επιστήμη απειλεί την αλήθεια, τότε απειλείται και η Εκκλησία. Αν η επιστήμη συμμαχεί με την αλήθεια,  τότε συμμαχεί και με την Εκκλησία. Ακούμε συχνά να γίνεται λόγος για το τέλος του Θεού. Τέλος θα μπορούσε να έχει η επιστήμη που ασχολείται με τα πεπερασμένα και πιστεύει πως το τέλος του ανθρώπου είναι τέλος. Όχι ο Θεός. Στην Εκκλησία τέλος σημαίνει αρχή και τελείωση.
 
Σε πρακτικό επίπεδο, το Κέντρο Βιοηθικής της Εκκλησίας πιστεύετε ότι μπορεί να συμβάλει στη συνετή διαχείριση των επιστημονικών επιτευγμάτων;
 
Κατ αρχάς το Κέντρο Βιοηθικής περισσότερο είναι κέντρο βιοηθικού προβληματισμού. Δηλαδή μελετά το τι κάνει η επιστήμη, ποιές οι προοπτικές και ποιές οι συνέπειες των επιτευγμάτων της. Δεν έχει ως σκοπό να κάνει πολιτική ή να επηρεάσει αποφάσεις. Είμαστε πολύ μικροί για κάτι τέτοιο. Απλά συμμετέχουμε στον κοινωνικό διάλογο και καταθέτουμε επεξεργασμένες απόψεις. Νομίζω πάντως ότι το Κέντρο θα πρέπει να μετεξελιχθεί σε ένα γενικότερο Κέντρο διαλόγου της επιστήμης, της τεχνολογίας και της ανάπτυξης με την Ορθόδοξη θεολογική αλήθεια. Αυτό πιστεύω θα καταδείξει πώς ο άνθρωπος αναδεικνύεται ως αιώνια πνευματική αξία. Έχω την εντύπωση ότι οι τεχνολογίες όπως τις διαχειριζόμαστε σήμερα δεν βοηθούν στην καλλιέργεια και στην πνευματική απελευθέρωση του ανθρώπου. Μάλλον ισχυροποιούν το βαρυτικό πεδίο του εγωισμού μας και αυτοπαγιδεύουν.
 
Η Εκκλησία απελευθερώνει τον άνθρωπο;
 
Η λάθος Εκκλησία φτιάχνει δούλους! Εκκλησία που δεν φτιάχνει ελεύθερους ανθρώπους, που δεν πλαταίνει την καρδιά και δεν διευρύνει τον νου, έχει πρόβλημα με την ταυτότητά της, με το όνομά της. Λέει στην Αγία Γραφή «γνώσεσθε την αλήθειαν και η αλήθεια ελευθερώσει ημάς»…» Δεν γνωρίζω κανέναν άλλον εκτός από την Εκκλησία που να ελευθερώνει πραγματικά τον άνθρωπο.

Μπορείτε να μας πείτε δυο λόγια για το νόημα των Χριστουγέννων;

 Ότι τελικά ο Θεός κάνει τρία πράγματα: εγχρονίζεται  (εισέρχεται στον χρόνο), εγχωρείται (εισέρχεται στον χώρο) και ενανθρωπίζεται (επιλέγει να εισχωρήσει στην ιστορία και στον κόσμο ως άνθρωπος). Θα μπορούσε να επιλέξει άλλον τρόπο για να εκφράσει την παρουσία Του. Ο Θεός δεν παρεμβαίνει, αλλά ο Ίδιος μπαίνει στην ιστορία, στον χώρο, στον κόσμο, ενδύεται την ανθρώπινη φύση για να μπορέσει ο άνθρωπος να βγει από το χώρο, να εξέλθει από τον κόσμο, να απελευθερωθεί από τους περιορισμούς της ανθρώπινης φύσης του. «Άνθρωπος γίνεται ο Θεός, ίνα τον Αδάμ Θεόν απεργάσηται», για να κάνει θεό τον άνθρωπο, να τον μπολιάσει με θεοειδή στοιχεία. Φανταστείτε έναν άνθρωπο που ζει τα επέκεινα από τον χρόνο, το αιώνιο, τα έξω από τον χώρο, το άπειρο, και τα πέραν από τους περιορισμούς των ανθρωπίνων αδυναμιών, το τέλειο, το άγιο! Αυτός μπορεί να κάνει και καταπληκτική επιστήμη και έρευνα, όσο και αν σας φαίνεται παράξενο. Επειδή ζει την αλήθεια, ευκολότερα εισχωρεί στη γνώση. Αυτό κάνει η πνευματική ζωή. Πνευματική ζωή δεν σημαίνει ηθική ζωή, σημαίνει απελευθέρωση από τα πάσης φύσεως δεσμά. Σημαίνει  εκτόξευση και ταχύτητα διαφυγής...

Οι άνθρωποι όμως είμαστε μικροί και πεπερασμένοι….

Έτσι φαινόμαστε! Μπορούμε όμως να μην είμαστε: φανταστείτε να γίνουμε θεόμορφοι, αιώνιοι και άπειροι. Αυτή είναι η δυνατότητά μας και γι' αυτό και η Εκκλησία δεν υποστέλλει το μήνυμά της. Μιλά για αγιότητα, για μετά θάνατον κατάσταση, για οικείωση με τον Θεό, για αξιοποίηση από τον άνθρωπο των δυνάμεων του Θεού. Εμείς αυτά τα αγνοούμε. Δυστυχώς, η έπαρση της επιστήμης μας κάνει να αρκούμαστε μόνο στα του φυσικού κόσμου και στα της λογικής. Και αυτό μας αδικεί. Καλύτερα αληθινός παπάς σε κοιμητήριο παρά καταπληκτικός βιολόγος σε εργαστήριο έρευνας για τη ζωή. Φοβερό πράγμα η πρόκληση του θανάτου! Για την επιστήμη σημαίνει τέλος. Για την Εκκλησία σημαίνει πέρασμα, όχι στην άλλη ζωή, αλλά στην όντως ζωή. Σημαίνει νέα αρχή. Μοιάζει σαν τη γέννηση, την έξοδο από τη μήτρα της μητέρας, από την εμβρυϊκή κατάσταση στο φως του κόσμου. Στον θάνατο του μικρού παιδιού, στον τραγικό, στον ομαδικό, στον ξαφνικό ή κοινή λογική καταρρέει. Γι’ αυτήν η κηδεία είναι εγκόσμιο κοινωνικό γεγονός. Αντίθετα, η άλλη λογική έχει παρηγοριά και ελπίδα. Δίνει στον πόνο αντοχή. Κάνει τον θάνατο ζωή, μεταμορφώνει τό τέλος σε αρχή. Δεν είναι υπέροχο αυτό;

Για να επιστρέψω στα πεζά, πως σας φαίνονται όλα αυτά τα νέα για τα βλαστικά κύτταρα και τις δυνατότητες που ανοίγουν;
 
Οτιδήποτε γίνεται σεμνά, με καλοσύνη και αγάπη για να προσφέρουμε υγεία στους ανθρώπους είναι καλοδεχούμενο. Αν όμως το κάνουμε για να φτιάξουμε εμείς τον τέλειο άνθρωπο, για να παίξουμε λίγο με τη ζωή, αυτή θα μας εκδικηθεί. Το θράσος να διαχειριζόμαστε τη ζωή ως θεοί είναι το μεγάλο λάθος. Η θεότητα χαρίζεται, δεν διεκδικείται, ούτε υφαρπάζεται.  Αυτό έχει σχέση με τα Χριστούγεννα: έρχεται ο Θεός και δωρίζει τη θεότητά Του. Αν τη δεχθείς ως δώρο, την παίρνεις. Αν την διεκδικήσεις αλαζονικά, τη χάνεις. Τι μεγάλη αλήθεια!

Ο Θεός κρύβεται με ταπείνωση μέσα σ’ ένα βρέφος. Δεν φιλοδοξούμε να τον κατακτήσουμε. Απλά τον σεβόμαστε και τον περιμένουμε.

Κάτι ανάλογο θα μπορούσαμε να πούμε και για τα έμβρυα. Τα προεμφυτευτικά έμβρυα. Το μεγάλο θέμα δεν είναι η απάντηση στο σχολαστικό ερώτημα πότε αρχίζει η ζωή. Αυτό  μας υπερβαίνει. Το ερώτημα είναι πώς θα σεβαστούμε το κάθε έμβρυο ως πρόσωπο και ως ανθρώπινο είδος. Ακόμη και ένα άρρωστο έμβρυο. Τα έμβρυα δεν τα καταστρέφουμε για να τα σώσουμε, αλλά τα σεβόμαστε για να σωθούμε. Αν η έρευνα κυριαρχείται από σεβασμό, ας κάνει ό,τι θέλει. Η Ορθόδοξη παράδοση δεν παρέχει συνταγές∙ καλλιεργεί συνειδήσεις. Περιποιείται την εικόνα χωρίς να φυλακίζεται στις πινελιές.
 
Αν υποτεθεί ότι η αρχή του χρόνου σηματοδοτεί την εποχή που κάνουμε τον απολογισμό μας ή παίρνουμε τις αποφάσεις μας, υπάρχει κάτι που θα θέλατε να πείτε ως άνθρωπος που έχει βιώσει και την επιστήμη για πολλά χρόνια και την ιεροσύνη τώρα;
 
Θεωρώ ότι ό,τι είχα να πω το είπα. Απλά, η αρχή του έτους είναι συμβατική. Γιατί τέτοιες αρχές υπάρχουν πολλές. Ο χρόνος όμως έχει αρχή, αλλά δεν έχει τέλος. Το ίδιο και ο κάθε άνθρωπος. Αυτό είναι το σημαντικό. Αντικρύζουμε την αρχή μας με τον σεβασμό της ύπαρξης και το μέλλον με το δέος της άληκτης προοπτικής. Όσο για την επιστήμη, αυτή αξιοποιείται όταν η χαρά της ανακάλυψης οδηγεί στον σεβασμό της φύσης και στην αποκάλυψη της αληθινής ελευθερίας μας ως προσώπων και ως διαχειριστών του ανθρωπίνου είδους το 2007. Το κάθε έτος και η κάθε στιγμή μόνον τότε αξίζουν, όταν παραπέμπουν στον μέλλοντα αιώνα∙ και η επιστημονική λογική μόνο τότε φωτίζει, όταν αναδεικνύει την άλλη λογική.


"ΠΩΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΥΝ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΟΙ ΠΙΣΤΟΙ"

 Ελευθεροτυπία, 14.10.2007



 Είναι πολύ μεγάλο αγαθό η ζωή για να χωρέσει σε λίγα ή πολλά χρόνια. Είναι πολύ βαθιά η ανάγκη και η επιθυμία της για να την χορτάσει κανείς ή να συμφιλιωθεί με τον πεπερασμένο χαρακτήρα της. Ὀσο κι αν κάποιος την χαίρεται, καταλαβαίνει ότι τον ξεγελάει, Όσο κι αν πιστεύει στη μεταθανάτια συνέχισή της, δυσκολεύεται στον αποχωρισμό της. Είναι τόσο ανθρώπινο αυτό, γιατί είναι τόσο ανθρώπινη αυτή.

Ο άνθρωπος όμως έχει μέσα του και την άχρονη ζωή και την υπέρ φύσιν θεϊκότητα. Εκεί που τον παραδίδει αβοήθητο η ιατρική, εκεί που τον προδίδει η λογική, εκεί που τον εγκαταλείπει το συναίσθημα, εκεί που τον αφήνει απαρηγόρητο η φυσική του επιθυμία, εκεί τον ενισχύει η ελπίδα, εκεί τον ζωντανεύει η πίστη, εκεί τον υποδέχεται ο Θεός.

Τότε μπορεί να δει μέσα στη ζωή το ψέμα, να διακρίνει μέσα στην επιτυχία την απάτη, να αντικρύσει μέσα στην επιθυμία του να ζήσει την απόδειξη της αιώνιας προοπτικής του.

Για τον πιστό χριστιανό, ο θάνατος είναι ανάπαυση, ανάσταση, τελείωση, μακαριότητα. Μετάβαση από την εμβρυϊκή ζωή αυτού του κόσμου στο λυτρωτικό φως της όντως ζωής.

Είναι μεγάλη πύλη η πίστη. Είναι αληθινή ζωή η ...άλλη ζωή.

Ο θάνατος μπορεί να γίνει και επιθυμητός.

Προ ετών, ήμουν παρών στις τελευταίες επίγειες στιγμές μιας κοπέλλας. Τότε που αντάλλασε τις τελευταίες σταγόνες του χρόνου της με τους ποταμούς των ελπίδων της αιωνιότητας. Μου ζήτησε να σκύψω, και ψιθύρισε: δεν προσδοκώ ανάσταση νεκρών, προσδοκώ τη δική μου ανάσταση. Είμαι βαθιά ευτυχισμένη. Μου φίλησε το χέρι και ξεψύχησε... Το χαμόγελο και η ειρήνη της έμειναν αποτυπωμένα στο νεκρό πρόσωπό της. Δεν είχε πεθάνει. Είχε κοιμηθεί...

 


"ΠΕΡΙ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΖΩΗΣ"

Συνέντευξη στους μαθητές της Γ' τάξης του Βαρβακείου Λυκείου
Περιοδικό Πυρφόρος, 7.2008


Ερώτηση: Θα μπορούσατε να μας πείτε δυό λόγια για την ενασχόλησή σας με τη Βιοηθική και το Κέντρο Βιοηθικής του οποίου είστε ιδρυτής και πρόεδρος; Πώς ξεκίνησε αυτό το πράγμα;

 Απάντηση: Η ενασχόλησή μου με τη Βιοηθική άρχισε το 1993 όταν βρέθηκα με μια παρέα από ανήσυχα νέα παιδιά που διαρκώς μου έθεταν ερωτήματα. Εγώ τότε δεν ήμουν και πολύ σχετικός. Άρχισα λοιπόν να διαβάζω σχετικά και μαζί με αυτή την ενδιαφέρουσα νεανική παρέα συστηματικά μελετούσαμε και συζητούσαμε τέτοια θέματα, ήλθαμε σε επαφή με ανά­λογα κέντρα του εξωτερικού καὶ τελικά αποφασίσαμε να ιδρύσουμε μαζί με μια oμάδα εξαιρετικών επιστημόνων διαφόρων κλάδων το πρώτο στην Ελλάδα Κέντρο Βιοϊατρικής Ηθικής και Δεοντολογίας, στον Βύρωνα. Θα ήταν πολύ ωραία κάποια μέρα να πηγαίναμε να σας το δείξω. Είναι ένας πολύ σύγχρονος και συνάμα γλυκός χώρος, υπάρχει μία υπέροχη, πολύ καλά ενημερωμένη, βιβλιοθήκη μὲ ουσιαστικά στον κλάδο βιβλία και περιοδικά, έχουμε και ηλεκτρονική βιβλιοθήκη με 70000 τόμους, που είναι απόλυτα εκσυγχρονισμένη, οργανώνουμε ετήσια μεταπτυχιακά σεμινάρια, λειτουργούμε ως δεξαμενή ελεύθερου και ποιοτικού προβληματισμού και συνεργαζόμαστε με διεθνή κέντρα.
Γνωρίζοντας αυτήν την προσπάθεια ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος, μόλις εξελέγη, μου ανέθεσε την ευθύνη σύστασης Επιτροπής Βιοηθικής της Εκκλησίας και την προεδρία της με την οποία το Κέντρο Βιοηθικής συνεργάζεται στενά. Τώρα βρίσκεται σε εξέλιξη ένα πρωτοποριακό σεμινάριο για τα hospices το οποίο συνδιοργανώνουμε.

Ερώτηση: Τι ακριβώς είναι τα hospices;

Απάντηση: Τα hospices είναι κέντρα και προγράμματα περιθάλψεως ασθενών τελικού σταδίου. Όταν έχουμε έναν ασθενή, κυρίως καρκινοπαθή, προσπαθούμε συνήθως καταπολεμήσουμε την ασθένεια χειρουργικά ή ακτινοθεραπευτικά ή χημειοθεραπευτικά. Όταν όμως σε κάποιες περιπτώσεις οι ελπίδες της θεραπείας τελειώσουν, συνειδητοποιούμε ότι ο ασθενής μας φεύγει αμετάκλητα. Αυτό η ιατρική το νοιώθει ως ήττα, δεν μπορούμε να θεραπεύσουμε, αλλά και δεν έχουμε τίποτε άλλο να του προσφέρουμε. Θέλουμε λοιπόν να φύγει, να αδειάσει το κρεβάτι για να βάλουμε έναν άλλον στον οποίο να μπορούμε κάτι να προσφέρουμε. Τότε πού θα πάει αυτός; Το νοσοκομείο δεν τον θέλει, δεν υπάρχουν ιδρύματα που να δέχονται τέτοια περιστατικά, το σπίτι δεν έχει ούτε τη γνώση ούτε τη δυνατότητα να στηρίξει ούτε ενδεχομένως την οικονομική ευχέρεια να πληρώσει τις αποκλειστικές, οι οποίες μάλιστα θα έπρεπε να είναι και εξειδικευμένες.

Το κενό αυτό έρχεται να το καλύψει το hospice. Εμείς θέλουμε να κάνουμε ένα ίδρυμα για να αγκαλιάσουμε τέτοιους συνανθρώπους μας στις τελευταίες τους μέρες και στιγμές, να τους ανακουφίσουμε, να συμπαρασταθούμε από κάθε πλευρά και στην οικογένεια και να τους έχουμε και στο σπίτι και στο ίδρυμα. Στο σπίτι θα στέλνουμε εμείς τους νοσηλευτές για να μην επιβαρύνεται η οικογένεια. Οι νοσηλευτές αυτοί θα έχουν εξειδικευθεί στην ανακουφιστική θεραπεία, θα έχουν την απαιτούμενη γνώση. Τέτοια ιδρύματα υπάρχουν στην Αγγλία και στην Αμερική, έχουν δε αρχίσει να εξαπλώνονται επιτυχώς και στις Βαλκανικές χώρες, στη Ρουμανία, στη Ρωσία, στην Πολωνία, στην Κύπρο. Υπάρχουν ακόμη και στο Ζιμπάμπουε. Δεν υπάρχει όμως κανένα στην Ελλάδα. Το ευχάριστο είναι ότι αρκετοί εδώ και χρόνια έχουν αντιληφθεί την ανάγκη, ουσιαστικά δε συνέβαλαν στη δημιουργία του κατάλληλου θεσμικού πλαισίου, το οποίο μάλιστα υπογράφηκε τον περασμένο Αύγουστο (2007). Με τα δεδομένα αυτά, εμείς ως Μητρόπολη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής, παίρνουμε την πρωτοβουλία να δημι­ουργήσουμε μια μονάδα με 15 ως 20 κρεβάτια, η οποία είναι πολύ καλή. Παράλληλα φροντίζουμε και για τη λειτουργική υποδομή με ένα επιτελείο νοσηλευτών και γιατρών, ψυχολόγων, κοινωνικών λειτουργών οι οποίοι θα φροντίζουν όσους μπορούν εκ των ασθενών στα σπίτια τους.

Για να καταλάβετε, με τα Αγγλικά δεδομένα, ένα επιτελείο 5-6 γιατρών, 60 νοσηλευτών, 6-7 ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών και 1-2 ιερέων μαζί με 600-700 εθελοντές, θα μπορούσαν να καλύψουν 130 ασθενείς στα σπίτια τους, περίπου 30 να τους μεταφέρουν σε ημερήσια βάση στο Κέντρο και να τους επιστρέφουν στα σπίτια τους, και να κρατήσουν 15 περιστατικά ως εσωτερικούς ασθενείς. Με τον τρόπο αυτόν, κάθε ασθενής, ανάλογα με τις ανάγκες του, έχει παρηγορητική φροντίδα, αγάπη, ανακούφιση από τον πόνο, από τα συμπτώματα των τελευταίων στιγμών, ανθρώπινη παρουσία, λίγο σεβασμό. Αυτό όλο ονομάζεται ανακουφιστική αγωγή ή παρηγορητική φροντίδα. Στα πλαίσια λοιπόν της προετοιμασίας ενός τέτοιου Κέντρου, οργανώσαμε φέτος αυτό το σεμινάριο και προσκαλέσαμε δύο ομιλητές από την Αγγλία, μια γιατρό από τη Ρουμανία, μια από την Κύπρο, και όποιους Έλληνες ειδικούς βρήκαμε, προκειμένου να μας μεταφέρουν τη γνώση και εμπειρία τους.

Ερώτηση: Αυτό μας φέρνει στο ζήτημα της ευθανασίας. Ποια είναι η γνώμη σας γι' αυτό;

Απάντηση: Έχουμε έναν άνθρωπο ο οποίος έχασε τις ελπίδες του και καταλήγει πολύ επώδυνα. Στην περίπτωση αυτήν, γεννιέται η φυσική σκέψη: αφού ούτως ή άλλως θα πεθά­νει, γιατί να μην υποβοηθήσουμε και επιταχύνουμε τον θάνατό του ώστε να αποφύγει τους πόνους των τελευ­ταίων ημερών. Όπως έλεγε και ο Ιωνάς στην Π. Διαθήκη «κρείττων με αποθανείν», δεν αντέχω άλλο, έχω λιώσει. Καλύτερα νὰ πεθάνω.

Υπάρχει κι άλλη μία διάσταση στο θέμα. Η πρόοδος της ογκολογίας έχει φτάσει σε σημείο που ασθενείς που άλλως θα πέθαιναν σε πολύ μικρότερο χρονικό διάστημα, με τις σύγχρονες θεραπείες, παρατείνεται μεν η διάρκεια της ζωής τους αλλά φεύγουν με παράπλευρους πόνους και δυσφορία που ως τώρα δεν υπήρχε. Κερδίζουμε σε χρόνο αλλά χάνουμε ενδεχομένως σε ποιότητα. Η ευθανασιακή αντίληψη λέγει ότι αν φθάσουμε σε αυτό το σημείο καλύτερα νά χάσουμε σε χρόνο και να κερδίζουμε σε ποιότητα. Αυτό όμως σημαίνει παρέμ­βαση, δηλαδή υποβοήθηση στον θάνατο.

Σαν απάντηση σε αυτό το πρόβλημα, γεννήθηκε η ανακουφιστική αγωγή ως επιστήμη πλέον για να μπορέσει να διευκολύνει αυτούς τους ανθρώπους και να αντιμετωπίσει τις δυσμενείς συνέπειες που η επιστημονική και τεχνολογική μας πρόοδος έχει δημιουργήσει σε τέτοιους ασθενείς. Με τον τρόπο αυτόν, αντί να τους κάνουμε να θέλουν να καταλήξουν, η αγάπη, η φροντίδα, η μέριμνα, η ανακούφιση, η ψυχολογική και πνευματική υποστήριξη τους κάνουν να περνούν τις τελευταίες τους στιγμές πραγματικά ανακουφισμένοι. Έτσι δίνουμε και χρόνο και ποιότητα και ήθος. Αυτή είναι η απάντηση στην ευθανασία. Το αίτημα της ευθανα­σίας πολλές φορές είναι το μεγάλο ερώτημα τέτοιων ασθενών αν τελικά εμείς τους αγαπάμε ακόμη και τους θέλουμε κοντά μας. Έτσι, αν ο ασθενής πει «δεν μπορώ άλλο, βοηθήστε με να πεθάνω», αυτό μπορεί να βγάλει ως απάντηση το «σε καταλαβαίνουμε, θα σε βοηθήσουμε να πεθάνεις, τι να κάνουμε να μην υποφέρεις» μπορεί όμως να βγάλει και το «όχι, αδελφέ μου, δεν θέλουμε να φύγεις, εμείς έχουμε ακόμη ελπίδα για σένα, έχουμε αγάπη σε σένα, σε θέλουμε όσο περισσότερο γίνεται κοντά μας. Ίσως πονάς∙ για να δούμε τι μπορούμε να κάνουμε. Αν έχεις αυτή τη δυσκολία, δυσφορία στην αναπνοή, θα περάσει, θα σε ανακουφίσουμε» κ.ο.κ. Αυτό το θέμα είναι στην πράξη η απάντηση στον έντονο προβλη­ματισμό της ευθανασίας.

Για τον λόγο αυτό, προκειμένου να ακούσουμε ποικίλες απόψεις, οργανώσαμε ένα σεμινάριο για την ευθανασία, όπως κάναμε και για τις μεταμοσχεύσεις με επίμονο και αναλυτικό στη συνέχεια προβληματισμό. Για δυόμιση περίπου χρόνια. Το ίδιο και για τις αναπαρα­γωγικές τεχνικές, τρεισήμισι χρόνια. Καλούσαμε κλινικούς εμβρυολόγους, μαιευτήρες, ιδιοκτήτες κλινικών, θεολόγους, ψυχολόγους, κοινωνιολόγους, νομικούς, ανθρώπους που είχαν για διάφορους λόγους θετική ή αρνητική τοποθέτηση στη χρήση των νέων τεχνολογιών· εγώ μάλιστα πήγα ο ίδιος σε κλινικές για να διαμορφώσω προσωπική άποψη. Τελικά καταλήξαμε σε ένα κείμενο και το στεί­λαμε στην Ιερά Σύνοδο ως πρόταση. Ό,τι έγινε για τις Αναπαραγωγικές Τεχνικές έγινε και για τις Μεταμοσχεύσεις και για την Ευθανασία. Με τον τρόπο αυτόν ενημερώθηκε η Σύνοδος για το τι ακριβώς σημαίνει η κάθε τεχνολογία, ποιά η συναφής προβληματική, άκουσε τις προτάσεις μας, προκειμένου να εκφράσει τη συμφωνία ή την ενδεχόμενη επιφυλακτικότητά της για τις προτεινόμενες μεθόδους, όπως παραδείγματος χάρη η λεγόμενη ετερόλογη γονιμοποίηση.

Ερώτηση: Τι ακριβώς σημαίνει ετερόλογη γονιμοποίηση;

Απάντηση: Σημαίνει γονιμοποίηση με δανεισμό σπέρματος ή ωαρίου. Συνέπεια αυτού είναι το παιδί που θα γεννηθεί να είναι περισσότερο παιδί του ενός γονέα από όσο είναι του άλλου, αφού θα συγγενεύει γενετικά μόνο με τον ένα. Αντιλαμβάνεστε ότι αυτό δημιουργεί ροπή στις σχέσεις του ζεύγους. Θα μπορούσα να σας αναφέρω παραδείγματα που οδηγούν σε φοβερές περιπλοκές.

Για φανταστείτε, σε περίπτωση δανεισμού σπέρματος, να χωρίσουν οι γονείς και στο δικαστήριο, όταν ο πατέρας θα ζητάει να βλέπει το παιδί, η μάνα να αρνηθεί ισχυριζόμενη ότι το δικαίωμα να έχει επικοινωνία με το παιδί είναι αποτέλεσμα της γενετικής του συγγένειας μαζί του, ενώ η υποχρέωση να της δίνει διατροφή απορρέει από την απόφασή του να γεννη­θεί το παιδί. Αποφάσισες να γεννηθεί το παιδί; Θα πληρώνεις. Δεν είσαι συγγενής, δεν θα το βλέπεις.

Ερώτηση: Δηλαδή δεν είναι τόσο απλά τα θέματα. Έχουν πολλές πλευρές με αντιτιθέμενες ανάγκες, επιθυμίες…

Απάντηση: Βεβαίως. Άλλη περίπτωση είναι η μεταθανάτια γονιμοποίηση, δηλαδή η γονιμοποίηση με σπέρμα αποθανόντος συζύγου. Εδώ να δείτε προβλήματα και αδιεξοδικές καταστάσεις.

Η Εκκλησία φυσικά δε συναίνεσε, ούτε στη φέρουσα μητρότητα, ούτε στην ετερόλογη γονιμοποίηση, ούτε στον πειραματισμό επί των πλεοναζόντων εμβρύων και στην καταστροφή τους ούτε γενικά στις κοινωνικές εκτροπές από τη φυσική διαδικασία.

Αυτό είναι ένα παράδειγμα των νέων προβλημάτων που εμφανίζονται στις κοινωνίες μας. Εμείς, ως Εκκλησία, είπαμε ότι σε αυτές τις περιπτώσεις δεν θα έπρεπε, στο μέτρο που μας ερωτούν, να συναινέσουμε. Αποτελούν ακρότητα και κατάχρηση. Αν όμως πρόκειται ιατρικά να υποβοηθηθεί ένα ζευγάρι, χωρίς τέτοιου τύπου υπερβολές, δεν νομίζω ότι η Εκκλησία θα στεκόταν εμπόδιο.

Δυστυχώς καθώς περνούν τα χρόνια αυξάνει ανησυχητικά η υπογονιμότητα, πράγμα που οδηγεί στην ανάγκη να υποβοηθηθεί ενδεχομένως η επιθυμία απόκτησης παιδιών, χωρίς όμως να ασεβή­σουμε στην ιερότητα της ζωής και να προσκρούσουμε στην κοινή λογική.

Η Εκκλησία λοιπόν της Ελλάδος έχει εγκρίνει τρία επίσημα κείμενα -μπορώ να σας δώσω κιόλας ένα αντίτυπο. Ένα είναι για τις Μεταμοσχεύσεις, ένα για την Ευθανασία και ένα για τις Τεχνικές Αναπαραγωγής. Όλα έχουν μεταφρασθεί στα αγγλικά, στα γαλλικά και στα ρωσικά.

Στα θέματα της γενετικής μηχανικής, των βλαστοκυττάρων κ.λπ. δε βιαστήκαμε, διότι οι αλλαγές είναι τόσο ραγδαίες και τόσο εκπληκτικές και εντυπωσιακές. Στην αρχή φάνηκε ότι τα εμβρυικά βλαστοκύτταρα τα οποία είναι ολοδύναμα, μπορούν να δώσουν ποικίλους ιστούς, καὶ ότι μόνον αυτά θα λύνανε ένα σωρό προβλήματα. Τώρα αρχίζει να φαίνεται ότι υπάρχουν και ενήλικα βλαστοκύτταρα από ιστούς όπως είναι το δέρμα, τα δόντια, όπως είναι τα βλαστοκύτταρα του ομφαλίου λώρου, τα ομφαλοπλακουντιακά. Ο βιοηθικός προβληματισμός για τα διάφορα είδη βλαστοκυττάρων ποικίλλει.

Ερώτηση: Απλά πριν μας πείτε για τα βλαστοκύτταρα να έκανα εγώ μια ερώτηση που έχει σχέση με αυτά που μας είπατε. Για τις αμβλώσεις, έχω δει πολλές φορές και στον τύπο και στην τηλεόραση, η Εκκλησία κρατάει μια αρνητική στάση απέναντι στις αμβλώσεις, όμως σήμερα που υπάρχουν και οι τεχνικές προγεννητικού ελέγχου, μπορούν να προληφθούν γεννήσεις ατόμων που θα έχουν προβλήματα και τα ίδια δε θα περάσουν όμορφα τη ζωή τους και οι γονείς τους επίσης λόγω προβλημάτων ή ας πούμε πολλοί άνθρωποι δε θέλουν να κάνουν παιδιά και κατaλήγουν να τα παρατάνε, να τα πετάνε, εσείς ποια πιστεύετε ότι πρέπει να είναι η στάση της Εκκλησίας απέναντι στις αμβλώσεις;

Απάντηση: Νομίζω είναι πολύ καίριο ζήτημα και πολύ σημαντική αυτή η ερώτηση. Οι αμβλώσεις είναι ένα πολυδιάστατο πρόβλημα με πλείστες όσες περιπτώσεις. Μία περίπτωση είναι αυτή της διακοπής μιας ανεπιθύμητης κύησης. Μπορεί η Εκκλησία να ανθίσταται σ’ αυτό, αλλά στην πράξη το ερώτημα ή εξώγαμο παιδί ή άμβλωση είναι αρκετά σύνηθες. Άλλη περίπτωση είναι όταν κινδυνεύει η ζωή της μητέρας. Δεν είναι σύνηθες, αλλά είναι υπαρκτό το πρόβλημα και πρέπει η κοινωνία, η ιατρική κοινότητα, οι συγγενείς να αποφασίσουν το τι θα κάνουν. Άλλοτε πάλι υπάρχει επαπειλούμενη τερατογένεση. Παραδείγματος χάρη η μητέρα δεν έχει περάσει ερυθρά και γι’ αυτό κάνει εμβόλιο κατά της ερυθράς -αυτό να το ξέρετε τα κορίτσια-, δεν δίνει σημασία ή δεν έχει καλά ενημερωθεί και μένει έγκυος. Μένει έγκυος και αυξάνεται το έμβρυο, το πληροφορείται ο γιατρός και της λέει ότι το ενδεχόμενο να έχουμε τερατογένεση είναι πολύ σημαντικό.

Μια τέταρτη περίπτωση είναι όταν πρόκειται να γεννηθούν παιδιά με μεσογειακή αναιμία ή με σύνδρομο down. Βέβαια υπάρχει και μια πολύ μεγάλη κατηγορία προβλημάτων που δεν θα μπορούσαμε να προβλέψουμε. Παραδείγματος χάριν ο αυτισμός, η νοητική στέρηση κ.λπ. Το μεγάλο ερώτημα είναι ότι ο κάθε ένας από μας πέρασε από το εμβρυϊκό στάδιο ανάπτυξης, πράγμα που σημαίνει ότι αυτό που καταστρέφουμε είναι άνθρωπος αναπτυσσόμενος σε εξέλιξη. Κάνουμε ένα ενδεικτικό test και η ένδειξη προβλέπει πολύ μεγάλη πιθανότητα παθολογικού εμβρύου. Γιατί αυτό το παιδάκι μπορούμε να το σκοτώσουμε μέσα στην κοιλιά της μάνας του και δεν μπορούμε να το σκοτώσουμε μόλις γεννηθεί; Ερωτώ, είναι πιο δύσκολο ένα παιδί με σύνδρομο down να το αναπτύξουμε, να το βοηθήσουμε να μεγαλώσει όσο μπορούμε αποδεχόμενοι την ανεπάρκεια που έχει, απ’ ό,τι είναι ένα παιδί με σπαστικότητα και νοητική στέρηση; Το παιδί με το down απλώς επειδή το διαγιγνώσκουμε μπορούμε να διακόψουμε την κύηση. Εάν τώρα καταφέρουμε να κάνουμε έγκαιρη διάγνωση σε ένα μεγάλο φάσμα άλλων παθήσεων, ίσως και πολύ πιο ελαφρών, τότε η πρακτική της διακοπής της κύησης θα επεκτεινόταν ανησυχητικά. Παραδείγματος χάριν, οκτώ τοις χιλίοις των παιδιών γεννιούνται με συγγενή καρδιοπάθεια. Παιδιά με σοβαρές συγγενείς καρδιοπάθειες, όπως τετραλογίες Falot ή μετάθεση των μεγάλων αγγείων, αν μπορούσαμε να τα διαγιγνώσκαμε δεν θα διακόπταμε την κύηση; Σήμερα γεννιούνται τόσα παιδιά, χειρουργούνται από εξαιρετικούς γιατρούς και ζουν μία θαυμάσια ζωή και εκφράζουν έναν υπέροχο εσωτερικό κόσμο. Οκτώ τοις χιλίοις σημαίνει ότι στις 100.000 γεννήσεις τον χρόνο που έχουμε στην Ελλάδα, περίπου 800 παιδιά γεννιούνται με καρδιοπάθειες. Από αυτά τα 600 χειρουργούνται στο πρώτο έτος και πολύ επιτυχώς. Εάν υπήρχε τρόπος να το διαγνώσουμε, δε θα λέγαμε «αφού μπορώ να αποκτήσω παιδί χωρίς πρόβλημα γιατί να ριψοκινδυνέψω με αυτό; Διακόπτω την κύηση και ξαναδοκιμάζω». Σε στατιστικές βρέθηκε, ότι το 11% των Αμερικανών, αν στη φάση της κυήσεως είχαν παιδί με τάση παχυσαρκίας, θα προχωρούσαν σε άμβλωση. Αυτός είναι δυστυχώς ο κόσμος μας. Ο πειρασμός για το τέλειο παιδί οδηγεί στην ευγονική αντίληψη και στην ελαστικότητα της προγεννητικής ηθικής.

Ερώτηση: Ναι αλλά σήμερα η κοινωνία δε βοηθάει τους συγκεκριμένους ανθρώπους.

Απάντηση: Πολύ σωστά, η κοινωνία δε βοηθάει κι όσο πηγαίνει δε θα βοηθάει γιατί εάν είχε τρόπο να διαγνώσει και όλες τις συγγενείς καρδιοπάθειες προγεννητικά, θα προτιμούσε να καταργήσει την καρδιοχειρουργική παίδων παρά να σταματήσει τις αμβλώσεις. Σήμερα όλο και περιορίζονται τα ιδρύματα που μπορούν να αγκαλιάσουν παιδάκια με σύνδρομο down. Και όμως πολλά από αυτά κοσμούνται με εκπληκτικά χαρίσματα. Άλλα πάλι άτομα παρουσιάζουν αυτισμό, ταυτόχρονα όμως εμφανίζουν και μοναδικές δεξιότητες. Είναι φυσικό∙ όταν κάτι λείπει, το κενό καλύπτεται από κάποιο άλλο χάρισμα.

Προ καιρού πήγα σε ένα πανηγύρι και είδα ένα παιδί, περίπου 20 χρονών με σύνδρομο Down. Ήταν πολύ χαριτωμένο και ζήτησε με τρόπο να πάει στο ιερό. Απ’ ό,τι όμως κατάλαβα δεν του το επέτρεψαν για να μην χαλάσει η εικόνα της πανήγυρης. Τον καλώ λοιπόν εγώ, από το δεσποτικό όπου ήμουνα με τα πολύχρωμα άμφιά μου, και ρωτώ το όνομά του. Μου το λέει και τον στέλνω να πάει στο ιερό να βάλει ένα ρασάκι και να έλθει δίπλα μου. Ήρθε λοιπόν και του έδωσα την πατερίτσα. Δεν την κρατούσα εγώ, την κρατούσε αυτός δίπλα, έβγαλε έναν υπέροχο εσωτερικό εαυτό και καμάρωνε. Το ίδιο το παιδί που η κοινωνία το περιφρονούσε μπορούσε η Εκκλησία να το τιμήσει. Στο τέλος, αντί να πάω για κέρασμα με τους επισήμους, κάθισα με το παιδί αυτό. Αυτός είχε πάει στο σχολείο μέχρι κάποιες τάξεις και μετά σταμάτησε γιατί είχε κάποια δυσκολία με τα μαθηματικά. Του έκανα μερικές ερωτήσεις. Ήταν απίθανος. Συνήθως τα παιδιά με Down δεν είναι καλά στα μαθηματικά. Επειδή είναι ευαίσθητος ο εσωτερικός τους κόσμος είναι καλά σε καλλιτεχνικούς τομείς. Τελικά οι γονείς του πείσθηκαν και τον έστειλαν να συνεχίσει το σχολείο, στο οποίο και πηγαίνει καλά.

Με το παιδί αυτό έχω αναπτύξει μία εξαιρετική φιλία. Σας διαβεβαιώνω ότι η συντροφιά μαζί του είναι πολύ ωφέλιμη για μένα από πολλές πλευρές. Εάν αυτό το παιδί είχε περάσει από διαδικασία προγεννητικού ελέγχου, που προφανώς δεν έκανε η μάνα του, σήμερα δεν θα υπήρχε. Η κοινωνία μας δέχεται μόνο τους τέλειους και όχι και αυτούς που προκύπτουν μέσα από ατέλειες….. Είναι μέσα στη φύση μας οι ατέλειες για να γεννούν την αγάπη, τη φροντίδα, τη μέριμνα. Μια κοινωνία που αρνείται τις ατέλειες καταντάει να είναι τόσο σκληρή. Σκληρά αποφασίζει μία έκτρωση, σκληρά αντιμετωπίζει και κάποιον που αρνούμενος να διακόψει μια κύηση επιλέγει το ενδεχόμενο ενός παθολογικού παιδιού.

Είναι τόσο όμορφο να σεβαστούμε τη ζωή και μέσα από την ατέλειά της. Δυστυχώς είναι ευγονική η αντίληψή μας και ευθανασιακή. Θέλουμε το βόλεμα πάρα πολύ και θυσιάζουμε το μυστήριο της ζωή στο βωμό της κατά τη γνώμη μας ποιότητάς της. Για φανταστείτε ας πούμε η Εκκλησία να μπορούσε να αγκαλιάσει τον πόνο, την ανάγκη, να προστατεύσει τη ζωή με τέτοιου τύπου σύγχρονους τρόπους και να αναδείξει την αγάπη και τον σεβασμό στην κοινωνία μας!

Προ μηνών είχα πάει σε ένα τέτοιο ίδρυμα, στην Κάντζα, όπου είδα παιδιά με νοητική στέρηση και αυτισμό. Εκεί γνώρισα έναν σαρανταπεντάρη, ο οποίος στεκόταν καθισμένος ανέκφραστος με το κεφάλι κατεβασμένο. Αυτός είχε το χάρισμα να του αναφέρεις μια τυχαία ημερομηνία και να σου λέγει την αντίστοιχη μέρα. Άρχισα λοιπόν να βάζω ημερομηνίες από γεγονότα που ήξερα, πότε παρουσιάστηκα στο στρατό, πότε πήρα το διδακτορικό μου, πότε χειροτονήθηκα. Σε λιγότερο από τρία δευτερόλεπτα, εύρισκε τις αντίστοιχες μέρες της εβδομάδας. Όπως μου είπαν οι εκπαιδευτές, τέτοιου τύπου άνθρωποι, μπορούν να παρουσιάζουν σπάνιες δεξιότητες και ικανότητες.

Επίσης, μια κοινωνία που δεν μπορεί να δεχτεί αυτούς που προκύπτουν από τη γέννησή τους με αναπηρίες πώς θα αγκαλιάσει αυτούς που κατά την πορεία της ζωής τους εμφανίζουν προβλήματα; Στην πραγματικότητα και αυτούς δεν τους θέλει. Είναι σκληρή η κοινωνία μας. Εμείς καλούμαστε να πούμε τη γνώμη μας, και την λέμε, και καλά κάνει η Εκκλησία να διατυπώνει τέτοιες απόψεις, για να ακούγεται και μια φωνή σεβασμού άλλου είδους και άλλου ήθους. Συμφωνώ ότι αυτό πρέπει να γίνεται δίχως σκληρότητα και εισαγγελικό ύφος, αλλά με σεβασμό και κατανόηση και αγάπη προς το γεγονός της ζωής, ιδίως σε αυτές τις δύσκολες φάσεις.

Ερώτηση: Πες τε μας κάτι για τα βλαστοκύτταρα. Τι είναι τα βλαστοκύτταρα και πώς μπορούμε να τα αξιοποιήσουμε;

Απάντηση: Ακούστε μερικά ωραία πράγματα. Οι γυναίκες έχετε πολύ λίγα ωάρια από την εμβρυϊκή ακόμη ηλικία. Κάθε γυναίκα θα εμφανίσει περίπου 400 ώριμα ωάρια στη ζωή της. Μόλις γεννιέται ένα κοριτσάκι έχει μέσα του καμιά δεκαριά χιλιάδες ωάρια και από αυτά θα ωριμάσουν 400, ένα κάθε μήνα. Αυτά είναι όλα. Τα παραγωγικά λοιπόν χρόνια μιας γυναίκας είναι το ισοδύναμο των 400 μηνών, δηλαδή 35 χρόνια. Τι ωραίο πράγμα, τι σοφό, τι ευλογημένο.

Δεύτερη ιδιότητα. Το ωάριο είναι το μεγαλύτερο κύτταρο του ανθρώπινου σώματος. Και μάλιστα δεν καταψύχεται. Ενώ καταψύχεται το έμβρυο και το σπέρμα, αυτό δεν μπορεί να καταψυχθεί. Αυτός είναι ο λόγος που στη διαδικασία της τεχνητής γονιμοποίησης, κάνουμε  τη γονιμοποίηση αμέσως, ώστε τα έμβρυα που θα προκύψουν να μπορούμε να τα καταψύξουμε.

Αντίθετα, στον άνδρα συνεχώς δημιουργείται σπέρμα μέχρι και προχωρημένη ηλικία, περιέχει εκατοντάδες εκατομμυρίων σπερματοζωάρια και καταψύχεται. Τελικά κατά τη στιγμή της γονιμοποίησης ένα ωάριο πολιορκείται από μερικές χιλιάδες σπερματοζωάρια, μέχρι τη στιγμή που το ένα από αυτά διαπεράσει την κυτταρική μεμβράνη του ωαρίου, οπότε όλα τα άλλα παραιτούνται. Από την πολλαπλότητα των επιλογών φθάσαμε στην μία αμετάκλητη γενετική πορεία. Ίσως αυτή η στιγμή να είναι πιο σημαντική και από τη σύντηξη των πυρήνων που ακολουθεί. Κανείς δεν ξέρει πώς και γιατί τα άλλα παραιτούνται.

Εμένα μ’ αρέσει πολύ αυτό. Και από κοινωνική άποψη. Μόλις μια κοπέλα κι ένα αγὀρι κάνουν μία σχέση, οι άλλοι πρέπει να φύγουν από γύρω. Δεν τα κατάφερες; κάτσε στην ακρούλα, βρες άλλο πρόσωπο. Αυτό είναι δική μου αναλογία, λίγο αυθαίρετη, αλλά μου αρέσει.

Επιστρέφουμε στη βιολογία. Σε μια-δυο ώρες γίνεται η σύντηξη των πυρήνων. Ενώνονται και δεν ξαναχωρίζουν. Μετά από μερικές ώρες γίνεται η πρώτη μίτωση, η πρώτη διαίρεση, από το ζυγωτό προκύπτουν 2 κύτταρα, τα 2 γίνονται 4, 8, 16, μέχρι 128, 256 και έτσι δημιουργείται η βλαστοκύστη. Στην αρχή όλα τα κύτταρα είναι ίδια μεταξύ τους. Αυτά ονομάζονται βλαστοκύτταρα και φτιάχνουν τη βλαστοκύστη. Μετά από κάποια φάση, αρχίζει η λεγόμενη διαφοροποίηση, κάποια εξ αυτών διαμορφώνονται σε ηπατικά κύτταρα για να κάνουν το ήπαρ, κάποια άλλα γίνονται στομαχικά, άλλα σκελετικά, εγκεφαλικά και φτάνουμε στην έκτη εβδομάδα και έχουμε ένα πολύ μικρό έμβρυο με όλα τα όργανά του, ένα τέλειο ανθρωπάκι. Έχει καρδιά, κάποια υποτυπώδη χεράκια, ποδαράκια, είναι «εξεικονισμένο».

Τα πρώτα λοιπόν κύτταρα πριν από τη διαφοροποίηση είναι όλα ίδια και έχουν μέσα τους όλα όλες τις δυνατότητες, να γίνουν δερματικά, να γίνουν εγκεφαλικά, να γίνουν σκελετικά. Σε εκείνη τη φάση είναι ολοδύναμα, μπορούν δηλαδή να δώσουν απ’ όλα τα είδη. Αυτό σημαίνει πως μέσα τους έχουν μια τεράστια μυστική δύναμη. Αυτή τη δύναμη θα θέλαμε να την αξιοποιήσουμε. Αυτή είναι η πρόκληση της έρευνας στα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα.

Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα. Μόλις αφαιρέσουμε ένα βλαστοκύτταρο καταστρέφεται το υπόλοιπο έμβρυο. Δεν μπορεί τότε να ζήσει με μείον ένα. Το κάθε βλαστοκύτταρο είναι απαραίτητο για τη ζωή του εμβρύου, έστω και αν όλα είναι ολοδύναμα. Επιτρέπεται να κατα­στρέψουμε ένα έμβρυο, να σκοτώσουμε έναν άνθρωπο στο εμβρυϊκό στάδιο, προκειμένου να κάνουμε μια σημα­ντική ιατρική έρευνα; Και αν ναί, τότε γιατί δεν μπορούμε να κάνουμε το ίδιο με έναν άνθρωπο αφότου γεννηθεί, προκειμένου να βοηθηθούν με πειράματα επάνω του πολλοί περισσό­τεροι; Εδώ βρίσκεται το ηθικό πρόβλημα.  

Κάποιοι ισχυρίζονται ότι στη φάση αυτή δεν μπορούμε να μιλάμε για άνθρωπο αλλά για ένα άθροισμα κυττάρων. Επίσης ούτε πονάει. Τελικά εκτός από τα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα, οι ερευνητές τελευταία έχουν βρει και άλλα στη μύτη, στο δέρμα, στα δόντια με πολύ ενδιαφέ­ρουσες ιδιότητες και σημαντικές δυνατότητες. Μάλιστα, κάποιοι γιαπωνέζοι προσπαθούν να τα «ζαλίσουν» λιγάκι και από πολυδύναμα να γίνουν ολοδύναμα. Με την έρευνα αυτήν τελικά ελπί­ζουμε ότι θα προχωρήσει η έρευνα για τις νόσους του Πάρκινσον, του Αλτσχάιμερ κ.ά.

Το βιοηθικό πρόβλημα λοιπόν των βλαστοκυττάρων βασικά συνδέεται με την καταστροφή ή όχι των εμβρύων από τα οποία θα αφαιρεθούν.

Από την άλλη πλευρά και η βιομηχανία των βλαστοκυττάρων αποτελεί μια πολύ κερδοφόρα επιχειρηματική δραστηριότητα. Για φανταστείτε, στην Ελλάδα έχουμε περίπου 100.000 γεννήσεις. Σε όλες αυτές γίνεται σύσταση για φύλαξη του ομφαλοπλακουντιακού υγρού. Αν για κάθε περίπτωση η φύλαξη κοστίζει 2000 με 4000 €, αντιλαμβάνεται κανείς την οικονομική διά­σταση του θέματος. Από την άλλη πλευρά, η πιθανότητα να μπορέσουμε να τα αξιοποιήσουμε αυτά είναι κάτω του 1%. Η δε πιθανότητα μελλοντικά να αξιοποιηθούν καλύτερα, παρά τα ποσοστά του 80% που επικαλούνται οι εταιρείες, είναι πολύ χαμηλότερη.  Το ενδιαφέρον είναι ότι από τις 25 ιδιωτικές τράπεζες ομφαλοπλακουντιακού υγρού στην Ευρώπη οι 15 λειτουργούν στην Ελλάδα. Και το πιο παράξενο ότι στη χώρα μας την έκτρωση την καλύπτει η ασφάλεια, ενώ τον τοκετό όχι. Δυστυχώς αυτή είναι η πραγματικότητα.

Ερώτηση: Παρατήρησα ότι ασχοληθήκατε με τη Θεολογία αρκετά αργότερα, αν δεν κάνω λάθος, από τις σπουδές σας πάνω στη Φυσική. Πώς προέκυψε αυτή η ανάγκη να ασχοληθείτε;

Απάντηση: Μου ήρθε από μέσα, μου προέκυψε, όπως λέτε. Η λέξη «προέκυψε» είναι πολύ καλή. Κανείς δε μου έβαλε την ιδέα. Κανείς δεν φταίει για τις δικές μου επιλογές. Τώρα, το ερώτημα είναι πώς μου ήρθε. Εγώ πέρασα έξι χρόνια μιας απαλής αθεΐας, δηλαδή μιας ειλικρινούς αμφισβήτησης του Θεού. Δεν ήθελα με κανέναν τρόπο να μου φυτευθεί η πίστη ως συναισθηματική ανάγκη ή ως εγωιστικό ιδεολόγημα. Είχα απαίτηση από τον εαυτό μου ο Θεός να μου προκύψει ως εσωτερική βεβαιότητα. Βέβαια, υποψιαζόμουνα ότι η Εκκλησία κρύβει κάτι πολύ μεγάλο και πολύ δυνατό. Με μάγευε η εκκλησιαστική ποίηση και υμνολογία. Είναι κάτι το εκπληκτικό. Ήξερα πολύ καλά αρχαία ελληνικά από τις τελευταίες ακόμη τάξεις του Δημοτικού. Όταν, λοιπόν, πήγαινα στην εκκλησία, από μικρό παιδάκι καταλάβαινα τα λόγια και σταδιακά άρχισα να τα απολαμβάνω. Μου άρεσε πάρα πολύ και η λογοτεχνική διάσταση των κειμένων και οι έννοιες, οι ιδέες και τα νοήματα. Το ίδιο και με την Αγία Γραφή.  Άλλο όμως η ομορφιά και άλλο η αλήθεια. Δεν μπορούσα να πεισθώ για αυτήν την τελευταία. Είναι αληθινός ο Θεός ή μια όμορφη ιδεολογία; Όταν λοιπόν ήμουν στις τελευταίες τάξεις του Λυκείου και στα φοιτητικά μου χρόνια, επέτρεψα στον εαυτό μου να ζήσει μια πάλη ανάμεσα σε μια ειλικρινή αμφισβήτηση και σε μια ελεύθερη συγκατάθεση στον Θεό. Ή ο Θεός υπάρχει και του αξίζουν τα πάντα ή όχι και να τελειώνει το παραμύθι.

Πηγαίνοντας στο στρατό άρχισε να μου προκύπτει λίγο ο Θεός. Έβλεπα την απουσία του από τη ζωή των ανθρώπων και αυτό με τρόμαζε. Είναι πολύ τραγική κατάσταση για κάποιον η έλλειψη πίστης και σχέσης με τον Θεό. Όταν μετά πήγα στην Αμερική, στο τμήμα Αστροφυσική στο Harvard, ήμασταν 21 μεταπτυχιακοί φοιτητές, 48 καθηγητές, 162 διδάκτορες, 5 Νόμπελ. Εκπληκτικό περιβάλλον, αλλά και εγωισμός βουνό. Ο κάθε ένας αισθανόταν σαν να είναι το κέντρο του κόσμου. Μέσα σε όλους κι εγώ∙ είχα καβαλήσει το καλάμι και μάλιστα σε κατακόρυφη θέση. Ένοιωθα ότι ήμουν πολύ σπουδαίος, ίσως πιο ικανός από τους άλλους. Αρνιόμουν όμως τη συμμαχία με το ψέμα. Ήθελα να είμαι καλύτερος, όχι να νοιώθω και να το δείχνω. Αυτό δεν μου άρεσε καθόλου. Δεν μπορούσα να συμβιβαστώ, όπως πολύ περισσότερο δεν δέχομαι καθόλου τον εγωισμό, την αλαζονεία και την υπερηφάνεια φυσικά στην εκκλησία. Μου αρέσει και μάλιστα πολύ η ταπείνωση, η αυθεντική σεμνότητα και μετριοπάθεια. Έτσι άρχισε να μη μου αρέσει ο εαυτός μου ούτε η νοοτροπία του συστήματος∙ να με μαγεύει όμως αυτός ο αντίλογος της ταπείνωσης.

Αργότερα αποφάσισα να στραφώ σε τομείς βιοϊατρικούς από την οπτική της Φυσικής και της Τεχνολογίας. Πήρα άδεια από το Ηarvard, πήγα στο τμήμα Μηχανολόγων στο ΜΙΤ, προκειμένου να ασχοληθώ με τη μηχανική των ρευστών, παρακολούθησα και ένα πρόγραμμα ιατρικών σπουδών στην Ιατρική Σχολή του Ηarvard, όλα αυτά με σκοπό να περιγράψω τη ροή του αίματος μέσα στο ανθρώπινο σώμα, τους μηχανισμούς συγκλείσεως των βαλβίδων της καρδιάς, τεχνητές αρτηρίες, επινόηση νέων χειρουργικών τεχνικών στα αγγεία, πράγματα πολύ ενδιαφέροντα και όμορφα, και έβαλα ένα στόχο που νόμιζα πως αν τον πετύχαινα θα ήμουν ο πιο ευτυχισμένος άνθρωπος του ...σύμπαντος. Και το πέτυχα. Την 1η Φεβρουαρίου του 1983. Μάλιστα ήταν πολύ περισσότερο απ’ ό,τι φανταζόμουνα. Ήταν σα να βάζεις ένα στόχο να πας κάπου και μόλις φτάσεις ν’ αντιληφθείς πως ήταν πολύ περισσότερο αυτό που βρήκες από ό,τι προσδοκούσες. Παρά ταύτα δε με γέμισε η επιτυχία μου. Ένοιωθα ότι είχα κι άλλον χώρο μέσα μου, ήθελα κι άλλο πράγμα, δεν είχα πλήρωμα. Εκείνο τον καιρό ψαχνόμουνα με τα της Εκκλησίας. Διάβαζα για hobby την πολιτεία του Πλάτωνα -μου άρεσε πολύ η έννοια του «αρίστου», «το ποιείν την πόλιν μίαν». Ασχολούμουν με τη Φυσική, κυρίως την Κοσμολογία, διάβαζα και τα κείμενα του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Σε όλα αυτά με μάγευε η έννοια της ενότητας, της αρμονίας, της ισορροπίας. Επίσης το γεγονὸς ότι μέσα στη φύση υπάρχει το ορατὸ και το καταληπτό, υπάρχει και το αθέατο και το ακατάληπτο. Και το μυστικό κρύβεται στα δεύτερα. Δίπλα σε αυτά, η λογική της Εκκλησίας πραγματικά με προκαλούσε. Μου φαινόταν λίγο ...τρελλή λογική: «Οποιος θέλει να είναι πρώτος πρέπει να είναι τελευταίος», λέει ο Χριστός.  «Αν θέλεις να κερδίσεις τη ζωή σου πρέπει να τη χάσεις», «τα μωρά του κόσμου εξελέξατο ο Θεός», επαναλαμβάνει η Γραφή. Βλέπω τον εσταυρωμένο και επιγράφεται «ο Βασιλεύς της δόξης»∙ πώς είναι δυνατόν να είναι νικητής ένας ηττημένος;

Όλη αυτή η προβληματική αποτέλεσε τον σπόρο για την απόφασή μου να ασχοληθώ με το αθέατο, με το ακατάληπτο, με το όμορφα τρελλό. Και δεν το μετάνοιωσα καθόλου. Σας είπα και προηγουμένως: Ή ο Θεός υπάρχει και του αξίζουν τα πάντα ή όχι και να τελειώνει το παραμύθι. Και υπάρχει... Νομίζω του έδωσα τα πάντα. Του αξίζει και αξίζει ο εαυτός μας για τέτοια επιλογή. Είμαστε πολύ περισσότερο από 50 ή 60 κιλά κρέατος, από 50 ή 60 χρόνια ζωής, από λίγη εξυπνάδα και μερικά χαρίσματα. Αυτό που αξίζει είναι το κυνήγι της αλήθειας του Θεού.

Ερώτηση: Στο χειροτονητήριο λόγο σας λέτε, «αισθάνομαι πως το όραμα της προσωπικής μου κλήσεως αυτό που με μεταμόρφωσε από επιστήμονα σε ιερέα και μοναχό έχει πλέον απομυθοποιηθεί χωρίς να καταλάβω πώς, ο στόχος έχει νοθευτεί από το μικρόβιο της υποχώρησης έχει αλλοιωθεί από τον εσωτερικό συμβιβασμό». Τι εννοείτε;

Απάντηση: Εγώ ήθελα να γίνω μοναχός και ξαφνικά με πήρανε και με κάνανε Δεσπότη. Άλλο πράγμα είναι να κυνηγάς τον Θεό σε μια έρημο και άλλο να ασχολείσαι με την καθημερινότητα, έστω και αν αυτή είναι εκκλησιαστική. Άλλο πράγμα είναι να κρύβεται η ομορφιά της ζωής σου στη θέση του τελευταίου και του άγνωστου, του φτωχού και του άσημου και άλλο να έχεις καταντήσει ...επίσημος. Στην πρώτη περίπτωση είσαι σαν μαύρη τρύπα, ζεις την ένταση της βαρύτητας. Στη δεύτερη κινδυνεύεις πολύ να φαίνεσαι χωρίς να είσαι. Όταν λέω, λοιπόν, ότι απομυθοποιήθηκε το όραμά μου, εννοώ ότι για άλλο ξεκίνησα, άλλο με συγκινούσε, και κάτι άλλο προέκυψε στο δρόμο. Αυτό ήταν όλο.

Ερώτηση: Έχετε μετανιώσει για κάποιες επιλογές σας;

Απάντηση: Για τίποτα. Τελικά, ούτε που έγινα Δεσπότης. Χαίρομαι πάρα πολύ που είμαι μαζί σας, παιδιά, μα πάρα πολύ. Και ίσως αυτό έγινε επειδή είμαι δεσπότης. Πιθανόν, αλλιώς να έχανα την ευκαιρία. Ίσως μίλησα πολύ, αλλά αισθάνομαι ότι πήρα και πολλά. Εγώ μίλησα με τη γλώσσα∙ εσείς με τα πρόσωπα, με το βλέμμα σας, με την παρουσία σας ίσως περισσότερο.  Η επικοινωνία μας ήταν αληθινή, δεν έχει ψευτιά και υποκρισία. Εγώ δεν μίλησα για να δείξω τον εαυτό μου κάπως αλλά για να δώσω τον εαυτό μου όπως είναι. Θα ήταν πολύ ωραίο να καθόμουνα σε μια τρύπα χαμένος, χωμένος σε μια σπηλιά, σωστά χαμένος και χωμένος. Αλλά και αυτό που κάναμε μαζί ήταν υπέροχο. Δε μετάνιωσα καθόλου.

Ερώτηση: Πάντως να είστε στην τρύπα είναι εγωιστικό. Ενώ εδώ πέρα, έτσι δεν είναι; κάτι δίνετε, εκεί τι δίνετε σε ποιόν; μόνο σε σας.

Απάντηση: Όχι, κάνετε λάθος, θα έρθετε την άλλη φορά να σας πω τι σημαίνει καλά χωμένος σε μια τρύπα. Είναι απίθανο. Εκεί δεν δίνεις μόνο∙ κυρίως δίνεσαι όλος.

Ερώτηση: Αυτό πρέπει να είναι ιδιαίτερα μεγάλη πρόκληση για ένα σκεπτόμενο άνθρωπο.

 Απάντηση: Είναι όντως μεγάλη η πρόκληση αλλά θα αποφύγω τη λέξη «σκεπτόμενος» άνθρωπος. Η ησυχία δεν είναι για να σκέπτεσαι αλλά για να ζεις. Άλλο στοχασμός και άλλο βίωμα. Ο στοχασμός είναι για τους έξυπνους, το βίωμα του Θεού για τους ταπεινούς. Ο στοχασμός μπορεί να σε ζαλίσει, η ταπείνωση μόνο φωτίζει και ελευθερώνει. Εσείς, βέβαια, να κοιτάξετε να βάλετε τώρα γερά θεμέλια στις σπουδές σας, για να μπείτε στην αλήθεια της ζωής μέσα από την πόρτα της ομορφιάς της. Άλλο πράγμα είναι να μπείτε από τη γκαραζόπορτα των αποτυχιών ή των βασάνων και άλλο από την πύλη της επιτυχίας, της χαράς και της ομορφιάς. Και αυτό σας εύχομαι, να πάτε καλά στις σπουδές σας, να έχετε επιτυχία στις άχαρες αυτές εξετάσεις, τις Πανελλαδικές, που ετοιμάζεστε να δώσετε και να προσέξετε τα χοντρά λάθη στη ζωή σας, και τα άδικα, τα λάθος λάθη, αυτά που μπορείτε και να αποφύγετε, αυτά που έχουν ισόβιες και αθεράπευτες συνέπειες. Μην κάνετε ότι κάνουν οι πολλοί, θα την πατήσετε χωρίς λόγο. Κάνετε αυτό που σας έρχεται, που το επιλέγουν ίσως δυστυχώς λίγοι, θα ευτυχίσετε, θα ξεχειλίσετε και από τα αυτιά σας. Και αν σε κάποια στροφή της ζωής σας βρείτε κάτι υγιές από την Εκκλησία -που υπάρχει πολύ-, μην το περιφρονήσετε∙ είναι απίθανο θησαυροφυλάκιο η σωστή Εκκλησία. Αυτό που απορρίπτετε να ξέρετε δεν είναι η αληθινή εκκλησία. Αυτήν οι περισσότεροι την αγνοούμε.

Ερώτηση: Τώρα είναι σωστή;

Απάντηση: Δεν ξέρω αν είναι σωστή, ξέρω όμως ότι βγάζει αλήθεια. Εγώ περιμένω τώρα τη μεγάλη Σαρακοστή και τρελαίνομαι. Μπορώ να θηλάσω το καλύτερο γάλα αυτήν την περίοδο. Δεν έχω τηλεόραση, δε βλέπω, δεν ακούω ραδιόφωνο, δε διαβάζω εφημερίδες, τίποτα μόνο στο internet μπαίνω λίγο και ξέρω πού θα μπω. Συντηρώ με τον καλύτερο τρόπο τις γνώσεις μου τις επιστημονικές, ξέρω σήμερα η φυσική πού πάει, η γενετική μηχανική, η πληροφορική, η νανοτεχνολογία, οι βιοεπιστήμες ό,τι μου χρειάζεται, τα επιτεύγματα της σύγχρονης τεχνολογίας. Δεν μπορώ να κάνω έρευνα αλλά ξέρω την κατεύθυνση της έρευνας, τι σκηνικό δημιουργείται. Είναι πολύ ωραίο αίσθημα. Παρά ταύτα, επιτρέψτε μου να σας πω ότι οι αλήθεια που κρύβει η Εκκλησία για τη ζωή και τον Θεό είναι απείρως αυθεντικότερη και περισσότερη από αυτήν που προσφέρει η επιστήμη και η σύγχρονη κοινωνία.

Ερώτηση: Είσθε ευτυχισμένος, γεμάτος;

Απάντηση: Εσένα πώς σου φαίνεται;

Πολύ.

Απάντηση: Μην ξεχάσετε όμως ό,τι σας είπα. Αν με αυτή μας την επικοινωνία μπορέσετε να πάρετε λίγη ευτυχία κι εσείς, ε! τότε θα είμαι πολύ πιο ευτυχισμένος.

Ερώτηση: Να σας κάνω μια ερώτηση; Είναι για τα πράγματα που γίνονται σήμερα. Απλά με τον προηγούμενο Αρχιεπίσκοπο είχαμε δει ότι η Εκκλησία προσπαθούσε όσο γινότανε να συμμετέχει στα πολιτικά δρώμενα και στις πολιτικές αποφάσεις, τώρα με το νέο Αρχιεπίσκοπο βλέπουμε ότι κρατάει μια άλλη στάση, εσείς ποια πιστεύετε ότι πρέπει να είναι πραγματικά η σχέση κράτους εκκλησίας;

 Απάντηση: Νομίζω ότι πήγαμε ν’ ανεβούμε στο γάιδαρο και πέσαμε από την άλλη μεριά. Ας περιμένουμε, όμως. Είναι νωρίς για να αξιολογήσουμε τη νέα προσέγγιση που θα προκύψει. Αυτό που μπορούμε να πούμε είναι ότι αυθεντική είναι η Εκκλησία όταν περισσότερο κρύβει τον πλούτο της παρά δείχνει τα έργα της, που ξέρει να σιωπά παρά να μιλάει. Από την άλλη πλευρά, η Εκκλησία δεν πρέπει να δειλιάζει, να κάθεται στην άκρη, να αμηχανεί. Η Εκκλησία πρέπει να ομολογεί την αλήθεια, να στηρίζει τον αδικούμενο, να συντηρεί τις αξίες, να τολμά, ίσως κάποτε και να ελέγχει. Υπάρχει μια πολύ ωραία αρετή που λέγεται διάκριση, να γνωρίζει κανείς πώς να είναι καινοτόμος, τολμηρός, αληθινός, αυθεντικός και ταυτόχρονα σεμνός, μετριοπαθής, ταπεινός μη επιδεικτικός. Αν η συνεσταλμένη παρουσία, αντί να οφείλεται σε αξιοπρέπεια και σεβασμό, προέρχεται από μειονεξία, αυτό δεν είναι υγιές. Αν πάλι η τόλμη και παρεμβατικότητα κρύβει εγωισμό, τότε μόνο ζημιά κάνει. Τελικά, το μεγάλο είναι να είναι κανείς αληθινός. Και η αληθινότητα κρύβεται πίσω από υγιείς ισορροπίες.

Ερώτηση: Θεωρείτε δηλαδή ότι πρέπει να υπάρξει μια μεσότητα όσον αφορά το ρόλο της εκκλησίας στα τεκταινόμενα;

Απάντηση:  Εγώ πιστεύω ότι πρέπει να υπάρχει και μεσότητα και ακρότητα και κυρίως διάκριση. Η μεσότητα όπως τη λες εσύ είναι το μέτρο, η εξισορρόπηση πραγμάτων, οι ωραίες αναλογίες. Αν στο αυγολέμονο η μητέρα σας βάζει πολύ λεμόνι ή πολύ αυγό θα κόψει. Πρέπει να βάλει σωστές αναλογίες, αυτό είναι το μέτρο. Αλλά υπάρχει και μια ακρότητα. Θεός, Εκκλησία χωρίς τρέλα δεν γίνεται. Εμένα η ζωή μου έχει ακρότητα, έκανα κάτι ακραίο. Δε ρώτησα κανέναν, ανέλαβα την ευθύνη μου και πήδηξα στο κενό. Η ζωή πρέπει να έχει και τη σύνεση του μέτρου και την τόλμη του ανυποχώρητου. Αυτά δεν αποτελούν αυτοσκοπό. Δεν θέλουμε να δείξουμε κάτι. Μόλις ξεκινάς να παραστήσεις, παύεις να είσαι.  

Ερώτηση: Δίνεται δηλαδή έμφαση στο ποιμαντικό έργο της Εκκλησίας και στο σιωπηλό έργο της δηλαδή το άνοιγμα προς το συνάνθρωπο;

Απάντηση: Αυτό είναι κάτι άλλο, επίσης σημαντικό. Λέει ένας από τους πολύ μεγάλους ησυχαστές της Εκκλησίας: «ουδείς δύναται σωθείναι ει μη δια του πλησίον», δηλαδή δεν μπορεί κανείς να φωτισθεί μέσα του και να σωθεί παρά μόνο μέσα από τον διπλανό του, τον συνάνθρωπό του. Είναι μεγάλη ευλογία ο συνάνθρωπος, ιδίως ο άρρωστος, ο περιφρο­νημένος, ο δύσκολος. Ο άλλος δεν είναι ...άλλος. Είναι συν-άνθρωπος, κοντινός, πλησίον, είναι αυτός με τον οποίο πορευόμαστε και μαζί και κοντά. Είναι επίσης αδελφός, από την ίδια «δελφύν», την ίδια μήτρα. Είναι επίσης αδελφός του Θεού, συγγενής Του. Αύριο το Ευαγγέλιο είναι απίθανο. Λέγει ο Χριστός στους μαθητές του: «κοιτάξτε η ζωή δεν τελειώνει εδώ, αλλά θα σας κρίνει όλους ο Θεός με ένα άλλο πνεύμα. Όχι ανάλογα με την εξουσία και τις ικανότητές σας αλλά ανάλογα με την αγάπη στο συνάνθρωπό σας. Τότε θα πει στους δίκαιους: πείνασα και μου δώσατε να φάω, δίψασα και μου δώσατε να πιω, ήμουν στη φυλακή και ήρθατε να με επισκεφτείτε, ήμουν γυμνός και με ντύσατε, ήμουν ασθενής και με επισκεφτήκατε, ήμουν ξένος και με περιμαζέψατε. Τότε θα γυρίσουν αυτοί και θα του πουν: Κύριε, πότε έγιναν αυτά, πότε σε είδαμε σε αυτή την κατάσταση και σου φερθήκαμε έτσι; Και τότε Εκείνος θα τους απαντήσει: εφόσον το κάνατε αυτό σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους αδερφούς μου σε μένα το κάνατε».

Άρα στο πρόσωπο το δικό σας εικονίζεται ο Θεός, και όταν έρθετε εσείς, τα καλά παιδιά του Βαρβακείου, ή ένας ναρκομανής, ή ένας άρρωστος, ή ένα αλητόπαιδο, ή ένα καλό παιδί, ή ένας δεν ξέρω και γω τι, όλοι είναι αδέλφια του Θεού, ένα παιδί με Down, ένα παιδί με νοητική υστέρηση που θορυβεί στην εκκλησία και κουνιέται επειδή είναι υπερκινητικό, και αυτό περισσότερο είναι παιδί του Θεού. Ας κάνει φασαρία, ας κάνει και ζημιές, ας του ξεφεύγουν και άπρεπες λέξεις, αυτό το παιδί είναι που πρέπει να το αγκαλιάσουμε με υπομονή. Ο δικός μας ψίθυρος είναι φασαρία, η ταραχή που αυτό δημιουργεί είναι ευλογία. Με αυτήν την έννοια το να καταλάβουμε τι αξία έχει καθένας που βρίσκεται κοντά μας, πώς μπορεί να λειτουργήσει ως ευκαιρία στη ζωή μας για κάτι μεγάλο, αυτό αποτελεί πνευματική ευστροφία.

Εγώ χαίρομαι πολύ που ήρθατε και γνωριστήκαμε. Σας δέχτηκα σαν παιδιά μου. Το απεύχομαι, αλλά μπορεί να μην ξαναδιασταυρωθούν τα βλέμματά μας. Παρά ταύτα είναι μεγάλη μου χαρά και σας λέω, εάν και όποτε θέλετε και όπου με βρείτε, χτυπήστε την πόρτα, δεν υπάρχει μεγαλύτερη χαρά για μένα να σας δώσω ό,τι έχω, και νομίζω αυτό να κάνετε και σεις και ας σας λένε ότι θα χάσετε, μόνο θα κερδίζετε στη ζωή. Χάρηκα πολύ, σας ευχαριστώ που πήρατε την πρωτοβουλία. Σας ευχαριστώ γιατί ήσασταν άγνωστοι σε μένα και τελικά γίνατε μεγάλη ευλογία για μένα. Σας εύχομαι κάθε επιτυχία στις εξετάσεις σας.

 


 

Συνέντευξη τοῦ Μητροπολίτου Μεσογαίας καὶ Λαυρεωτικῆς κ. Νικολάου, στὸν Αἰμίλιο Πολυγένη 


Romfea.gr,
 21.12.2009



Αιμ. Πολ.: Τον τελευταίο καιρό η Εκκλησία γίνεται αποδέκτης μιας επίμονης και σκληρής κριτικής. Τι βαθύτερο σημαίνει αυτό για σας;

Σεβ. Μ. Ν.: Τίποτε το ιδιαίτερο. Αυτό είναι περιοδικό φαινόμενο σύνηθες στην ιστορία της Εκκλησίας από το οποίο πάντοτε έβγαινε μόνον ωφελημένη και δυνατή. Για την Εκκλησία το πρόβλημα δεν είναι η πολεμική∙ το πρόβλημα είναι ο έπαινος και ο συμβιβασμός της. Προσωπικά νοιώθω δύσκολα με τη συνέπειά μας ως Εκκλη­σίας. Νομίζω ότι έχουμε αρκετά απομακρυνθεί από τη διδασκαλία του Ευαγ­γελίου και των Πατέρων μας. Σκοπός της Εκκλησίας είναι ο εξαγιασμός, η καλλιέρ­γεια των αρετών και της πίστεως, η προσέγγιση του Θεού, η σχέση και η κοινωνία μαζί Του.
Αν θέλαμε να αποδώσουμε δίκαιο, θα έπρεπε εμείς οι άνθρωποι που αγα­πούμε την Εκκλησία να ομολογήσουμε ότι δεν είμαστε σε καλό δρόμο. Υπό αυτήν την έννοια, όσοι μιλούν επικριτικά για μας εν μέρει έχουν δίκιο, έστω και αν τα όσα λέγονται στηρίζονται και σε λάθος αντίληψη και συχνά αρνητικές προκαταλήψεις.

Αιμ. Πολ.: Θεωρείτε ότι το κοινωνικό έργο της Εκκλησίας αξιολογείται σωστά από τους φορείς της πολιτείας;

Σεβ. Μ. Ν.: Ασφαλώς, όχι. Αλλά η ευθύνη είναι κατά κύριο λόγο δική μας. Δεν έχουμε βοηθήσει την κοινωνία να μας καταλάβει. Ούτε η γλώσσα μας επιτρέπει να μας γνωρίσουν. Όσον όμως αφορά στο κοινωνικό έργο της Εκκλησίας, οι επικριτές της είτε το αποσιωπούν, είτε το αγνοούν, είτε το υποτιμούν.
Θα ήθελα στο σημείο αυτό να κάνω μία απαραίτητη διευκρίνηση. Το κοινωνικό έργο δεν αποτελεί σκοπό της Εκκλησίας. Η Εκκλησία δεν είναι κοινωνικός οργανισμός· είναι πνευματικός. Τα μοναστήρια και οι ναοί είναι πιο κοντά στον σκοπό και την απο­στολή της -έστω και αν υποθέσουμε ότι δεν προσφέρουν κοινωνικό έργο- παρά τα κοινωνικά ιδρύματα. Τα δεύτερα αποκτούν αξία όταν εξαγιάζουν τους διακονούντες και όχι όταν μόνον λύνουν το πρόβλημα των διακονουμένων.
Παρά ταύτα, οι μεγάλοι μας άγιοι καλλιέργησαν την κοινωνική προσφορά ως αποτέλεσμα έμπρακτης αγάπης προς τον αδελφό, στηριζόμενοι στα λόγια του Κυρίου «επείνασα και εδώκατέ μοι φαγείν, εδίψησα και εποτίσατέ με, ξένος ήμην και συνηγάγετέ με, γυμνός και περιεβάλετέ με, ησθενησα και επεσκέψασθέ με, εν φυλακή ήμην και ήλθετε προς με... και εφ' όσον εποιήσατε ενί τούτων των ελαχίστων εμοί εποιήσατε».
Στη βάση αυτής της διδασκαλίας ο Απόστολος Παύλος έγραψε τον ύμνο της αγάπης, οι χριστιανοί της Καρχηδόνας εξάλειψαν με την αυτοθυσία τους την επιδημία της πανώλης, ο Μέγας Βασίλειος έκανε την Βασιλειάδα, και ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσό­στομος είπε: «εάν πηγαίνοντας στην Εκκλησία συναντήσεις έναν φτωχό, πάρτον σπίτι σου· κάνεις το σπίτι σου ναό. Βάλτον να καθίσει στο τραπέζι σου· κάνεις το τραπέζι σου αγία Τράπεζα. Δώστου να φάει από το φαγητό σου· κάνεις το ψωμί και το κρασί σου θεία κοινωνία».

Αιμ. Πολ.: Πώς όμως όλο αυτό συμβαδίζει με την αμύθητη περιουσία που τελικά έχει;

Σεβ. Μ. Ν.: Όχι και αμύθητη. Αυτό είναι μεγάλος μύθος. Επιτρέψτε μου όμως να πω ότι η Εκκλησία δεν αντλεί την αξία της ούτε από την περιουσία της, ούτε από την κοινωνική δύναμη και επιρροή της, ούτε από το ότι είναι ΝΠΔΔ, ούτε καν από το παρελθόν της ούτε και από το παρόν της. Την αντλεί από τον ίδιο τον Θεό και την επιβεβαιώνει με τη διαχρονικότητά της. Η κατ' εξοχήν περίοδος της δόξας της ήταν η περίοδος των διωγμών. Ούτε περιουσία είχε ούτε αναγνώριση ούτε κρατική υποστήριξη.
Η περιουσία της παρά ταύτα αποτελεί ιερό απόκτημα ανεξάρτητα από το μέγεθός της η από την αξιοποίησή της. Δεν είναι ιερή επειδή ανήκει στην Εκκλησία, αλλά επειδή αποτελεί καρπό προσφοράς πίστεως στον Θεό και εμπιστοσύνης προς τη διδασκαλία και το έργο της. Γι' αυτό και έχει την ευθύνη της διαχείρισής της. Της δωρήθηκε· δεν την απέκτησε ως εταιρεία. Η ευθύνη της είναι μεγάλη γιατί δεν είναι δική της. Η σχέση της Εκκλησίας με την περιουσία της δεν είναι σχέση κτητικότητας αλλά σχέση υπεύθυνης και ενώπιον του Θεού χρήσης. Αν κρατώντας την προσπαθεί να μη χάσει δύναμη, τότε δεν της χρειάζεται. Αν προσφέροντάς την δίνει έλεος και αγάπη, τότε καθώς μικραίνει η περιουσία της, αυξάνει ο θησαυρός της.

Αιμ. Πολ.: Αυτό όμως πώς θα μπορούσε να γίνει;

Σεβ. Μ. Ν.: Αυτό ήδη γίνεται. Η Εκκλησία έχει μερικά πολύτιμα στοιχεία που θα μπορούσε να τα προσφέρει στην πολιτεία, προκειμένου να βοηθήσει αποτελε­σματικά στην ανακούφιση πολλών συνανθρώπων μας. Και το κάνει.
Πρώτον∙ Έχει μία μοναδική διδασκαλία περί της αγάπης και της προσφοράς. Ποιός άλλος ως τώρα τόνισε ότι «μακάριόν εστι μάλλον διδόναι η λαμβάνειν»; η ότι «ο ελε­ών πτωχόν δανείζει Θεώ»; η ότι «ουκ εστιν άλλως σωθήναι ει μη δια του πλησίον»;
Δεύτερον∙ Διαθέτει το δίκτυο των ενοριών. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί άμεσα και εύκολα να κάνει μία «λογία», προκειμένου να συγκεντρώσει χρήματα για κάποιον συγκεκριμένο σκοπό. Αν προκύψει μία άμεση και επείγουσα ανάγκη σε κάποιον, ούτε ο Δήμαρχος μπορεί να εκταμιεύσει ούτε το κράτος να βοηθήσει. Τα παγκάρια και οι δίσκοι, που συχνά κατηγορούμε και ειρωνευόμαστε, αποτελούν τη μόνη απο­τελεσματική λύση.
Τρίτον∙ Εύκολα μπορεί να συνεγείρει ανθρώπους για εθελοντική προσφορά, διότι διαθέτει και το πνεύμα και τον μηχανισμό για κάτι τέτοιο.
Η Εκκλησία στην Ελλάδα, σε πρόσφατη αναφορά της Ιεράς Συνόδου διέθεσε φέτος 100 εκατ. Ευρώ για φιλανθρωπικούς σκοπούς και τρέφει με τα ενοριακά συσσίτιά της περίπου 35.000 ανθρώπους καθημερινά. Σε πρόσφατη δε αναφορά της Ιεράς Συνόδου, αναφέρεται ότι η Εκκλησία της Ελλάδος μέσω των ιερών Μητρο­πόλεων, των ενοριών και των ιερών μονών της συντηρεί περί τα 700 ιδρύματα.
Αυτό είναι λίγο; Μήπως το κάνει κανένας άλλος φορέας; Αυτό θα μπορούσε η πολιτεία να το αξιοποιήσει, προς μεγάλο όφελος των ενδεών κοινωνικών στρω­μάτων.

Αιμ. Πολ.: Στο φόντο αυτού πώς βλέπετε την φορολόγηση της Εκκλησίας;

Σεβ. Μ. Ν.: Ακατανόητη και μικρονοϊκή. Η πολιτεία πληρώνει ένα σωρό χρή­ματα στην Εκκλησία για μισθοδοσίες. Το ΕΤΑΚ έχει ανάγκη; Η Εκκλησία ανταποδίδει, όπως προ­α­νέφερα 100 εκατ. ΕΥΡΩ σε χρήμα και πολύ περισσότερα σε είδος. Και έχει δώσει το 95% της περιουσίας που είχε το 1833. Δίνει διαρκώς τη ζωή της στον λαό μας.
Θα ήθελα να υποβάλω τρία απλά ερωτήματα;

Ερώτημα 1ο:
Αυτό όλο δεν αποτελεί οικειοθελή προσφορά στην κοινωνία πολύ μεγαλύτερη και ανώτερη από την όποια φορολογία;

Ερώτημα 2ο:
Αν η βαριά φορολόγηση εμποδίσει την Εκκλησία να λειτουργεί τα ιδρύματά της ή περιορίσει το κοινωνικό της έργο, ποιός θα περιθάλψει τους γέροντες, ποιός θα ταΐσει τους πεινασμένους, ποιός θα προνοήσει για τις ανάγκες που η ίδια η πολιτεία αδυνατεί να ικανοποιήσει;

Ερώτημα 3ο:
Αν πάρει το κράτος τα όσα χρήματα ζητάει από την Εκκλησία, τι θα τα κάνει; Στην καλύτερη περίπτωση θα πάνε σε άδηλη κατεύθυνση η σε τράπεζες. Αν μείνουν στην Εκκλησία, θα μοιραστούν στον λαό που τον απειλούν οι τράπεζες.

Με άλλα λόγια το ερώτημα δεν είναι αν η Εκκλησία θα δώσει ή δεν θα δώσει αλλά αν όσα έχει θα τα δώσει στο γεμάτο σκάνδαλα απρόσωπο «φτωχό κράτος» ή απ’ ευθείας  στον γεμάτο προβλήματα και ανάγκες φτωχό λαό.

Για να σας διευκολύνω θα σας πω ένα παράδειγμα: Αν μία μεγάλη Μητρό­πολη πληρώσει για το ΕΤΑΚ 300.000 ΕΥΡΩ, τί είναι καλύτερο να το δώσει ως φορολογία στο κράτος ή από 10.000 ΕΥΡΩ σε 30 πολίτες που οι τράπεζες βγάζουν τα σπίτια τους σε πλειστηριασμό, προκειμένου οι δύστυχοι να πάρουν μια ανάσα;
Εγώ δεν συμφώνησα με την υποχώρηση της Εκκλησίας ή τουλάχιστον δεν την κατάλαβα. Η Εκκλησία δεν έπρεπε να διαπραγματευτεί τα δικαιώματά της αλλά να προστατεύσει τα δικαιώματα του απλού λαού, γιατί σε τελική ανάλυση η φορολόγηση της Εκκλησίας αποτελεί νομοθετημένη ασέβεια προς το πρόσωπο του μεγάλου Ευεργέτη μας Θεού και το τελευταίο χτύπημα του πονεμένου μας λαού!

Αιμ. Πολ.: Πάντως φαίνεται ότι υπάρχει μια ένταση και καχυποψία στις σχέσεις Εκκλησίας και Πολιτείας μία έλλειψη εμπιστοσύνης, η οποία αν και συχνά πολιτικά συγκαλύπτεται στην ουσία υπάρχει.

Σεβ. Μ. Ν.: Παρά τη μακρόχρονη συμβίωσή μας, στη χώρα μας συνυπάρ­χουμε Εκκλησία και Πολιτεία χωρίς να γνωριζόμαστε και να καταλαβαινό­μα­στε. Δυστυχώς, μάλιστα τελευ­ταία, έχει τραυματιστεί η σχέση εμπιστοσύνης και συναλληλίας, με αποτέλεσμα τα προτεινόμενα οικονομικά μέτρα στην ουσία να αποτελούν εκφράσεις πολεμικής εναντίον της Εκκλησίας.
Αν η ασκούμενη πολεμική, κριτική και προσπάθεια περιθωριοποίησης της Εκκλησίας αποτελούν βαθύτερο αίτημα για επιστροφή της στον δρόμο της αγιότητας και της συνέπειας στη διδασκαλία της, από τον οποίο ενδεχομένως έχει παρεκκλίνει, τότε αυτό το ομολογούμε ευγνώμονα ως ευεργεσία και κίνηση αφύπνισής μας. Αν όμως αποτελούν προσπάθεια περιφρόνησης του Θεού και βίαιης απομάκρυνσής Του από τη ζωή μας, τότε αυτό πρέπει να μας βάλει σε σκέψεις. Στην περίπτωση αυτήν η Εκκλησία πρέπει να αντιδράσει και μάλιστα σθεναρά. Ενώ είναι έτοιμη να δώσει τα πάντα, δεν πρέπει να επιτρέψει κανέναν να της πάρει τίποτα. Αν δεν το κάνει προδίδει την αποστολή της και υβρίζει η ίδια τον Θεό.

Αιμ. Πολ.: Σας ευχαριστώ πολύ, Σεβασμιώτατε.


ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ


arrow01   Συνέντευξη στη Huffington Post, στoν κ. Δημοσθένη Γκαβέα, 22.4.2019
     
arrow01   Συνέντευξη στὸ Briefing News, στὴν κ. Μαρία Γιαχνάκη, 1.12.2012 [pdf]
     
arrow01   Συνέντευξη στὴν τοπικὴ ἐφημερίδα "ΝΕΑ ΤΗΣ ΛΕΥΚΑΔΑΣ", στὴν κ. Χαρὰ Σαΐτη, 8.6.2012 [pdf]
     
arrow01   Συνέντευξη στὸ περιοδικὸ «ΦΩΤΕΙΝΕΣ HMEΡΕΣ», ἔκδοση τῶν μαθητριῶν καὶ μαθητὼν τοῦ Λυκείου τοῦ Ἀμερικανικοῦ Κολλεγίου Ἐλλάδας, τεῦχος 113, Ἰούνιος 2012 [pdf].
     
arrow01   Συνέντευξη στὴν Δημοσιογράφο κ. Ἄννα Παναγιωταρέα (δημοσιευμένη στὴν ἐφημερίδα Ἐλεύθερος Τύπος, 9.10.2011) [pdf]
 
arrow01    Συνέντευξη στὸ περιοδικὸ «Κ» τῆς ἐφημερίδας «Καθημερινή», Κυριακὴ τοῦ Πάσχα, 24.4.2011 [pdf]
 
arrow01   Συνέντευξη στον κ. Διονύσιο Μακρῆ, Ἐφημερίδα "Στῦλος Ὁρθοδοξίας" [pdf]
 
arrow01   Συνέντευξη γιὰ τὴν προσφορὰ τῆς Ἐκκλησίας, στὸν κ. Αἰμίλιο Πολυγένη, Romfea.gr, 21.12.2009 [pdf]
 
arrow01   Συνέντευξη γιὰ τὸν Ἅγιο Σεραφεὶμ τοῦ Σάρωφ, στὸν κ. Γ. Ν. Παπαθανασόπουλο, Ἐλεύθερος Τύπος, 3.10.2008 [pdf]
 
arrow01   "Τὰ λείψανα τοῦ Ἁγίου Σεραφεὶμ τοῦ Σάρωφ στὴν Ἀθήνα", στὸν κ. Αἰμίλιο Πολυγένη, Ρομφαία, 27.9.2008 [pdf]
 
arrow01   "Περὶ Βιοηθικῆς καὶ σύγχρονου τρόπου ζωῆς", Συνέντευξη στοὺς μαθητὲς τῆς Γ' τάξης τοῦ Βαρβακείου Λυκείου, Περιοδικὸ Πυρφόρος,  Ιούλιος 2008 [pdf]
 
arrow01   "Πῶς ἀντιμετωπίζουν τὸν θάνατο οἱ πιστοί", Ἐλευθεροτυπία, 14.10.2007 [pdf]
 
arrow01   "Ἀρχή χρόνου-ἀρχὴ κόσμου-ἀρχὴ ζωῆς", στὴν κ. Ἰωάννα Σουφλέρη, ΒΗΜΑSCIENCE, 24.12.2006 [pdf]
 
arrow01   "Ζοῦμε σὲ μία εὐγονικὴ καὶ εὐθανασιακὴ ἐποχή", στὸν κ. Ματθαῖο Τσιμιτάκη, POPULAR SCIENCE (ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ), 5.7.2003 [pdf]
 
arrow01   "Ἡ Εὐρώπη καὶ ὁ ἄνθρωπος", στὸν κ. Νίκο Βολωνάκη, ΕΤ3, 19.6.2001 [pdf]
 
arrow01   "Orthodoxy and Modern Life", interview by Prof. Nikos Kokosalakis, Religione e Societa, 15.3.1996 [pdf] & "Ὀρθοδοξία καὶ σύγχρονη ζωή", στὸν καθ. κ. Νικόλαο Κοκοσαλάκη, 15.3.1996 [pdf


"Ἡ Ἀνάσταση τινάζει τὴν λογική μας στὸν ἀέρα"

Συνέντευξη στο περιοδικό "Κ" της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ, 24.4.2011


Στὸ «Κ» τῆς Καθημερινῆς μίλησε ὁ Σέβ. Μητροπολίτης Μεσογαίας καὶ Λαυρεωτικῆς κ. Νικόλαος, μιλώντας μεταξὺ ἄλλων, γιὰ τὸ ἀναστάσιμο μήνυμα τῶν ἡμερῶν τοῦ Πάσχα, καθὼς καὶ γιὰ ζητήματα κοινωνικῆς προτεραιότητας, στὰ ὁποῖα ἡ Ἐκκλησία μπορεῖ νὰ ἔχει λόγο καὶ ρόλο.

Μία συζήτηση μὲ ἀφορμὴ τὴν Ἀνάσταση καὶ τὸ Πάσχα μὲ ἕναν ἱερωμένο ποὺ διαθέτει δύο διδακτορικά: ἕνα στὴν Ἀστροφυσικὴ καὶ ἕνα στὴ Θεολογία.

Ὁ Μητροπολίτης Μεσογαίας καὶ Λαυρεωτικῆς κ. Νικόλαος Χατζηνικολάου ὑπῆρξε γιὰ χρόνια ἐρευνητὴς στὰ ἀμερικανικὰ πανεπιστήμια MIT καὶ Χάρβαρντ, ἀναζητώντας ἀπαντήσεις γιὰ τὸ μυστήριο τοῦ σύμπαντος, ἀλλὰ ἡ ἐπιστημονικὴ καὶ ἐρευνητική του ἐνασχόληση μὲ τὸν φυσικὸ κόσμο καὶ τὸν ἄνθρωπο τὸν ὁδήγησαν στὴν Ἐκκλησία.

Τὸ 1989 ἐγκατέλειψε τὴν ὑπόσχεση μίας καριέρας στὴ NASA, ἐπέστρεψε στὴν Ἑλλάδα καὶ ἐκάρη μοναχὸς στὴν Ἱερὰ Μονὴ Στομίου Κονίτσης. Τὸ 2004 χειροτονήθηκε μητροπολίτης.

Μὲ δική του πρωτοβουλία τὴ Μεγάλη Δευτέρα (18 Ἀπριλίου 2011) ἀπομακρύνθηκαν οἱ ἀστυνομικὲς δυνάμεις ἀπὸ τὴν περιοχὴ τῆς Κερατέας καὶ διαλύθηκαν τὰ μπλόκα τῶν κατοίκων.

ΔΗΜ: Ποιὸς ἦταν ὁ ρόλος σας στὸ πρόβλημα στὴν Κερατέα;

ΜΜΛ: Ἐγὼ δὲν μπαίνω καθόλου στὴν οὐσία, γιατὶ δὲν εἶμαι ἁρμόδιος. Ἀλλὰ ἡ βία πρέπει ὁπωσδήποτε νὰ σταματήσει, ἀπὸ ὁποιαδήποτε μεριὰ καὶ ἂν προέρχεται.
Καὶ γιὰ νὰ σταματήσει, χρειάζεται οἱ ἄνθρωποι νὰ συναντηθοῦν καὶ νὰ ἐπικοινωνήσουν.

ΔΗΜ: Πρέπει ἡ κυβέρνηση νὰ ἀνοίξει τὶς πόρτες τῆς ἐπικοινωνίας μὲ τοὺς τοπικοὺς ἄρχοντες.

ΜΜΛ: Μὲ αὐτοὺς νὰ μιλήσει. Ὄχι μ᾿ ἐμένα. Δὲν μπορεῖ νὰ συνεχιστεῖ αὐτὴ ἡ κατάσταση. Εἶναι πόλεμος.

ΔΗΜ: Τὸ νόημα τοῦ Πάσχα;

ΜΜΛ: Νομίζω εἶναι τριπλό. Τὸ πρῶτο εἶναι ὅτι μὲ τὴν Ἀνάσταση ἔχουμε τὴν ἀπόδειξη τῆς θεότητας τοῦ Χριστοῦ, τὸ δεύτερο ὅτι καταργεῖται ὁ θάνατος, καὶ τὸ τρίτο, μέσα σὲ αὐτὸ τὸ πλαίσιο, εἶναι ἡ πρόκληση γιὰ καινούρια ζωή.

ΔΗΜ: Τὰ ἀρνιὰ μᾶς ἀπομακρύνουν ἀπὸ τὸ νόημα τοῦ Πάσχα;

ΜΜΛ: Ἀπὸ μόνα τους θὰ ἦταν πολὺ περιορισμένης ἰσχύος, γιὰ νὰ γιορτάσει κανεὶς τὸ Πάσχα. Ἀλλὰ ὅμως, καὶ τὸ νὰ χαρεῖ κανεὶς μὲ ὑλικοὺς τρόπους, εἶναι ἀνθρώπινο.

ΔΗΜ: Ἡ Ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ δὲν προκαλεῖ τὴ λογική μας;

ΜΜΛ: Τὴν τινάζει στὸν ἀέρα. Δὲν ἔχει καθόλου λογική.

ΔΗΜ: Ἄρα, γιατί νὰ πιστέψουμε;

ΜΜΛ: Ἡ πίστη εἶναι κάτι ἀνώτερο ἀπὸ τὴ λογικὴ κατανόηση, ἀπὸ τὸν ἠθικὸ κανόνα, ἀπὸ τὴ συναισθηματικὴ προσδοκία. Πιστεύουμε αὐτὸ ποὺ εἶναι πέρα ἀπὸ τὴ λογική μας.

ΔΗΜ: Μπορεῖ νὰ εἶναι κάποιος Χριστιανὸς Ὀρθόδοξος, καὶ νὰ ἀντιμετωπίζει τὴν Ἀνάσταση ὡς «παραμύθι»;

ΜΜΛ: Μπορεῖ νὰ κουβαλάει τὸν πολιτισμὸ τῆς Ὀρθοδοξίας, ἀλλὰ θὰ εἶναι, ὅπως λέει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος, μὲ κενὸ κήρυγμα. Ἄδειο κήρυγμα, καὶ ἄδεια ζωή.

ΔΗΜ: Ἐσεῖς πιστεύετε στὴν Ἀνάσταση;

ΜΜΛ: Μὲ ὅλα μου τὰ κύτταρα. Τὸ μόνο ποὺ πιστεύω εἶναι ἡ Ἀνάσταση. Ὅλη ἡ πίστη στὴν Ἀνάσταση, δημιουργεῖ μία ἔκταση στὸν ἄνθρωπο.
Δὲν ἔχεις ἀνάγκη τοῦ θαύματος ἢ τῆς ἀποδείξεως. Ἀλλὰ ἡσυχάζεις, καὶ ξανοίγεσαι σὲ ἕναν ἄλλο κόσμο. Αὐτὸ εἶναι ἡ Ἐκκλησία.

ΔΗΜ: Μὲ δεδομένο ὅτι ὅλες οἱ θρησκεῖες διακηρύττουν τὴ μετὰ θάνατον ζωή, ἀποκλείετε νὰ καλύπτεται ἔτσι ἁπλῶς μία ψυχολογικὴ ἀνάγκη τοῦ ἀνθρώπου;

ΜΜΛ: Θὰ μποροῦσε, διότι ὑπάρχει τέτοια ἀνάγκη. Ἀλλά, πρῶτα πιστεύεις, καὶ μετὰ σοῦ ἀποδεικνύεται. Καὶ εἶναι τόσο ὡραῖο αὐτό.

ΔΗΜ: Ἂν εἴχατε γεννηθεῖ πιὸ ἀνατολικὰ ἢ πιὸ δυτικά, δὲν θὰ πιστεύατε σὲ ἄλλη θρησκεία;

ΜΜΛ: Μπορεῖ. Νὰ ἤμουν χότζας. Ἢ καρδινάλιος.

ΔΗΜ:  Ἄρα, γιατί νὰ πιστεύουμε ὅτι ἡ Ὀρθοδοξία εἶναι ἡ μόνη ἀλήθεια;

ΜΜΛ: Διότι συνέβη νὰ γεννηθοῦμε ἐδῶ, καὶ νὰ ἐπιβεβαιωθεῖ αὐτὸ τὸ πράγμα μέσα μας.
Δὲν ξέρω τί θὰ συνέβαινε ἂν ἤμουν ἀλλοῦ.

ΔΗΜ: Πόσοι ἀπὸ τοὺς Χριστιανοὺς Ὀρθόδοξους στὴν Ἑλλάδα εἶναι πραγματικοὶ χριστιανοί;

ΜΜΛ: Νομίζω ὅτι τὸ ποσοστὸ εἶναι πολὺ μικρό. Καὶ σὲ αὐτὸ φταῖμε ὡς Ἐκκλησία, γιατὶ ἔχουμε συμβιβαστεῖ καὶ ἐκκοσμικευτεῖ ἢ ἁπλῶς λειτουργοῦμε ὡς σωματεῖο. Ὄχι ὡς μυσταγωγία. Δηλαδή, νὰ πάρουμε τοὺς ἀνθρώπους, καὶ σιγὰ-σιγὰ νὰ τοὺς ὁδηγήσουμε στὸ μυστήριο τοῦ Θεοῦ».

ΔΗΜ: Σᾶς ἐνοχλεῖ ποὺ οἱ περισσότεροι φτάνουν στὴν ἐκκλησία μισὴ ὥρα πρὶν τὴν Ἀνάσταση, καὶ φεύγουν μὲ τὸ «Χριστὸς Ἀνέστη»;

ΜΜΛ: Δὲν μὲ ἐνοχλεῖ, ἀλλὰ εἶναι σὰν νὰ πηγαίνουν σὲ ἕναν γάμο, νὰ περιμένουν τὴν ὑποδοχὴ τῆς νύφης, καὶ μόλις ἀρχίζει ὁ γάμος, νὰ φεύγουν. Εἶναι κρίμα. Ἀδικοῦνται οἱ ἄνθρωποι.

ΔΗΜ: Τὸ Ἅγιο Φῶς ἀνάβει πραγματικὰ ἀπὸ μόνο του, καὶ ὄχι μὲ σπίρτα;

ΜΜΛ: Ἐδῶ ἔφτασε ὁ σύγχρονος ἄνθρωπος, ἐν ὀνόματι τῆς ἐπιστήμης, νὰ πιστεύει ὅτι ὁ κόσμος ἔγινε ἀπὸ τὸ τίποτα. Γιατί νὰ μὴν μπορεῖ νὰ γεννηθεῖ καὶ τὸ Ἅγιο Φῶς ἀπὸ τὸ τίποτα; Ἀπὸ ἐκεῖ καὶ πέρα, ἡ μεγάλη σημασία τοῦ Ἁγίου Φωτὸς εἶναι ὅτι ὅλοι μοιραζόμαστε αὐτὸ τὸ φωτάκι ἀπὸ τὴν ἴδια πηγή. Αὐτὸ εἶναι πολὺ σημαντικό. Γιατί νὰ τὸ χάσουμε;

ΔΗΜ: Ἀφοῦ τὰ σώματα λιώνουν, πλὴν τοῦ Χριστοῦ, γιατὶ δὲν δέχεται ἡ Ἐκκλησία τὴν καύση τῶν νεκρῶν;

ΜΜΛ: Διότι ἡ καύση δὲν ἀφήνει τὴ φυσιολογικὴ φθορά. Δὲν θέλουμε νὰ κάνουμε κάτι βίαιο, σεβόμενοι τὴν ταφὴ τοῦ Χριστοῦ, καὶ προβάλλοντας στὸν κάθε ἄνθρωπο, τὸ γεγονὸς τῆς ταφῆς τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς Ἀναστάσεως.

ΔΗΜ: Θὰ ἀρνιόσασταν νὰ δώσετε τὴν εὐχή σας, σὲ κάποιον ποὺ θὰ ἤθελε νὰ καεῖ;

ΜΜΛ: Θὰ ἔκανα ὅ,τι τελικὰ ἀποφάσιζε ἡ συνείδηση τῆς Ἐκκλησίας.

ΔΗΜ: Ἡ Ἐκκλησία στὴν Ἑλλάδα δὲν εἶναι ἕνα σύστημα πού, πολλὲς φορές, καλλιεργεῖ τὸ φανατισμό;

ΜΜΛ: Φοβοῦμαι πὼς ἔχετε δίκιο. Βέβαια, ὑπάρχουν καὶ ἄλλες φορὲς ποὺ πραγματικὰ ἐλευθερώνει.

ΔΗΜ: Γιατί δώσατε πίσω τὸ μισθό σας στὸ ἑλληνικὸ κράτος;

ΜΜΛ: Τὸ ἐνδιαφέρον εἶναι ὅτι τὸ κράτος εἶναι ἀνίκανο καὶ τὸ μισθὸ νὰ μᾶς κόψει. Πληρώνομαι ἀκόμη, καὶ πηγαίνει σὲ ἱδρύματα. Μακάρι νὰ μοῦ ἔκοβε τὴ δημοσιοϋπαλληλικὴ ἰδιότητα. Δὲν θέλω νὰ εἶμαι δημόσιος ὑπάλληλος.

ΔΗΜ: Ἄρα, εἶστε ὑπὲρ τοῦ διαχωρισμοῦ Κράτους-Ἐκκλησίας;

ΜΜΛ: Ναί. Μία Ἐκκλησία, ὅσο πιὸ ἀποδεσμευμένη εἶναι ἀπὸ τὸ κράτος, τόσο πιὸ Ἐκκλησία εἶναι. Εἶναι πιὸ κοντὰ στὸ μήνυμά της.
Αὐτὴ τὴ στιγμή, ὄντας μέρος τοῦ πολιτικοῦ συστήματος, καταρρέει μαζὶ μὲ αὐτό.

ΔΗΜ: Καὶ πῶς θὰ ζοῦσαν οἱ ἱερεῖς;

ΜΜΛ: Πολὺ καλύτερα. Ἡ φορολόγηση τῆς Ἐκκλησίας εἶναι ἀντιλαϊκὸ μέτρο. Ὁ κόσμος δίνει λίγο-λίγο στὰ παγκάρια, καὶ μαζεύονται χρήματα.
Ἂν ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδας ταΐζει σήμερα 50.000, ὅπως εἶπε τὶς προάλλες ἡ Σύνοδος, καὶ φορολογηθεῖ μὲ 20%, πρέπει κάποιος νὰ βρεῖ ποῦ θὰ φᾶνε οἱ 10.000.

ΔΗΜ: Ἐσεῖς ἔχετε ἄλλα εἰσοδήματα;

ΜΜΛ: Δὲν ἔχω ἀνάγκες.

ΔΗΜ: Τί τρῶτε;

ΜΜΛ: Δὲν μπορεῖτε νὰ φανταστεῖτε. Μοῦ φέρνουν ἀπὸ τὰ μοναστήρια τὰ καλύτερα αὐγά.

ΔΗΜ: Ἡ ἐπιστήμη σᾶς ἔκανε νὰ ἀμφιβάλλετε γιὰ τὴν ὕπαρξη τοῦ Θεοῦ;

ΜΜΛ: Ἀντίθετα. Ἐνῶ στὴν Ἀμερικὴ γευόμουν τὰ καλύτερα κομμάτια τῆς ἐπιστήμης, ἔνιωθα τὴν ἀνεπάρκειά της νὰ μὲ γεμίζει. Τὸ πλήρωμα μοῦ τὸ ἔδινε ἡ ἀνάγκη νὰ ξεπεράσω τὸ θάνατό μου. Τὴ φθορά. Τὸ χρόνο.

ΔΗΜ: Ἡ ἐπιστήμη θὰ μποροῦσε ποτὲ νὰ ἀνακαλύψει τὴν ἀρχὴ τοῦ κόσμου, πρὶν ἀπὸ τὸ Μπὶγκ Μπάνγκ;

ΜΜΛ: Πρὶν ἀπὸ τὸ Μπὶγκ Μπὰνγκ δὲν ὑπάρχει χρόνος, καὶ ἄρα δὲν ὑπάρχει πρίν. Ἡ ἐπιστήμη εἶναι ἕνα ὑπέροχο ἐργαλεῖο, γιὰ νὰ μᾶς δείξει τὴν ὀμορφιὰ τοῦ φυσικοῦ κόσμου. Ἀλλὰ εἶναι πολὺ μικρὸ γιὰ νὰ μᾶς ἀποδείξει τὰ ὅρια τοῦ ἀνθρώπου.

ΔΗΜ: Ὁ δικός σας σταυρός;

ΜΜΛ: Ὁ χειρότερος εἶναι ὁ ἐαυτός μου. Δύσκολο πράγμα ὁ ἐαυτός μας.

 



Συνέντευξη γιὰ τὸν Ἅγιο Σεραφεὶμ τοῦ Σάρωφ, στὸν Γ. Ν. Παπαθανασόπουλο

Ἐλεύθερος Τύπος, 3.10.2008


Ε.Τ.: Σεβασμιώτατε, έρχονται στην Ελλάδα τα Ιερά Λείψανα του Αγίου Σεραφείμ του Σάρωφ. Τι σημαίνει αυτό για τη Μητρόπολη σας και για τη χώρα μας γενικότερα;

Μ.Μ.: Θεωρώ ότι το γεγονός είναι ιδιαίτερα σημαντικό, ίσως μοναδικό. Ο Άγιος Σεραφείμ είναι εγκαταστημένος στο κέντρο της Ρωσικής συνείδησης και παράδοσης. Είναι λατρευτός και βγαλμένος μέσα από τα σπλάχνα της Ρωσικής ζωής. Είναι η πρώτη φορά που έρχονται τα λείψανα του στην Ελλάδα, η οποία τον γνωρίζει από τα βιβλία και τον αγαπά όπως στη Ρωσία. Είναι παγκόσμιος άγιος με πολλή χάρη. Πιστεύουμε ότι η έλευση των λειψάνων του θα δώσει τόνωση γενικότερα στην πνευματική ζωή της Εκκλησίας μας, που ομολογημένα περνά μια κρίση.

Από πολιτικής πλευράς, οι Ρώσοι δίνουν μεγάλη σημασία στην έλευση των λειψάνων, επειδή, κατά το Βυζαντινό πρότυπο, κατανοούν την Εκκλησία ως σύμμαχο της πολιτικής τους και όχι ως αντίπαλο. Γι’ αυτό και η πολιτική ηγεσία της χώρας κάθε χρόνο συμμετέχει ενεργά στους εορτασμούς για τον Άγιο Σεραφείμ. Με την έννοια αυτήν, η ανταλλαγή των ιερών λειψάνων σημαίνει σύσφιξη πνευματικών δεσμών μεταξύ των λαών μας.

Ε.Τ.: Πώς εξηγείτε την δημοφιλία του Αγίου Σεραφείμ του Σάρωφ;

Μ.Μ.: Δεν είμαι σίγουρος για την ερμηνεία αυτού του γεγονότος.  Πάντως είναι πολύ γλυκός και συμπαθής άγιος. Είχε μια ιδιαίτερα τρυφερή έκφραση στην πίστη του, αγαπούσε πολύ την ησυχία, τα μικρά παιδάκια, τα ζώα, τη φύση. Μίλησε πολύ για τη χαρά, χαιρετώντας όλους με το «Χριστός Ανέστη, χαρά μου». Μίλησε πηγαία για την εσωτερική ειρήνη, λέγοντας στον καθένα να ειρηνεύσει μέσα του και όλα θα ειρηνεύσουν γύρω του. Όλα αυτά, από έναν άνθρωπο που έζησε 25 χρόνια στην έρημο σε πλήρη απομόνωση. Αντιλαμβάνεσθε τη δύναμη που έχει ο λόγος του και η παρουσία του. Ήταν υπερβατικός άνθρωπος. Δίπλα του ηρεμούσαν τα άγρια θηρία. Λέγεται ότι απαντούσε σε επιστολές χωρίς προηγουμένως να τις δια­βάσει. Προέλεγε τα μέλλοντα, διέκρινε τα βάθη της ψυχής, αγκάλιασε με συμπάθεια την ανθρώπινη φύση και ζωή. Ήταν κάτι ανάλογο με αυτό που κι εμείς τελευταία ζήσαμε με τον π. Πορφύριο και τον π. Παΐσιο.
 
Ε.Τ.: Η ζωή και το έργο του Αγίου Σεραφείμ επηρέασε τη ζωή και την κουλτούρα της Ρωσίας;

Μ.Μ.: Πάρα πολύ. Η δημοφιλία του δημιούργησε μια έντονη στροφή προς το πρόσωπο του και προς την Εκκλησία. Το 1903, 70 χρόνια μετά την κοίμηση του, έγιναν οι εορτασμοί της ανακομιδής των λειψάνων του και ταυτόχρονα η ανακήρυξη του σε Άγιο, με συμμετοχή 300.000 πιστών και του Τσάρου. Το 2003, στους εορτασμούς της εκατονταετηρίδας από της αγιοκατατάξεώς του, παραβρέθηκαν 50.000 πιστοί και ο τότε Πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν, ο οποίος, με την ευκαιρία, δώρισε και τις καμπάνες, δείχνοντας με αυτόν τον τρόπο ότι ήταν ένα μεγάλο γεγονός και για τη σύγχρονη, μετα­κομμουνιστική, Ρωσία. Η μεταφορά των λειψάνων του, το 1990, από την Αγία Πετρούπολη, μέσω Μόσχας, στο Μοναστήρι του Ντιβέγιεβο, απόσταση  800 χιλιομέτρων, έγινε με πανρωσική συμμετοχή.
 
Ε.Τ.: Εκφράζονται από κάποιους αμφιβολίες, ότι η μεταφορά των λειψά­νων, γίνεται για λόγους οικονομικούς. Ποια η άποψη σας;

Μ.Μ.: Δυστυχώς ενίοτε μπορεί να υπάρχει και αυτή η λάθος διάσταση, η οποία κάτι το πολύ ιερό το μεταμορφώνει σε υλιστικό. Με μια λογική και υπό όρους, θα μπορούσα να δεχθώ τη διακριτική έμμεση οικονομική αξιοποίηση τέτοιων γεγονότων για φιλανθρωπικούς ή καθαρά ιερούς σκοπούς. Δεν είναι κακό. Εμάς, πάντως, ο σκοπός μας είναι ένας και μοναδικός: η ενίσχυση της πίστης και η μετάγγιση της χάριτος που έχει ο Άγιος. Τα λείψανα των αγίων είναι και άγια και ζωντανά. Μερικοί ειρωνεύονται, επειδή δεν ξέρουν. Ο κόπος της προσκύνησης, η πορεία προς τον άγιο, η θέρμη της πίστης τον υποχρεώνουν να μας αγκαλιάσει με τη χάρη του. Αυτό είναι εμπειρία της Εκκλησίας που δεν πρέπει να τη στερήσουμε από τους εαυτούς μας.
 
Ε.Τ.: Πιστεύετε ότι η Εκκλησία πρέπει  να υποδηλώνει στους πιστούς το μέτρο, ώστε η αγάπη και η τιμή προς τους αγίους και τα λείψανα τους να μην καλύπτει την αγάπη προς τον Χριστό;

Μ.Μ.:  Όλα είναι ένα πράγμα και δεν χωρίζονται. Η αγάπη στον συνάνθρωπο, η τιμή των ιερών λειψάνων, οι παρακλήσεις στους Αγίους, όλα είναι εκφράσεις της πίστης και της αγάπης προς τον Θεό και ενισχυτικά της πίστης μας σ’ Αυτόν. Εάν απομονωθούν αυτά από τον Θεό και γίνουν είδωλα, τότε δημιουργείται μια επίγεια έκφραση της πίστης, η οποία είναι η νοσηρή θρησκευτικότητα. Αν όμως όλα αυτά ανάγονται στη κίνησή μας προς το Μυστήριο του Θεού, τότε ο καθένας,  μέσα από τον αδελφό, γεύεται την αγάπη του Θεού, από τα λείψανα αισθάνεται τη χάρι Του, από την προσκύνηση δέχεται την ευλογία Του. Υπό την έννοια αυτήν, η Εκκλησία πρέπει να δείχνει τον Χριστό και να υποδεικνύει το μέτρο.
 
Ε.Τ.: Μια τελευταία ερώτηση. Σεβασμιώτατε, είστε θετικός επιστήμονας και θεολόγος. Πώς ταιριάζει αυτή η πίστη προς τα Ιερά Λείψανα με αυτά που γίνονται λ.χ. στο CERN;

Μ.Μ.: Τι σχέση έχει το CERN με αυτά που σας λέγω; Το ένα είναι για τεχνητή σύγκρουση πρωτονίων με τεράστιο κόστος και το άλλο φυσική συνάντηση της ψυχής με τη χάρι του Θεού με ανεκτίμητο όφελος. Μίλησα προηγουμένως για πείραμα και επιβεβαίωση. Η Εκκλησία για όσα λέγει έχει και την εμπειρία και τη βεβαιότητα της αλήθειας. Η Επιστήμη δεν μπορεί να εξηγήσει όλα τα του φυσικού κόσμου, ούτε φυσικά μπορεί να εξηγήσει τα υπερφυσικά που συμβαίνουν στη ζωή μας. Η ζωή μας είναι γεμάτη από την ομορφιά του Μυστηρίου. Και το μεν Μυστήριο της φύσης το κοιτάμε με συστολή και ταπείνωση, τα δε Μυστήρια του Θεού τα γευόμαστε με τη χάρη της δικής του αποκάλυψης.

 



"ΤΑ ΛΕΙΨΑΝΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΤΟΥ ΣΑΡΩΦ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ",

στὸν Αἰμίλιο Πολυγένη 
Ρομφαία, 27.9.2008


ΕΡ.: Ποιός ο λόγος που σε αυτή τη συγκεκριμένη συγκυρία ζητήσατε το λείψανο του Αγίου Σεραφείμ του Σάρωφ, Σεβασμιώτατε;

ΑΠ.: Το αίτημα της ελεύσεως του τιμίου λειψάνου του Αγίου Σεραφείμ, μας υποβλήθηκε από τον ιερέα και τους πιστούς της Ρωσόφωνης κοινότητάς μας, στις Αχαρνές, τον Φεβρουάριο του 2007. Τον Ιούλιο του ιδίου έτους, υποβάλαμε το αίτημα στον Πατριάρχη Μόσχας κ. Αλέξιο, ο οποίος και πέρσι το φθινόπωρο το έκανε δεκτό με μεγαλοκαρδία. Ο Άγιος Σεραφείμ είναι ο Άγιός του Ρωσικού λαού, είναι ο ανύστακτος φύλακάς τους, είναι η παρηγοριά και το στήριγμά τους. Ποτέ δεν τον έχουν αποχωρισθεί. Αν καταλαβαίνω καλά την ψυχολογία της πίστης του Ρωσικού λαού, είναι θυσία η προσφορά του τιμίου λειψάνου. Και γι’ αυτό είναι μεγάλη τιμή μας η αγάπη τους. Μας προσφέρουν ό,τι πολυτιμότερο έχουν ως λαός και ό,τι περισσότερο αγαπούν ως Εκκλησία.

ΕΡ.: Δεν φοβάστε μήπως ο ερχομός του τιμίου λειψάνου ερμηνευθεί είτε ως κίνηση τεχνητής συσπείρωσης του λαού μας γύρω από την Εκκλησία είτε ως προσπάθεια οικονομικής αξιοποίησης της θρησκοληψίας και της νοσηρής ευλάβειας;

ΑΠ.: Δεν φοβούμαι, γιατί ούτε το ένα αποτελεί στόχο μας ούτε το άλλο φιλοξενήθηκε ποτέ στη σκέψη μας. Είναι μεγάλη αμαρτία η χάρις του Θεού να νοθεύεται με κοσμικά μικρόβια. Η πίστη μας δεν έχει ανάγκη ούτε από ψυχολογικές ενέσεις ούτε από οικονομικές συμμαχίες. Τί μεγάλο πράγμα που είναι απλά να δεχθούμε τον άγιο ως ευκαιρία ευλογίας, το νεκρό λείψανό του ως πηγή ζωής! Αν η τόνωση της πίστης μας ενώσει περισσότερο με την Εκκλησία, αυτό δεν είναι τεχνητή συσπείρωση αλλά άγιος σύνδεσμος.

ΕΡ.: Είδαμε, Σεβασμιώτατε, ότι στείλατε ένα γράμμα στα παιδιά των Γυμνασίων και Λυκείων της Ανατολικής Αττικής και προτρέψατε τους θεολόγους να αφιερώσουν μία ώρα μαθήματος στον Άγιο Σεραφείμ. Ποιά η βαθύτερη σκέψη σας γι’ αυτήν την πρωτοβουλία;

ΑΠ.: Ο Άγιος Σεραφείμ είναι άγιος που η ζωή του συγκινεί ιδιαίτερα την παιδική ψυχή και σκανδαλίζει όμορφα την σκέψη των ορθολογιστών. Γι’ αυτό και είναι πολύ επίκαιρος. Εμένα μέ ενθουσιάζει ο συνδυασμός της ασκητικής του σκληρότητος με τη μοναδική του τρυφερότητα προς τα παιδάκια. Είναι μεγαλειώδες να ζεις άφοβα με μιά αρκούδα, κατάμονος μέσα στην αγριάδα ενός αχανούς ερημικού δάσους και να εκφράζεσαι εκστατικά αγκαλιάζοντας ή παίζοντας με μικρά παιδιά∙ να προσεύχεσαι με ανυποχώρητη επιμονή, να ασκείσαι με επίμονη βία και να υποχωρείς στο πρόγραμμά σου προκειμένου να σηκώσεις το βάρος ενός άγνωστου σε σένα αδελφού σου που σε πλησιάζει. Να χαιρετάς όλους με το «Χριστός Ανέστη, χαρά μου», όποιοι κι αν είναι, όποιον εαυτό και αν κομίζουν. Το καλύτερο νέο σου να είναι η Ανάσταση του Χριστού και η μεγαλύτερη χαρά σου το πρόσωπο του συνανθρώπου σου. Να μεταμορφώνεις τον ταραγμένο  κόσμο γύρω σου αναδίδοντας το άρωμα της εσωτερικής ειρήνης σου. Να μεταγγίζεις το Άγιο Πνεύμα που έχεις μέσα σου, τόσο εύκολα στο δοχείο της ζωής του συνομιλητή σου. Να είσαι εξήντα επτά χρόνια χαμένος στο άγνωστο και κρυμμένος στην ασημότητα και να σε φανερώνει ο Θεός λίγα χρόνια στα γεράματά σου και τότε να συγκεντρώνεις την ελπίδα και τον αναστεναγμό όλης της εκκλησίας, όλου του κόσμου.
Αυτά χρειάζεται να μάθουν τα παιδιά. Χρειάζεται να αντιληφθούν ότι ακουμπώντας με ευλάβεια τα χείλη τους στο νεκρό λείψανο ενός γηρασμένου αγίου μπορεί να ζωντανέψει η ζωή τους, να αποκτήσει όραμα η νιότη τους, να αλλάξει προσανατολισμό η πορεία τους.
 
ΕΡ.: Δεν νομίζετε ότι γενικότερα το θέμα της τιμής των λειψάνων και της προσκύνησης των εικόνων έχει μια υπερβολή στην εποχή μας;

ΑΠ.: Η εποχή μας γενικά είναι εποχή νοσηρών υπερβολών. Και πολύ πιθανόν η αρρώστια της υπερβολής να έχει επηρεάσει και το θέμα που αναφέρεστε. Παρά ταύτα, τα λείψανα η Εκκλησία μας τα ονομάζει «ιερά» και «χαριτόβρυτα» και τις εικόνες τις αποκαλεί «άγιες». Από τους αποστολικούς κιόλας χρόνους, τίμησε με ιδιαίτερο τρόπο τα λείψανα των αγίων, αφενός μεν θεμελιώντας πάνω τους όλα ανεξαιρέτως τα ιερά της θυσιαστήρια, αφετέρου δε καθιερώνοντας τις εορτές επί τη ανακομιδή των τιμίων λειψάνων. Έτσι στις 2 Μαΐου τιμούμε τα λείψανα του Αγ. Αθανασίου, στις 20 Μαΐου του Αγ. Νικολάου, στις 2 Αυγούστου του Αγ. Στεφάνου, στις 3 Σεπτεμβρίου του Αγ. Νεκταρίου κ.ο.κ. Επίσης η Εκκλησία γιορτάζει θαυματουργές εικόνες και τιμά ιερά αντικείμενα, όπως τις αλυσίδες του Απ. Πέτρου, τη Ζώνη και το Μαφόριο της Υπεραγίας Θεοτόκου, τον Τίμιο Σταυρό του Κυρίου. Αυτά όλα δεν είναι σύγχρονες προσθήκες. Αποτελούν ευλογημένες λειτουργικές πράξεις που στηρίζονται στη χρυσή Παράδοση της Εκκλησίας μας και στη δοκιμασμένη εμπειρία της. Εκεί που βλέπω την επικίνδυνη σύγχρονη υπερβολή είναι στην τεχνητή αμφισβήτηση της χάρης τους και στη συστηματική πολεμική στην προσκύνησή τους.
 
ΕΡ.: Φαίνεται ότι μέσα στη Ρωσική ευσέβεια υπάρχει και κάποια διείσδυση πολιτικής εκμετάλλευσής της. Ποιά η άποψή σας επ’ αυτού;

ΑΠ.: Εσείς, απ’ ό,τι βλέπω στην αξιοπρεπή ιστοσελίδα σας, έχετε μια ισορροπημένη επαφή με τη ζωή της Ρωσικής Εκκλησίας. Εγώ αντιλαμβάνομαι ότι προφανώς υπάρχει μία πολιτική. Η Ρωσική πολιτεία, όπως και επί τσάρου έτσι και σήμερα, επιδιώκει να φτιάξει μια πολύ δυνατή, πλούσια και με απήχηση στο λαό Εκκλησία. Δίνει χρήματα, δημιουργεί εκκλησιαστική περιουσία, τιμά τα εκκλησιαστικά πρόσωπα και πράγματα, τους θεσμούς και τις συνήθειες, τονώνει την πίστη, δυναμώνει την ευσέβεια, συμμετέχει στη ζωή της Εκκλησίας ενεργά. Πρό τριών μηνών (29.6.2008), όπως εσείς κ. Πολυγένη παρουσιάσατε στο romfea.gr, ο Πούτιν δήλωσε ότι «θα συνεχίζουμε να στηρίζουμε την Εκκλησία». Το ίδιο έκανε την επομένη και ο Μενβέντεφ. Στην Ελλάδα δυστυχώς προσπαθούμε να γκρεμίσουμε την πίστη, να απαξιώσουμε την Εκκλησία, τη θέλουμε φτωχή, ανίκανη, δίχως αποστολή. Αρνούμαστε την ιστορία, την παράδοσή μας, την αλήθεια, τον εαυτό μας. Ασεβούμε. Το εντελώς αντίθετο με τη Ρωσία. Όταν πρό δύο μηνών βρέθηκα στη Μονή του Ντιβέγιεβο, κατά τους εορτασμούς της ανακομιδής του τιμίου λειψάνου του Αγ. Σεραφείμ, καθόταν δίπλα μου ο Υπουργός Ατομικής Ενέργειας κ. Κυριένκο και μου είπε: «Κάτι άκουσα ότι σήμερα η Ελληνική Κυβέρνηση αποφάσισε να βγάλει τα θρησκευτικά από τα σχολεία. Είναι αλήθεια;» Εξεπλάγην και του απήντησα: «Δεν πιστεύω. Κάτι θα είχα ακούσει. Αυτά τα πράγματα δεν γίνονται τόσο ξαφνικά». «Απλά», μου λέει, «μου έκανε εντύπωση, γιατί εμείς, εδώ στη Ρωσία, προσπαθούμε να τα βάλουμε σε ολά τα επίπεδα εκπαίδευσης». Δεν γνωρίζω αν είναι καλή ή κακή η Ρωσική εκκλησιαστική πολιτική. Σίγουρα είναι έξυπνη. Δεν γνωρίζω αν είναι δικαιολογημένη ή προκλητή η Ελληνική εκκλησιαστική πολιτική. Σίγουρα είναι εθνικά καταστροφική.

ΕΡ.:Σεβασμιώτατε, ευχαριστούμε πολύ. Ευχόμαστε η έλευση του τιμίου λειψάνου να ευλογηθεί και να αφυπνίσει όλους μας ως άτομα και ως έθνος.